Wyrok II CSK 176/10

Sygn. akt II CSK 176/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 września 2010 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSN Grzegorz Misiurek w sprawie z powództwa S. T. przeciwko H. W., M. W., A. K. i A. K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 września 2010 r., skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt I ACa (…), 1) oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz pozwanych A. K. i A. K. solidarnie kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, 2) przyznaje adw. M. S. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) złotych powiększoną o 22% podatku VAT tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodowi w postępowaniu kasacyjnym. 2 Uzasadnienie Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 4 czerwca 2009 r. oddalił apelację powoda S. T. w sprawie o zapłatę przeciwko H. W., M. W., A. K. i A. K., od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 stycznia 2009 r. Wyrokiem tym oddalone zostało powództwo o zasądzenie od H. i M. małżonków W. kwoty 63471 złotych z ustawowymi odsetkami z tytułu zwaloryzowanej ceny uiszczonej przy zawarciu unieważnionej umowy sprzedaży gospodarstwa, a także od A. i A. małżonków K. solidarnie kwoty 517000 złotych z ustawowymi odsetkami z tytułu zwrotu nakładów poczynionych na nieruchomość. Jak ustalono w stanie faktycznym, aktem notarialnym z dnia 21 lipca 1995 r. H. W. sprzedał powodowi gospodarstwo rolne o powierzchni 14,12 ha. Powód nie zapłacił ceny i ze względu na trudną w tym czasie sytuację majątkową korzystał z pomocy socjalnej. Jednak przejął gospodarstwo, w które nie inwestował i doprowadził w nim do wielu zniszczeń. W 2002 r. wydzierżawił gospodarstwo P. N., który z pomocą pozwanego A. K. urządził wjazd na pole, a podczas budowy autostrady A-2, za zgodą dzierżawcy wykonawca robót nawiózł bezpłatnie na te grunty karpinę i humus, uzyskane podczas prac wydobywczych. Pozwany H. W. przez pewien czas był przekonany, że sporządził notarialnie testament, a nie, że sprzedał powodowi gospodarstwo, dlatego nie domagał się od powoda zapłacenia ceny. Dopiero gdy odkrył, jaka czynność prawna łączy go z powodem wniósł o unieważnienie umowy i wyrokiem z dnia 20 grudnia 2002 r. Sąd Okręgowy ustalił nieważność aktu notarialnego z 1995 r. z powodu bezwzględnej wady oświadczenia woli tego pozwanego. Mimo takiego orzeczenia powód nie opuścił gospodarstwa, dokonując w tym okresie niewielkich napraw. W dniu 24 czerwca 2005 r. H. W. zawarł z A. i A. K. umowę sprzedaży przedmiotowego gospodarstwa, co nie zmieniło sytuacji dalszego zamieszkiwania powoda w budynku gospodarczym, z zajmowaniem też obory i stodoły. Wyrokiem z dnia 16 października 2008 r. Sąd Rejonowym w K. nakazał eksmisję powoda z zajmowanych budynków, czego nie wykonał, do ruiny doprowadził oborę, a stodoła uległa spaleniu. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie uznał zasadności powództwa opartego na podstawie art. 410 § 2 k.c., w odniesieniu do zwrotu ceny za gospodarstwo, której to ceny, jak Sąd ustalił, powód w ogóle nie zapłacił. Na uwzględnienie nie zasługiwało też powództwo o zwrot nakładów, zarówno ze względu na nieudowodnienie poczynionych nakładów, jak i dlatego, że powód od stwierdzenia nieważności umowy 3 sprzedaży działał w złej wierze. Rozpoznając apelację Sąd drugiej instancji co do istoty podzielił stanowisko Sądu Okręgowego i oddalił apelację, uznając złą wiarę powoda nawet wcześniej, bo już od chwili dowiedzenia się przez niego o wniesieniu przeciw niemu powództwa o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży. Skarga kasacyjna powoda została oparta na obu podstawach. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 226 § 2 k.c. ze względu na przyjęcie złej wiary powoda już od doręczenia mu pozwu w sprawie o uznanie nieważności umowy sprzedaży z dnia 21 lipca 1995 r., a także przez przyjęcie braku legitymacji A. i A. K. w sprawie o zwrot nakładów. Naruszenie przepisów postępowania dotyczy art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. poprzez przerzucenie na powoda ciężaru dowodu dokonania przez niego zapłaty pozwanym W. kwoty 20 000 złotych tytułem ceny za gospodarstwo pozwanych; art. 252 i 234 k.p.c. poprzez przyjęcie, że to powód powinien wykazać, iż oświadczenie zawarte w dokumencie urzędowym, jakim jest akt notarialny jest zgodne z prawdą, podczas gdy zgodnie z treścią art. 252 k.p.c. to pozwani jako strona, która twierdzi, że oświadczenie zawarte w akcie notarialnym jest niezgodne z prawdą, powinni tę okoliczność udowodnić; art. 253 oraz 233 § 1 k.p.c. poprzez wyprowadzenie z materiału dowodowego wniosków, które nie są poprawne logicznie i zgodne z doświadczenie życiowym; w tej części chodzi również o powinność pozwanych w dowiedzeniu prawdziwości jednego z opisanych dokumentów. Powód wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna i podlega oddaleniu. Najpierw należy rozpoznać zarzuty odnoszące się do przepisów postępowania cywilnego. W kwestii pierwszego z nich, dotyczącego naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. przyznać trzeba rację skarżącemu tylko w tym, że akt notarialny ma oczywiście charakter dokumentu urzędowego. Stanowi zatem dowód tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone i dopóki to nie zostanie podważone (praesumptio iuris tantum) przez przeprowadzenie dowodu przeciwnego przez podmiot zainteresowany, stosownie do art. 6 k.c., domniemanie prawne wynikające z treści dokumentu jest skuteczne (art. 234 i art. 252 k.p.c.). W akcie notarialnym sprzedaży z dnia 25 lipca 1995 r. było potwierdzenie przez strony umowy, że cena w kwocie 20 000 została zapłacona. Nie ma jednak racji skarżący, że nie zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe, wykazujące niezgodność z prawdą oświadczenia zawartego w akcie 4 notarialnym. Uczynił to wystarczająco Sąd pierwszej instancji, wykazując to w uzasadnieniu wraz z przekonującymi dowodami, w tym z powołaniem się na dowody z innych spraw sądowych prawomocnie zakończonych: o stwierdzenie nieważności aktu notarialnego z dnia 25 lipca 1995 r. i o wydanie przedmiotowego gospodarstwa rolnego przez powoda. Dodać do tego można, że powód próbuje z powołaniem się na art. 244 § 1 k.p.c. wywieść korzystne dla siebie skutki prawne z aktu notarialnego, który na skutek złożenia oświadczeń przez stronę działającą w stanie wyłączającym świadome oraz swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli (art. 82 k.c.) został w całości uznany za nieważny mocą wyroku sądowego. Jako, że dalsze zgłębianie podniesionego przez skarżącego zarzutu byłoby wkraczaniem w ustalenia faktów i ocenę dowodów, a ta sfera jest wyłączona, tak z podstaw skargi kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.), jak i z zakresu ustaleń dokonywanych przez Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.), więc na podstawie przeprowadzonego wywodu można stwierdzić bezzasadność zarzucenia w skardze kasacyjnej naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. Taki sam wniosek powstaje po zbadaniu zasadności - związanego z poprzednim - zarzutu naruszenia art. 252 i 234 k.p.c. Pierwszy z tych przepisów reguluje zagadnienie ciężaru dowodu w razie zaprzeczania prawdziwości dokumentu urzędowego lub oświadczenia organu, od którego dokument pochodzi. Daje więc podstawę prawną do obalenia wynikającego z art. 244 § 1 k.p.c. domniemania prawdziwości (autentyczności) dokumentu oraz domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w dokumencie urzędowo zaświadczone. Z kolei, art. 234 k.c. stanowi o związaniu sądu domniemaniami prawnymi wynikającymi z dokumentu urzędowego. Sąd Apelacyjny wykazał w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że zgodnie z art. 252 k.p.c. domniemania te zostały obalone, przez co na powoda przeszedł ciężar udowodnienia, iż uiścił na rzecz pozwanego H. W. cenę nabycia gospodarstwa rolnego. W tym znaczeniu Sąd uznał, że powód powinien wykazać, że oświadczenie zawarte w dokumencie urzędowym (pomimo uznania go za nieważny) jest zgodne z prawdą. Dlatego zarzut naruszenia art. 252 i 234 k.p.c. jest niezasadny. Wśród zarzutów odnoszących się do prawa procesowego, podniesionych w skardze kasacyjnej powoda tylko naruszenie art. 253 oraz art. 233 § 1 k.p.c. można uznać za uzasadnione. Chodzi o wskazanie w uzasadnieniu Sądu Apelacyjnego, że powód nie zaprzeczał prawdziwości podpisu swojej żony A. T. (w piśmie złożonym do akt sprawy przez pozwaną M. W.), w którym wyjaśniała przyczyny cofnięcia przez nią 5 pozwu. Tymczasem, w protokole rozprawy z dnia 18 kwietnia 2007 r. znajduje się oświadczenie powoda, że zakwestionował on prawdziwość podpisu A. T. Zgodnie z art. 253 zdanie drugie k.p.c., gdy spór dotyczy dokumentu prywatnego, pochodzącego od innej osoby niż strona zaprzeczająca, prawdziwość dokumentu powinna udowodnić strona, która chce z niego skorzystać. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby tak się stało. Jeżeli jednak nawet uzna się naruszenie przez Sąd art. 253 k.p.c. i tym samym art. 233 § 1 k.p.c., to i tak to naruszenie nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy, ponieważ rozstrzygnięcie jej zostało oparte na innych dowodach, w tym na zeznaniach pozwanej M. W. Z tego względu nie została spełniona przesłanka uzasadniająca skargę kasacyjną, zawarta w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Przechodząc do zarzutu naruszenia prawa materialnego, stwierdzić należy, że w okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny miał podstawę do przyjęcia złej wiary powoda jako posiadacza przedmiotowego gospodarstwa rolnego, już od doręczenia mu pozwu w sprawie o uznanie za nieważną umowy sprzedaży tego gospodarstwa z dnia 21 lipca 1995 r. Przemawiają za tym wszelkie zgromadzone dowody w niniejszej sprawie, jak też w sprawie sygn. akt XV C (…) Sądu Okręgowego w P. Ośrodek Zamiejscowy w K., w której stwierdzona została nieważność powołanej umowy sprzedaży, oraz w sprawie sygn. akt I C (…) Sądu Rejonowego w K., w której w wyniku procesu windykacyjnego zostało nakazane powodowi wydanie zabudowań gospodarczych pozwanym A. i A. K., czego powód, mimo takiego wyroku nie wykonał. Okoliczności te powód pomija w skardze kasacyjnej. Wywody skargi w tej części są chybione. Nieważność umowy sprzedaży wynikała z tego, jak pokazało postępowanie w tamtej sprawie, że już od zawarcia umowy nazwanej sprzedażą, powód nie wykonał i - jak można zasadnie przypuszczać również na podstawie postępowania dowodowego w niniejszej sprawie, nie miał zamiaru wykonać, biorąc ponadto pod uwagę, że nie miał ku temu odpowiednich środków finansowych - podstawowego obowiązku kupującego, jakim jest zapłacenie ceny za rzecz nabywaną. Skoro z dokumentów zgromadzonych w aktach powołanej sprawy o sygn. XV C (…), włączonych do materiału dowodowego niniejszej sprawy wynika, że pozwany H. W. nie miał świadomości ani woli sprzedawania gospodarstwa rolnego, działając w przekonaniu, że aktem notarialnym jest sporządzany tylko jego testament, przez co nie domagał się od powoda zapłacenia ceny, to powód powinien mieć świadomość 6 gospodarowania na nie swojej nieruchomości. W postępowaniu dowodowym wspomina się o rozważanym testamencie, ale nic się nie wspomina o darowiźnie gospodarstwa na rzecz powoda, więc nie miał skąd powstać tytuł do nieodpłatnego nabycia tego gospodarstwa przez powoda. Jeśli nawet nie miał on, jak twierdzi świadomości o braku takiego tytułu od razu po zawarciu umowy, wskutek wzajemnych relacji z pozwanym W. i jego żoną, to z pewnością, na jaką wskazuje doświadczenie życiowe każdej dorosłej osoby, musiał taką świadomość posiąść najpóźniej wtedy, gdy pozwany H. W., po zorientowaniu się co do rodzaju umowy zawartej z powodem, wniósł o uznanie umowy sprzedaży za nieważną. Wprawdzie zatem obowiązuje - wskazywane przez skarżącego - ogólne, płynące z art. 7 k.c. domniemanie dobrej wiary i obowiązek wykazania złej wiary przez osobę, która tak twierdzi, ale to zostało w niniejszej sprawie uczynione i prawidłowo uzasadnione w zaskarżonym wyroku. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej, działający świadomie powód nie mógł pozostawać, aż do uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność umowy sprzedaży, w błędnym ale „usprawiedliwionym okolicznościami przeświadczeniu, że przysługuje mu prawo własności do gospodarstwa rolnego, które było przedmiotem unieważnionej umowy sprzedaży". Właśnie okoliczności wskazywały w wypadku powoda o braku przesłanek do takiego przeświadczenia i jeżeli na podstawie ustalonego stanu faktycznego, który wiąże Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) nie stwierdzono u powoda złej wiary już wcześniej, to ustalenie jej przez Sąd Apelacyjny od chwili doręczenia mu pozwu w sprawie o stwierdzenie nieważności umowy sprzedaży jest uprawnione. Sąd drugiej instancji trafnie podniósł w uzasadnieniu, że w dobrej wierze jest samoistny posiadacz wtedy, gdy uważa się za właściciela nie wiedząc o tym, że nieważna jest umowa na podstawie której przenoszona jest własność. Posiadacz taki stanie się w złej wierze od chwili, w której wątpliwości, jakich nabędzie w konkretnych okolicznościach sprawy osiągną taki poziom, przy którym nikt rozsądny nie może twierdzić, że jego błędne przekonanie jest nadal usprawiedliwione. W okolicznościach niniejszej sprawy, mimo że powód znał sytuację faktyczną i prawną od zawarcia nieważnej umowy, to w każdym razie z chwilą doręczenia mu pozwu, wniesionego przez zbywcę, powołującego się na bezwzględną nieważność czynności prawnej, wynikającą z art. 82 k.c. zakwestionowane zostało przejście własności przedmiotowej nieruchomości na powoda, który od tej chwili mógł zostać uznany przez Sąd 7 Apelacyjny za posiadacza w złej wierze. Dlatego w tym zakresie skarga kasacyjna jest bezzasadna. W odniesieniu do roszczenia o zwrot nakładów na nieruchomość podlegającą zwrotowi należy wskazać na ustalenia Sądu drugiej instancji, że materiał dowodowy w niniejszej sprawie wskazuje na dokonanie wszelkich nakładów powoda w latach 2000 - 2002, czyli po wniesieniu przez niego w lipcu 1996 r. powództwa o uznanie umowy sprzedaży za nieważną. Pozew o wydanie gospodarstwa rolnego został wniesiony przez pozwanych A. i A. K. w grudniu 2004 r. Do rozliczenia nakładów powoda ma zatem zastosowanie, tak jak uznał Sąd Apelacyjny art. 226 § 2 k.c. Wynika z niego, że powód jako posiadacz w złej wierze może żądać jedynie zwrotu nakładów koniecznych i to tylko o tyle, o ile właściciel wzbogaciłby się bezpodstawnie jego kosztem. Z tego wynika, że na powodzie spoczywał ciężar przeprowadzenia dowodu, że pozwani byliby bezpodstawnie wzbogaceni jego kosztem, mimo poczynienia przez powoda tylko nakładów koniecznych. Jak zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie i w doktrynie, nakłady konieczne polegają na świadczeniu na rzecz po to, aby utrzymać ją w należytym stanie, pozwalającym na korzystanie z niej zgodnie z przeznaczeniem. W określeniu tym mieszczą się wszelkie tzw. remonty bieżące o charakterze konserwacyjnym. Nakłady nie odpowiadające takim celom, albo zmierzają do ulepszenia rzeczy (tzw. nakłady użyteczne), albo służą do zaspokojenia szczególnych upodobań posiadacza (tzw. nakłady zbytkowne) i nie uzasadniają zwrotu na gruncie art. 226 § 2 k.c. (wyrok SN z dnia 22 marca 2006 r., III CSK 3/06, Lex nr 196597). Najpierw więc należałoby dowieść przez powoda poczynienie nakładów koniecznych na przedmiotową nieruchomość, a następnie, że na ich skutek pozwani wzbogaciliby się bezpodstawnie, czyli nastąpiłoby zmniejszenie majątku powoda o wartość, która nie znalazła pokrycia w korzyściach, jakie odniósł posiadając nieruchomość w złej wierze do czasu jej wydania. Ze stanu faktycznego wynika, że taki dowód nie został przeprowadzony. Były wprawdzie prowadzone różne ustalenia w kwestii nawiezienia karpiny i humusu, ale niezależnie od tego, że zostało to uznane za nakład użyteczny, to nastąpiło nieodpłatnie przez przedsiębiorstwo budujące autostradę. Niesłusznie skarżący wnosząc o zwrot wartości tego i innych nakładów podważa decyzję Sądu pierwszej instancji w przedmiocie oddalenia wniosku dowodowego o sporządzenie opinii biegłego rolnika, jako że po sprecyzowaniu jej przedmiotu miała to być opinia w kwestii wyceny gospodarstwa, a nie wartości poczynionych nakładów. 8 Nakłady dotyczące pokrycia części dachu na oborze, utwardzenia wjazdu na pole, zainstalowania dodatkowego licznika elektrycznego miały albo charakter nakładów koniecznych (naprawa dachu, dodatkowy licznik), które znalazły pokrycie w osiąganych korzyściach przez czas zajmowania budynków przez powoda, albo w korzyściach z wydzierżawienia gospodarstwa i poniesienia nawet nakładów przez dzierżawcę, a nie przez powoda (utwardzenie wjazdu). Występowanie o zwrot tych nakładów w skardze kasacyjnej jest bezpodstawne, nawet, co już ocenił Sąd pierwszej instancji, gdyby rozliczać nakłady użyteczne na podstawie art. 226 § 1 k.c. Tym bardziej nie zasługują one na uwzględnienie przy prawidłowym zastosowaniu w sprawie art. 226 § 2 k.c. Mając na uwadze, że zarzuty skargi w odniesieniu do roszczeń powoda o zwrot nakładów nie mogą zostać uwzględnione, bezprzedmiotowe staje się zajmowanie stanowiska w kwestii podniesionych w skardze zagadnień prawnych wymagających rozstrzygnięcia, a odnoszących się, zarówno do charakteru prawnego zobowiązań wynikających z rozliczeń pomiędzy posiadaczem samoistnym a właścicielem w wyniku wygranego przez właściciela procesu windykacyjnego (czy charakter obligacyjny, czy charakter obligacji realnej), jak też odnośnie do legitymacji osób, do których mogą być kierowane roszczenia uzupełniające. Z tego względu skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 39814 k.p.c., zasądzając na rzecz pozwanych A. i A. małżonków K. koszty postępowania kasacyjnego na podstawie art. 98 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. Pełnomocnikowi powoda należało na podstawie § 19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) przyznać koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.