Postanowienie II CSK 414/09

Sygn. akt II CSK 414/09 POSTANOWIENIE Dnia 3 lutego 2010 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Handlowo - Usługowego "M.(…)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w O. przeciwko Z. D. o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2010 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt I ACz (…), uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 13 stycznia 2009 r. oraz przekazuje sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K., pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 13 stycznia 2009 r. odrzucił pozew syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego "M.(…)" Sp. z o.o. w O. przeciwko Z. D. o zapłatę. Rozstrzygnięcie oparte zostało na następujących ustaleniach i ocenach. W dniu 16 stycznia 2006 r. powód wniósł przeciwko pozwanemu pozew o stwierdzenie bezskuteczności w stosunku do masy upadłości "M.(…)" potrąceń dokonanych w dniu 9 września 2005 r. przez pozwanego, a także o zasądzenie od pozwanego kwoty 2 990 916,41 zł, która nie weszła do masy upadłości na skutek bezprawnie dokonanych potrąceń. Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo. Sąd ten uznał, że w dniu 9 września 2005 r. doszło do potrącenia ustawowego, 2 dokonanego w drodze oświadczenia złożonego przez Z. D. Wyrok ten jest prawomocny. Wierzytelności, które były przedmiotem potrącenia 9 września 2005 r., są tożsame z wierzytelnościami, których powód dochodzi wniesionym w niniejszej sprawie pozwem. Zdaniem Sądu, pomimo innego charakteru i sposobu sformułowania żądań oraz ich odmiennej podstawy, obie sprawy dotyczyły ustalenia istnienia oraz wysokości tej samej wierzytelności i w konsekwencji zasądzenia jej na rzecz powoda. Zaistniała zatem podstawa do odrzucenia pozwu, co też Sąd Okręgowy uczynił na podstawie art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r. oddalił zażalenie powoda od powyższego postanowienia. Postanowienie Sądu Apelacyjnego zaskarżył powód skargą kasacyjną. W skardze, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 398³ § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), zarzucił naruszenie prawa materialnego, to jest art. 127, 128 i 134 prawa upadłościowego i naprawczego poprzez błędną wykładnię wyrażającą się w uznaniu, że dopuszczalny jest ich kumulatywny zbieg z art. 498, 535 i 405 k.c. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że rozstrzygnięcie zapadłe w postępowaniu na podstawie art. 127, 128 i 134 prawa upadłościowego i naprawczego tworzy pomiędzy stronami stan powagi rzeczy osądzonej w zakresie roszczeń wynikających z art. 498, 535 i 405 k.c. oraz naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich podniesionych w zażaleniu zarzutów. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w K. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Jak wynika z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., odrzucenie pozwu musi nastąpić m.in. wtedy, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa została już prawomocnie osądzona. W takim bowiem wypadku istnieje powaga rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.), a ponowne orzekanie o tym samym pomiędzy tymi samymi stronami stanowi uchybienie prowadzące do nieważności postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.). Odrzucając pozew sąd ocenia zatem treść zgłoszonego w drugiej sprawie roszczenia oraz przedmiot rozstrzygnięcia wydanego w sprawie poprzednio osądzonej z udziałem tych samych stron. 3 Zgodnie z treścią art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny korzysta z powagi rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia (które niekiedy różni się od treści rozpoznawanego roszczenia), a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Przepis zakłada przedmiotową i podmiotową tożsamość dwóch orzeczeń i dopiero kumulacja tych elementów pozwala na stwierdzenie, że doszło do powtórnego wydania orzeczenia w tej samej sprawie (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, postanowienie z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 267/07, wyrok z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07). Chodzi nie tylko o tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia w obu sprawach (po raz pierwszy i później ponownie osądzonej), lecz również tożsamość okoliczności faktycznych, z których wynika w jednej i drugiej sprawie roszczenie procesowe (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNC 1971, nr 12, poz. 226) oraz zbieżność podstawy prawnej (por. zwłaszcza postanowienie SN z dnia 29 stycznia 1997 r., I CKU 65/96, teza publ.: Prok. i Pr. - dod. 1997, nr 7-8, poz. 41; wyrok SN z dnia 22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1968, nr 7-8, poz. 158). Należy także dodać, że z powagi rzeczy osądzonej korzysta sentencja wyroku. Motywy rozstrzygnięcia istotne są natomiast dla określenia granic powagi rzeczy osądzonej, co ma szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy powództwo zostało w całości lub części oddalone, tak jak stało się w sprawie poprzednio rozpoznanej (VI GC 21/06). Z motywów rozstrzygnięcia w tej sprawie wynika, że przedmiotem rozstrzygnięcia było zgłoszone przez Syndyka masy upadłości "M.(…)" żądanie stwierdzenie bezskuteczności w stosunku do masy upadłości potrąceń wierzytelności na łączną kwotę 2 990 916,41 zł dokonanych przez pozwanego Z. D. prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą "M.(…)" Zakład Pracy Chronionej w O. oraz żądanie zasądzenia tej kwoty z odsetkami do masy upadłości. Podstawę faktyczną tego orzeczenia stanowiło ustalenie, że upadłemu przysługiwała wierzytelność wobec pozwanego w kwocie 2 990 916,41 zł z tytułu umowy sprzedaży, pozwany był jednak wierzycielem upadłego z innego tytułu, wierzytelność opiewała na taką samą kwotę, oraz, że pozwany dokonał potrącenia, wskutek czego doszło do wzajemnego umorzenia wierzytelności. Potrącenie było skuteczne i doprowadziło do wygaśnięcia wierzytelności upadłego, wobec czego żądanie zasądzenia potrąconej kwoty do masy upadłości było niezasadne. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 127, 128 i 134 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 4 175, poz. 1361; dalej: p.u.n.). Powstaje w tej sytuacji pytanie, czy rozstrzygnięcie o zasadności zarzutu potrącenia stwarza powagę rzeczy osądzonej. W orzecznictwie przeważa pogląd, jakkolwiek wyrażane jest także inne stanowisko, że zarzut potrącenia jest środkiem obrony pozwanego w procesie (m.in. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP 69/87, OSNCP 1989, nr 4, poz. 64, z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 162; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983 r., IV CR 260/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 59, z dnia 11 września 1987 r., I CR 184/87, niepubl.; z dnia 27 lutego 2004 r., V CK 190/03, "Biuletyn SN" 2004, nr 7, s. 10 i z dnia 7 maja 2004 r., I CK 666/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 86). W konsekwencji uznaje się, że podniesienie zarzutu potrącenia nie powoduje stanu zawisłości co do wierzytelności przedstawionej do potrącenia, jak też że powaga rzeczy osądzonej orzeczenia wydanego w procesie, w którym podniesiono zarzut potrącenia, nie obejmuje oceny zasadności tego zarzutu, a więc kwestii istnienia lub nieistnienia wierzytelności nim objętej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983 r., IV CR 260/83). W uchwale z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP 69/87 Sąd Najwyższy wskazał, że nieuwzględnienie przez sąd zarzutu potrącenia nie stanowi przeszkody w późniejszym dochodzeniu pozwem objętego tym zarzutem roszczenia, oraz, że zarzut potrącenia, którego uwzględnienie stanowić może przesłankę oddalenia powództwa, należy traktować jako element stanu faktycznego sprawy, a więc element uzasadnienia wyroku. Jak zaś wyżej wskazano, uzasadnienie ma znaczenie jedynie dla sprecyzowania przedmiotu rozstrzygnięcia, samo z powagi rzeczy osądzonej nie korzysta. Sam fakt zatem, że w poprzednim procesie orzeczono o zasadności zarzutu potrącenia, nie może decydować o tym, że zgłoszone obecnie roszczenie jest tożsame z tym, które już było przedmiotem rozstrzygnięcia. Na marginesie należy zwrócić uwagę, że przepisy art. 127 i 128 p.u.n. uznają za bezskuteczne z mocy samego prawa czynności prawne upadłego dokonane w określonym czasie przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości z określonym kręgiem podmiotów, a na podstawie art. 134 p.u.n. orzeka się zwrot do masy upadłości tego, co na podstawie bezskutecznej czynności upadłego ubyło z masy lub do niej nie weszło. Chodzi zatem o czynności prawne upadłego, a nie innego podmiotu, tymczasem przedmiotem rozstrzygnięcia była skuteczność potrącenia dokonanego nie przez upadłego, ale przez pozwanego. W obecnie dochodzonej sprawie powód żąda zapłaty kwoty 2 990 916,41 zł z tytułu umowy sprzedaży drutu i kleju. Tożsamość podmiotowa nie budzi wątpliwości, 5 taka sama jest również wysokość dochodzonej kwoty. Trafnie zarzucał skarżący, że nie zachodzi, wbrew odmiennej ocenie orzekających Sądów, tożsamość przedmiotowa obu roszczeń, inna jest bowiem podstawa faktyczna i prawna. Celem postępowania z art. 134 p.u.n. nie jest rozstrzygnięcie o roszczeniu, lecz zachowanie nieuszczuplonej wskutek bezskutecznej czynności prawnej upadłego masy upadłości dla ochrony wierzycieli. Pomimo tego zatem, że w sprawie VI GC Sąd ocenił (jakkolwiek niezgodnie z art. 127 i 128 p.u.n.) skuteczność potrącenia dokonanego przez pozwanego, to jednak przedmiotem rozstrzygnięcia nie było roszczenie o zapłatę z umowy sprzedaży, ale ochrona masy upadłości w interesie wierzycieli. W konsekwencji powyższych rozważań należało uznać za uzasadniony zarzut naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. Zasadny jest także zarzut naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 397 k.p.c., bowiem Sąd Apelacyjny, podzielając trafność postanowienia odrzucającego pozew, nie odniósł się w istocie do podniesionych w zażaleniu zarzutów dotyczących odmienności podstawy prawnej żądań dochodzonych w obu sprawach. Gdy chodzi o zarzuty podniesione w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, należy wskazać, że nie zostały one dostatecznie uzasadnione. Ogólnie zatem wystarczy wskazać, że przepisy p.u.n. zawierają szczególne regulacje dotyczące możliwości potrącenia w zależności od tego, czy chodzi dopuszczalność upadłość z możliwością zawarcia układu, czy o upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika i czy obie wierzytelności istniały w dacie ogłoszenia upadłości, czy też jedna z nich powstała po tej dacie. Inne przesłanki potrącenia uregulowane są w przepisach kodeksu cywilnego. Niewątpliwie jednak dopuszczalność potrącenia (o ile taki zarzut ogóle zostanie podniesiony) wobec podmiotu, w stosunku do którego ogłoszona została upadłość, wymaga uwzględnienia stosownych przepisów p.u.n. Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815 k.p.c.