Wyrok II PK 99/05

Wyrok z dnia 29 listopada 2005 r. II PK 99/05 Odsetki od wynagrodzenia za dyżury lekarskie pełnione przed dniem 20 maja 1999 r. należą się najwcześniej od daty ogłoszenia wyroku Trybunału Kon- stytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r., P 6/98 (Dz.U. Nr 45, poz. 458). Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra- wozdawca), Zbigniew Hajn. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2005 r. sprawy z powództwa Anny M. i Wiesławy D. przeciwko Zespołowi Opieki Zdrowotnej w G. o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, na skutek kasacji po- wódki Anny M. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 2 września 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie II w stosunku do Anny M., co do wy- równania wynagrodzenia za pracę świadczoną w listopadzie 1996 r. i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania w tym za- kresie i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, a dalej idącą kasację od- dalił. U z a s a d n i e n i e W pozwie z dnia 16 grudnia 1999 r. Anna M. domagała się zasądzenia od Ze- społu Opieki Zdrowotnej w G. wyrównania wynagrodzenia za dyżury lekarskie za nieprzedawniony okres od dnia 1 października 1996 r. do dnia 19 maja 1999 r. w ostatecznie sprecyzowanej kwocie 41.006,97 zł, uwzględniającej należność główną oraz 17.735,85 zł tytułem skapitalizowanych odsetek za opóźnienia w wypłacie na- leżnego wynagrodzenia w każdym miesiącu, łącznie kwoty 58.743, 52 zł z ustawo- wymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu. W odpowiedzi na pozew, w którym żądanie określone zostało na kwotę 45.544,17 zł za 6.208 godzin nadliczbowych „wraz ze skapitalizowanymi odsetkami 2 za zwłokę”, pozwany Zakład Opieki Zdrowotnej przyznał podniesiony w pozwie fakt niedopłaty wynagrodzenia i uznał wyliczenie należności za prawidłowe, z zastrzeże- niem, że nie odpowiada za zobowiązania sprzed dnia 1 stycznia 1999 r., kiedy nie prowadził samodzielnej gospodarki finansowej, co ograniczałoby pretensję wobec niego do kwoty 5.199 zł. Wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc, że nie naruszył prawa przez wypłacanie powódce do dnia 20 maja 1999 r. wynagrodzenia w wyso- kości zgodnej z obowiązującym wówczas rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrud- nionych w zakładach służby zdrowia (Dz.U. Nr 51, poz. 326 ze zm.). Po stwierdzeniu niezgodności z Konstytucją § 11 i 12 tego rozporządzenia (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r., P 6/98, Dz.U. Nr 45, poz. 458 z dnia 20 maja 1999 r.), od czerwca 1999 r. podjął wypłatę wynagrodzenia w kwotach uwzględniających wyższe stawki za godziny nadliczbowe. W odniesieniu do żąda- nych odsetek podniósł, że należą się dopiero od dnia 23 stycznia 2001 r., gdyż wów- czas Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów III ZP 30/00 (OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685) stwierdził, że „wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma moc rów- nież za okres poprzedzający jego ogłoszenie”. Wyrokiem z dnia 27 lutego 2004 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę 25.607,72 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 16 grudnia 1999 r. do dnia zapłaty, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Wziął pod uwagę, że powódka była za- trudniona u strony pozwanej na stanowisku lekarza anestezjologa od 1972 r. Praco- wała w godzinach od 700 do 1400 , a poza tym pełniła 16 i 24-godzinne dyżury lekar- skie na oddziale anestezjologicznym i intensywnej terapii Szpitala Miejskiego w G., przeciętnie 6-7 razy, a w okresie urlopowym 10 razy w miesiącu. Dyżury kończyły się o godzinie 700 , lecz do godziny 1400 powódka pozostawała jeszcze w pracy. Wyna- grodzenie za pełnione dyżury było wyliczane i wypłacane na podstawie grafików i raportów lekarskich i za okres objęty pozwem uzyskała za nie kwotę 73.800,49 zł brutto. Zadłużenie z tytułu zaniżonego wynagrodzenia za dyżury lekarskie wyniosło 36.582.74 zł, z uwzględnieniem wypłaconych dodatków za ciągłość pracy po zakoń- czonym dyżurze. Zasądzając na podstawie art. 128, 133 § 1 i 144 k.p. kwotę 25.607,72 zł, Sąd uwzględnił rzeczywisty efektywny czas pracy podczas pełnionych dyżurów i określił należność na 70% wynagrodzenia wyliczonego za wszystkie go- dziny nadliczbowe. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 3 2003 r., III PZP 23/02 (OSNAPiUS 2003 nr 13, poz. 304), odsetki ustawowe za czas opóźnienia zasądził na podstawie art. 455 i 481 § 1 k.c. od daty wezwania do za- płaty, za którą przyjął datę doręczenia pozwu (16 grudnia 1999 r.). W apelacji opartej na zarzucie naruszenia art. 481 § 1 i art. 455 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 85 k.p. powódka domagała się zasądzenia 12.415,09 zł tytułem ustawowych odsetek od wyrównanych wynagrodzeń za pełnione dyżury od poszcze- gólnych terminów płatności od dnia 16 grudnia 1999 r., podnosząc, że ustalenie wiel- kości wyrównania wynagrodzenia za dyżury możliwe było także przed ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, gdyż sąd mógł samodzielnie pominąć niekon- stytucyjne przepisy rozporządzenia z dnia 27 grudnia 1974 r., zwłaszcza gdy nie- zgodność jego przepisów z Konstytucją była sygnalizowana w postanowieniu Trybu- nału Konstytucyjnego z dnia 21 września 1988 r., S 11/88. Akcentując terminowy charakter roszczenia o wynagrodzenie, którego zapłata powinna nastąpić nie później niż dziesiątego dnia następnego miesiąca kalendarzowego, skarżąca wyraziła zapa- trywanie, że wymagalność należnego wynagrodzenia nie ma związku z pewnością co do określenia jego wysokości. Gdyby tak było, to wymagalne stawałyby się tylko należności prawidłowo wyliczone i przedawniałyby się dopiero od chwili takiego wyli- czenia. Wskazując na naruszenie art. 233 k.p.c. podniosła, że powództwo zostało uznane co do wysokości obejmującej wyrażone w pozwie roszczenie główne i ska- pitalizowane odsetki, wobec czego Sąd zbędnie dokonywał ustaleń co do należnej powódkom kwoty wynagrodzenia i nie mógł, przyjmując zasadność powództwa, za- sądzić mniej niż 70% żądanej kwoty 41.006,96 zł (po ograniczeniu roszczenia o 4.573,21 zł), czyli 28.704,87 zł. Różnica wyniosła 3.097,15 zł. Powódka nie zaak- ceptowała wyliczonej przez biegłego należności w kwocie 36,582,47 zł przed reduk- cją do 70%. Wnosiła także o zasądzenie nieprzedawnionego wynagrodzenia za dy- żury w listopadzie 1996 r., wymagalnego w dniu 15 grudnia 1996 r., które zostało pominięte w opinii biegłego i nieocenione w uzasadnieniu orzeczenia Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 2 września 2004 r. zmienił za- skarżony wyrok w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki ustawowe odsetki w kwocie 25.607,72 zł za okres od 28 maja 1999 r. do dnia 15 listopada 1999 r. oraz odsetki od tych odsetek, poczynając od dnia 16 listopada 1999 r.; w pozostałym zakresie apelację oddalił. Sąd drugiej 4 instancji przejął ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, lecz nie podzielił dokonanej przez ten Sąd oceny prawnej. Stwierdził, że roszczenie o wypłatę wynagrodzenia, także za dyżury zakładowe, jest roszczeniem terminowym, co przesądza art. 85 § 2 k.p. Jeżeli nastąpi opóźnienie w wypłacie wynagrodzenia, która ma być dokonana w terminie określonym w art. 86 k.p., to zgodnie z art. 481 § 1 k.c., stosowanym przez art. 300 k.p., należą się odsetki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powódka nabyła prawo do domagania się odsetek od kwot wyrównania wynagrodzenia dopiero jed- nak od dnia publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r., która nastąpiła w dniu 20 maja 1999 r. Do tego czasu pracodawca, który wypłacał jej dodatkowe wynagrodzenie za dyżury zakładowe zgodnie z § 11 i 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1974 r., nie popadł w opóźnienie w rozumieniu art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Przyjęcie dnia 20 maja 1999 r. jako początko- wej daty wymagalności roszczenia o odsetki wynika z art. 190 ust. 3 Konstytucji, zgodnie z którym orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia; od tej chwili jest ostateczne i ma moc powszechnie obowiązującą (art. 190 ust. 1 Konstytucji), a także pozostaje w zgodzie z zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 Konstytucji). Biorąc pod uwagę czas niezbędny do zapoznania się strony pozwanej z treścią orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, zasądził od- setki od dnia 28 maja 1999 r. Za nieuzasadniony Sąd uznał zarzut nieuwzględnienia uznania roszczenia przez pozwanego, podnosząc, że w odpowiedzi na pozew przy- znał on jedynie prawdziwość podstawy prawnej roszczenia. Uznanie powództwa nie obejmowało jego wysokości. Nie podzielił zarzutów odnoszonych do opinii biegłego wyliczającego należność za dyżury i zważył, że Sąd pierwszej instancji przyjął jego wyliczenia przy uwzględnieniu wysokości wynagrodzenia za dyżury pełnione w so- boty. Kasacja powódki, skierowana przeciwko oddaleniu jej roszczeń do kwoty 12.978,13 zł, została wywiedziona na podstawie naruszenia art. 190 ust. 1-3 Kon- stytucji, w ramach której skarżąca kwestionowała przyjęcie wymagalności roszczenia o zapłatę odsetek od wyrównanego wynagrodzenia od dnia 20 maja 1999 r., tj. od daty ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz uznanie, że wyrażone w art. 7 i 32 Konstytucji zasady równości wobec prawa i zaufania obywateli wobec państwa sprzeciwiają się przyznaniu odsetek za czas sprzed tej daty. Wskazała także nieza- stosowanie art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. jako prawnej podstawy uwzględnienia żądania odsetek za okres od dnia 16 grudnia 1999 r., naruszające 5 zasadę poszanowania mienia i godziwości wynagrodzenia wyrażoną w art. 1 Proto- kołu 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Podnosząc ponadto obrazę art. 233 k.p.c., przez po- minięcie oświadczenia strony pozwanej o uznaniu powództwa co do wysokości oraz art. 328 § 2 k.p.c., przez nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do roszczenia o wynagrodzenie za pracę świadczoną w listopadzie 1996 r. (wraz z odsetkami) po- wódka wniosła albo o uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy do ponow- nego rozpoznania albo o jego zmianę w części zaskarżonej i zasądzenie od strony pozwanej na jej rzecz kwoty 12.978,13 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia 16 grud- nia 1999 r. do dnia zapłaty. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Pogląd, że przepisów § 11 i § 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obowiązków i uprawnień pracowników zatrud- nionych w zakładach służby zdrowia nie stosuje się do stanów faktycznych sprzed dnia 20 maja 1999 r., tj. sprzed daty opublikowania wyroku Trybunału Konstytucyjne- go z dnia 17 maja 1999 r. uznającego te przepisy za sprzeczne z art. 66 ust. 2 Kon- stytucji oraz z art. 128 i art. 298 k.p., jest jednolity i utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001 nr 10, poz. 331 oraz uchwałę z dnia 23 stycznia 2001 r., III ZP 30/00, OSNAPiUS 2001 nr 23, poz. 685). Uzasadnia on zatem wyliczenie należności za dyżury lekarskie zgodnie z przepisami Kodeksu pracy za cały nieprzedawniony okres. Według art. 144 k.p. czasu dyżuru pełnionego przez pracownika poza nor- malnymi godzinami pracy w zakładzie pracy lub innym miejscu wyznaczonym przez pracodawcę nie wlicza się do czasu pracy, jeżeli podczas dyżuru pracownik nie wy- konywał pracy, przy czym pracownikowi przysługuje czas wolny od pracy w wymiarze odpowiadającym długości dyżuru, a w razie braku możliwości udzielenia czasu wol- nego - wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania. Jeżeli natomiast w czasie dyżuru pracownik wykonywał pracę, czas ten wlicza się do czasu pracy ze wszystkimi tego konsekwencjami w zakresie ekwiwalentu za pracę w godzinach nad- liczbowych (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 2002 r., I PKN 668/01, OSNP 2004 nr 3, poz. 47 i wyrok z dnia 7 sierpnia 2001 r., I PKN 730/00, OSNAPiUS 2002 nr 6, poz. 141). 6 Kwestię sporną w niniejszej sprawie stanowiły odsetki od tak wyliczonego wy- nagrodzenia za pełnione dyżury. Sąd Najwyższy odniósł się do tego zagadnienia w uchwale z dnia 10 stycznia 2003 r., III PZP 23/02 (OSNP 2003 nr 13, poz. 304), stwierdzając, że odsetki od świadczenia pracodawcy z tytułu wyrównania wynagro- dzenia lekarza za pełnienie dyżurów zakładowych w okresie przed ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r. należą się za czas opóź- nienia, liczony od wezwania dłużnika do zapłaty określonej kwoty. Z poglądem tym polemizował Sąd Apelacyjny, wydając korzystne dla powódki orzeczenie, uwzględ- niające wszelkie okoliczności związane możliwością przypisania pracodawcy opóź- nienia w świadczeniu należnego co do wysokości wynagrodzenia. Sąd Apelacyjny trafnie podniósł, że pracodawca, który wypłacał dodatkowe wynagrodzenie za dyżury lekarskie (zakładowe) zgodnie z § 11 i 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 grudnia 1974 r. nie popadł w opóźnienie w rozumieniu art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. Pogląd Sądu Apelacyjnego należy zaaprobować, w związku z czym podnie- sionych w kasacji argumentów, że publikacja orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie stanowiła istotnej cezury domagania się roszczeń akcesoryjnych wobec wyna- grodzenia za pracę, nie można uznać za trafne. Zasadnicze znaczenie ma tu stwier- dzenie, że roszczenie o zapłatę odsetek za opóźnienie ma względem roszczenia za- sadniczego charakter akcesoryjny i nie stanowi części składowej roszczenia główne- go; jest roszczeniem innym niż roszczenie o wypłatę wynagrodzenia wynikającego umowy o pracę i opiera się na odrębnym stanie faktycznym oraz odrębnej podstawie materialnoprawnej. O należności odsetek decyduje treść art. 481 § 1 k.c.; należą się one bez względu na szkodę poniesioną przez wierzyciela i bez względu na zawinie- nie okoliczności opóźnienia przez dłużnika. Roszczenie o wynagrodzenia za pracę - jak celnie przyjął Sąd Apelacyjny - jest roszczeniem terminowym, co przesądza art. 85 § 2 k.p. Jeżeli nastąpi opóźnienie w wypłacie wynagrodzenia, która ma być dokonana w terminie określonym w art. 86 k.p., to na podstawie art. 481 § 1 k.c., stosowanym przez art. 300 k.p., należą się odsetki. Rzecz jednak w tym, czy wynagrodzenie za dyżury lekarskie było wymagal- ne w zasądzonej zaskarżonym wyrokiem kwocie już z upływem terminu, o którym mowa w art. 85 § 2 k.p. (czy dopiero z chwilą publikacji wyroku Trybunału Konstytu- cyjnego z dnia 17 maja 1999 roku). Na to pytanie trzeba odpowiedzieć przecząco, gdyż wymagalność obejmowała tylko kwoty wynikające z postanowień § 11 i § 12 7 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych obo- wiązków i uprawnień pracowników zatrudnionych w zakładach służby zdrowia; pra- codawca, który obliczał to wynagrodzenie, stosując przepisy rozporządzenia, nie po- padał w opóźnienie. Nie ma racji skarżąca twierdząc, że pracodawca mógł oceniać konstytucyj- ność rozporządzenia Rady Ministrów lub poszczególnych jego postanowień i - od- mawiając ich stosowania - wypłacać wynagrodzenie za dyżury zakładowe jak za go- dziny nadliczbowe, zgodnie z Kodeksem pracy, gdyż pomija, że kompetencja ta przysługuje tylko sądom. Rację ma tylko, gdy twierdzi, że z roszczeniem o wynagro- dzenie z wysokości zgodnej z art. 128, 133 § 1 i art. 144 k.p. można było wystąpić do sądu jeszcze przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał, gdyż sąd będąc władny do oceny konstytucyjności norm podustawowych, mógł orzec o przyznaniu należności pracowniczych wprost na podstawie norm wyższego rzędu (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1957 r., 3 CR 702/56, OSN 1958 nr III, poz. 79 oraz wyrok z dnia 7 marca 2003 r., III RN 33/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 111). Jeżeli więc powódka nie wystąpiła przed dniem 20 maja 1999 r. i nie poddała kontroli sądowej konstytucyjności przepisów regulujących wysokość jej wynagrodzenia z tytułu pełnie- nia dyżurów zakładowych, mimo że już w 1988 r. Trybunał Konstytucyjny sygnalizo- wał niezgodność z Konstytucją przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 roku (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 wrze- śnia 1988 r., S 11/88, niepublikowane), to najwcześniejszą datą, od której mogła do- magać się odsetek, był dzień ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r. Jakkolwiek więc nie może ulegać wątpliwości, że roszczenie o wypłatę wyna- grodzenia powstawało w ostatnim dniu pracy w miesiącu, za które miało zostać wy- płacone, to tylko w wysokości zgodnej przepisami obowiązującymi przed dniem 20 maja 1999 r. i jeżeli pracodawca świadczył je w wysokości zgodnej z § 11 i 12 rozpo- rządzenia z dnia 27 grudnia 197 r., nie popadał w opóźnienie co do kwot wyższych, wynikających z zasad ustalania wynagrodzenia za godziny nadliczbowe według Ko- deksu pracy. Dlatego odsetki od wyrównania wynagrodzenia za dyżury lekarskie peł- nione przed ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 1999 r. należą się najwcześniej od daty jego ogłoszenia (20 maja 1999 r.). Sąd Apelacyjny, przyjmując w zaskarżonym wyroku takie właśnie stanowisko, nie naruszył ani art. 190 ust. 1 - 3 Konstytucji , ani jej art. 7. Przeciwnie, zasada za- 8 ufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa chroniła działania pra- codawcy powódki. Nie doszło również do naruszenia art. 32 Konstytucji. Skarżąca zaznaczyła, że odmienne traktowanie, jakiego doświadczyła w porównaniu z innymi znanymi jej lekarzami domagającymi się wyrównania wynagrodzenia za pracę w czasie dyżurów zakładowych, polegało na tym, iż już kilka lat temu uzyskali oni pra- womocne wyroki zasądzające zaległe wynagrodzenia w pełnej wysokości, z odset- kami za cały okres opóźnienia. Sytuacja ta nie oznacza nierównego traktowania przez władze publiczne ani nie jest przejawem dyskryminacji, tak samo jak nie ma różnicy w sytuacji pracowników, których pozwy o wynagrodzenie za dyżury zakłado- we zostały prawomocnie oddalone na podstawie przepisów pozbawionych mocy obowiązującej, i tych, którzy z roszczeniami nie występowali w przekonaniu (uzasad- nionym wyrokami oddalającymi powództwa ich kolegów), że nie zostaną one uwzględnione. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., przez pominięcie oświadczenia pozwanego o uznaniu powództwa, niepowiązany z określonym żądaniem material- nym lub procesowym uchyla się spod kontroli kasacyjnej. W omówionym zakresie kasacja powódki okazała się bezzasadna, w związku z czym została oddalona (art. 39312 k.p.c.). Uzasadniony okazał się natomiast zarzut obrazy art. 328 § 2 k.p.c. przez nie- odniesienie się przez Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu wyroku do roszczenia o wynagrodzenie wraz z odsetkami za pracę świadczoną przez powódkę w listopadzie 1996 r. Rzeczywiście - co wynika z postanowienia o powołaniu biegłego - Sąd nie brał pod uwagę objętych pozwem roszczeń o wynagrodzenie za dyżury pełnione w tym miesiącu i nie wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku powodu ich pomięcia. Z tej przy- czyny Sąd Najwyższy uchylił wyrok w tej niewielkiej części i przekazał sprawę do po- nownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c.). ========================================