Sygnatura akt II Ca 897/25
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 28 marca 2025 r. Sąd Rejonowy Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie w Szczecinie w sprawie z powództwa N. S. (1) przeciwko Z. V. o zapłatę (sygn. akt II C 325/22):
I. zasądził od pozwanej Z. V. na rzecz powódki N. S. (1) kwotę 37.875,21 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 kwietnia 2019 r. do dnia zapłaty,
II. oddalił powództwo o odsetki w pozostałym zakresie,
III. przyznał adwokatowi G. B. od Skarbu Państwa- Sądu Rejonowego Szczecin-Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie wynagrodzenie za udzielenie pomocy prawnej z urzędu pozwanej Z. V. w kwocie 4.428 zł, w tym należny VAT,
IV. zasądził od pozwanej Z. V. na rzez powódki N. S. (1) kwotę 5.511 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty.
Powyższe orzeczenie sąd rejonowy oparł na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych zawartych w pisemnym uzasadnieniu znajdującym się na k. 931-935 akt sprawy, które sąd drugiej instancji czyni integralną częścią swego rozstrzygnięcia.
Apelację od powyższego wyroku złożyła strona pozwana zaskarżając wyrok w części, to jest w zakresie, w którym sąd pierwszej instancji:
- w punkcie I. swego rozstrzygnięcia zasądził od pozwanej Z. V. na rzecz powódki N. S. (1) kwotę 37.875,21 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 2 kwietnia 2019 r. do dnia zapłaty;
- w punkcie IV. swego rozstrzygnięcia zasądził od pozwanej Z. V. na rzez powódki N. S. (1) kwotę 5.511 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- naruszenie prawa materialnego, a to art. art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. i art. 6 k.c. poprzez zastosowanie niewłaściwej wykładni zawartych w tych przepisach norm prawnych i nieuzasadnione przyjęcie, iż w niniejszej sprawie zachodziła podstawa do uwzględnienia wniesionego przez powódkę powództwa niemalże w całości- w sytuacji, gdy pozwana ponad wszelką wątpliwość wykazała, iż dysponuje jako uprawniona spadkobierczyni swego ojca, B. V., roszczeniami majątkowymi wobec powódki, która weszła we władanie aktywów majątkowych pozostałych po tymże zmarłym w wysokości znacznie przekraczającej wysokość dochodzonego od niej przez powódkę w niniejszym procesie roszczenia, a więc żądanie pozwu powinno podlegać w całości oddaleniu;
- naruszenie prawa procesowego, a to art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 368 § 1
1 k.p.c., poprzez przekroczenie przez sąd pierwszej instancji granic swobodnej, lecz nie dowolnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, i nietrafne przyjęcie, iż z przeprowadzonych w toku procesu dowodów wnikało, wykazanie przez powódkę jej roszczenia nieomal w całości- w sytuacji, gdy żadne z tych ustaleń nie odpowiadało stanowi rzeczywistemu, co zostało skutecznie dowiedzione przez stronę pozwaną w toku przedmiotowego procesu, albowiem:
- pozwana szczegółowo wykazała przed sądem, iż jako ustawowa spadkobierczyni po zmarłym ojcu, B. V., dysponuje roszczeniem majątkowym w stosunku do N. S. (1), która w sposób niezgodny z obowiązującym prawem przejęła majątek pozostawiony przez spadkobiercę, bez rozliczenia się z pozwaną, przy czym pozwana precyzyjnie wymieniła w tym zakresie zarówno majątek w postaci nieruchomości, jak i ruchomości, w tym aktywów pieniężnych;
- naruszenie prawa procesowego, a to art. 235
2 k.p.c. - poprzez nieuzasadnione pominięcie przez sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania pozwanej w charakterze strony, co nastąpiło na rozprawie w dniu 28 marca 2025 r.- pomimo iż dowód ów miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej spraw, zaś pozwana prawidłowo usprawiedliwiła swoją nieobecność w toku rozprawy, przedkładając za pośrednictwem swego pełnomocnika dokumenty, z których wynikało, iż sprawuje opiekę nad starszą osobą, co uniemożliwiło jej stawienie się na rozprawie.
Jednocześnie, na podstawie art. 368 § 1 k. p. c. apelująca wniosła o:
- zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez:
- oddalenie wniesionego przeciwko pozwanej powództwa- w całości;
- jednocześnie pozwana wniosła o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów niniejszego postępowania za obydwie instancje sądowe, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego pozwanej przez adwokata G. B., ustanowionego dlań z urzędu, obliczonych według norm prawem przepisanych i dotychczas przez nikogo nieopłaconych- ani w części, ani też w całości; w przypadku nieuwzględniania roszczenia pozwu wniosła o to, aby koszty reprezentacji pozwanej przez adwokata G. B. zostały na jego rzecz przyznane od Skarbu Państwa;
- ewentualnie zaś o:
- uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy w zaskarżonym zakresie do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.
Ponadto strona pozwana wniosła o dopuszczenie w postępowaniu apelacyjnym dowodu z przesłuchania pozwanej w charakterze strony, który został nietrafnie pominięty przez sąd pierwszej instancji- w celu wykazania faktów w postaci podstaw faktycznych i prawnych odmówienia przez pozwaną spełnienia żądania powódki objętego pozwem wniesionym w niniejszej sprawie, a zwłaszcza braku podstawy prawnej do tego, aby przyjąć, iż powódka N. S. (1) posiada tytuł prawny do zajmowania lokalu mieszkalnego położonego w P. przy (...), wejścia przedmiotowego lokalu, zajmowanego bez podstawy prawnej przez powódkę, w skład należnego pozwanej spadku po jej zmarłym ojcu, B. V., wysokości roszczeń, jakie przysługują pozwanej względem powódki w związku z nierozliczeniem się przez powódkę z majątku spadkowego, jaki pozostawił po sobie B. V., a tym samym również braku możliwości przyjęcia, iż świadczenie opisane w pozwie zostało przejęte przez pozwaną nienależnie.
W uzasadnieniu apelacji na k. 940-945 pozwana rozwinęła powyższe zarzuty.
W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie w całości i zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postepowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (k. 967-969 akt).
Sąd okręgowy zważył, co następuje.
Apelacja okazała się nieuzasadniona.
Sąd drugiej instancji po ponownym rozpoznaniu sprawy w postępowaniu apelacyjnym, wyrażającym się w ustaleniu stanu faktycznego sprawy oraz ocenie żądania na podstawie właściwych przepisów prawa materialnego doszedł do wniosków tożsamych co sąd pierwszej instancji, dlatego też zaskarżony wyrok jako odpowiadający prawu musiał się ostać. Należy podkreślić, że zgodnie z art. 387 § 2
1 pkt 1) zd. pierwsze k.p.c. w uzasadnieniu wyroku sądu odwoławczego wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji, chyba że zmienił lub uzupełnił te ustalenia.
Mając na uwadze powyższe sąd drugiej instancji podziela ustalenia faktyczne sądu rejonowego i przyjmuje je za własne bez konieczności ich ponownego przytaczania (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 19 października 2017 r., II PK 292/16 i dnia 16 lutego 2017 r., I CSK 212/16, postanowieniach z dnia 23 lipca 2015 r., I CSK 654/14, oraz z dnia 26 kwietnia 2007 r., II CSK 18/07), czyniąc je integralną częścią niniejszego uzasadnienia i podstawą swojego rozstrzygnięcia.
Jednocześnie ocenić należało, iż sąd rejonowy na podstawie tak poczynionych ustaleń faktycznych dokonał trafnej oceny żądania pozwu.
W niniejszej sprawie powódka domagała się od pozwanej zapłaty kwoty 37.875,21 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 29.03.2019 r. do dnia zapłaty oraz kosztów procesu według norm przepisanych.
Jako podstawę faktyczną swego żądania powódka wskazała, że Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z 9 listopada 2018 r. w sprawie o sygn. I ACa 714/17 zasądził w pkt I od N. S. (1) na rzecz Z. V. kwotę 41.489,00 zł tytułem wierzytelności wchodzącej w skład spadku po B. V. oraz w pkt VI kwotę 1.505,52 zł tytułem części kosztów zastępstwa prawnego. W pkt II i V wyroku Sąd Apelacyjny zasądził od Z. V. na rzecz N. S. (1) kwotę łączną 5.119,31 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Powódka wskazała, iż 19 listopada 2018 r. przekazała przekazem pocztowym pozwanej należną jej kwotę, pomniejszoną o należności przysługujące powódce z tytułu kosztów procesu zgodnie z treścią wyroku. Pozwana, pomimo otrzymania należności w wysokości 37.875,21 zł, przystąpiła do postępowania egzekucyjnego toczącego się przed Komornikiem Sądowym przy Sądzie Rejonowym Szczecin- Centrum w Szczecinie P. W. o sygn. akt KM (...), który to na dzień 14 grudnia 2018 r. wyegzekwował od powódki kwotę 41.622,02 zł.
Dochodzona pozwem kwota stanowi kwotę bezpodstawnie przez pozwaną pobraną w drodze egzekucji komorniczej. Podstawą prawną żądania był tu art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c.
Tak zakreślone roszczenie powódki sąd pierwszej instancji uwzględnił niemal w całości, a rozstrzygnięcie to sąd okręgowy ocenił jako prawidłowe.
Chybiony okazał się zarzut apelacji naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisu art. 233 § 1 k.p.c. W ocenie sądu odwoławczego apelacja pozwanej w tym zakresie jest jedynie polemiką, wynikającą z własnej interpretacji poszczególnych dowodów i oceny ich mocy dowodowej, do której jest uprawniony wyłącznie sąd.
Jak wielokrotnie wyjaśniano w orzecznictwie Sądu Najwyższego - zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. może być uznany za zasadny jedynie w wypadku wykazania, że ocena materiału dowodowego jest rażąco wadliwa czy w sposób oczywisty błędna, dokonana z przekroczeniem granic swobodnego przekonania sędziowskiego, wyznaczonych w tym przepisie. Sąd drugiej instancji ocenia bowiem legalność oceny dokonanej przez sąd rejonowy, czyli bada czy zostały zachowane kryteria określone w art. 233 § 1 k.p.c.
Zdaniem sądu odwoławczego ocena dowodów dokonana przez sąd pierwszej instancji w przedmiotowej sprawie nie narusza ani reguł logicznego myślenia, ani zasad doświadczenia życiowego czy właściwego kojarzenia faktów. Nie sposób również przypisać sądowi błędu w ocenie mocy poszczególnych dowodów. Zaznaczyć przy tym należy, że sąd orzekający w pierwszej instancji - oceniając pojedyncze dowody - zgodnie z przepisem art. 233 § 1 k.p.c. - odniósł ich znaczenie do całego, zebranego w sprawie materiału dowodowego.
Ustalając stan faktyczny sprawy należało mieć na uwadze dyspozycje przepisu art. 11 zd. 1 k.p.c., zgodnie z którym ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Przepis ten reguluje związanie prawomocnym wyrokiem sądu karnego skazującym za popełnienie przestępstwa, wydanym przed zakończeniem postępowania cywilnego, który jako okoliczność faktyczna ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy cywilnej. Moc wiążąca wyroków karnych w postępowaniu cywilnym została wprowadzona przede wszystkim dla uniknięcia możliwości wydawania na podstawie tego samego stanu faktycznego różnych - sprzecznych ze sobą orzeczeń w sprawach cywilnych i karnych. Przemawia za tym nie tylko wzgląd na jednolitość orzeczeń sądowych, lecz także na powagę wymiaru sprawiedliwości, ekonomii procesowej (ponownego przeprowadzania postępowania dowodowego co do tego samego faktu w dwóch postępowaniach) i zasadę prawdy materialnej (zob. K. Gajda-Roszczynialska, w: A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks, t. I, 2016, s. 115 i cyt. tam literatura). Związanie sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem karnym wpływa na postępowaniu cywilne. Prowadzi bowiem do ograniczenia zasady swobodnej oceny dowodów (art. 233 k.p.c.), zasady bezpośredniości i tym samym w pewnym zakresie niezawisłości sędziego w orzekaniu w sprawie cywilnej (W. Siedlecki, Stosunek postępowania, s. 23; J. Sobkowski, Wyrok karny, s. 33; T. Ereciński, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. I, 2016, s. 209; R. Koper, Granice mocy, s. 129). Dlatego też zarówno w orzecznictwie (zob. m.in. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 11 stycznia 1983 r., III CZP 56/83, OSNC 1983, Nr 8, poz. 108; wyroku Sadu Najwższego z 24 marca 2010 r., V CSK 310/09, Legalis), jak i w literaturze przyjmuje się, że wykładnia art. 11 k.p.c. powinna być dokonywana w sposób ścisły, a nawet zwężający tak, aby nie prowadziła do rozszerzenia zakresu okoliczności, które powinny być sprawdzone i poddane ocenie przez sąd cywilny (ograniczenia dowodowego) (K. Piasecki, Niektóre aspekty, s. 245 i n.; tenże, Wpływ postępowania, s. 55 i n.; T. Ereciński, w: T. Ereciński (red.), Kodeks, t. I, 2016, s. 209).
Prejudycjalność wyroku karnego oznacza więc, że sąd rozpoznający sprawę cywilną obowiązują ustalenia faktyczne sądu karnego, które w sprawie cywilnej nie mogą być obalone ani pominięte. Odnosi się to do osoby sprawcy, przedmiotu przestępstwa i czynu przypisanego oskarżonemu (zob. także wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego 2010 r. (V CSK 267/09, OSNC 2010, Nr 9, poz. 127); wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 2013 r. (V CSK 393/12, Legalis) i inne.
W przedmiotowej sprawie ustalono, że prawomocnym wyrokiem z dnia 16 września 2022 r. Sąd Rejonowy Szczecin- Centrum w Szczecinie, V Wydział Karny w sprawie o sygn. V K 897/21, uznano oskarżoną Z. V. za winną tego, że: nie wcześniej niż 3 grudnia 2018 r. w P., będąc zaspokojona przez N. S. (1) w drodze dobrowolnej spłaty należności orzeczonej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 9 listopada 2018 r. za sygn. I ACa 714/17 w kwocie 37.875,21, którą N. S. (1) przekazała w dniu 19 listopada 2018 r., zainicjowała postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym Szczecin- Centrum w Szczecinie B. R. przeciwko N. S. (1) w oparciu o tytuł wykonawczy w postaci wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 9 listopada 2018 r. za sygn. I ACa 714/17, następnie zażądała od komornika kontynuowania postępowania w wyniku czego komornik wyegzekwował od N. S. (1) kwotę 41.489,00 zł, którą przekazał Z. V. na wskazany przez nią rachunek, a ta ją przywłaszczyła.
W związku z powyższym sąd rozpoznający niniejszą sprawę był związany ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, co do tego, że Z. V. dokonała przywłaszczenia kwoty 41.489,00 zł na szkodę N. S. (1), którą to kwotę wyegzekwował na jej wniosek komornik sądowy, w sytuacji, gdy Z. V. została już zaspokojona przez N. S. (1) w drodze dobrowolnej spłaty należności.
W tej sytuacji roszczenie powódki oparte o art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. było w pełni uzasadnione.
Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.
Stosownie do art. 410 § 1 k.c. przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Wedle § 2 tego przepisu świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.
Co do zasady możliwość zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu występuje wtedy, gdy stron nie łączy umowa, jak również gdy brak jest możliwości rozliczenia na innej podstawie prawnej. Do najważniejszych przypadków wzbogacenia wynikłego z wkroczenia w cudzą sferę prawną należą zabór cudzej rzeczy lub prawa, w szczególności w wyniku kradzieży czy przywłaszczenia (
condictio furtiva), (zob. art. 405 k.c. red. serii Osajda/red. tomu Borysiak 2026, wyd. 35/Paweł Księżak, Legalis).
Jak wynika z wiążącego sąd w niniejszej sprawie prawomocnego wyroku wydanego w postępowaniu karnym, zatrzymanie przez pozwaną wyegzekwowanej w postępowaniu egzekucyjnym kwoty stanowiło przestępstwo przywłaszczenia. Uzyskanie przez pozwaną korzyści majątkowej nastąpiło zatem bez podstawy prawnej w rozumieniu art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c.
Pozwana broniła się w niniejszym postępowaniu zarzutem, że zatrzymaną kwotę zaliczyła na poczet spłaty innych wierzytelności, które przysługiwać jej miały od powódki.
W ocenie sądu okręgowego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że pozwana wykazała, iż posiada wobec powódki jakiekolwiek wierzytelności. W szczególności nie potwierdza tego żaden z prawomocnych wyroków wydanych w licznych postępowaniach sądowych toczących się między stronami.
Apelująca w sposób nietrafiony powołuje się na treść uzasadnienia wyroku wydanego w sprawie toczącej się przed Sądem Rejonowym Szczecin- Centrum w Szczecinie o sygn. akt I C 437/11. Postępowanie to nie zakończyło się wydaniem prawomocnego rozstrzygnięcia merytorycznego, gdyż wyrok sądu pierwszej instancji z dnia 17 listopada 2015 r. oddalający powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym został uchylony przez sąd drugiej instancji. Sąd Rejonowy Szczecin- Centrum w Szczecinie ponownie rozpoznając sprawę postanowieniem z dnia 18 lutego 2020 r. umorzył postępowanie prowadzone pod sygn. akt III C 2244/18.
Zgodnie z art. 182 § 2 k.p.c. umorzenie postępowania zawieszonego w pierwszej instancji nie pozbawia powoda prawa ponownego wytoczenia powództwa, jednakże poprzedni pozew nie wywołuje żadnych skutków, które ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Skutki te wywołuje jednak pozew wniesiony w sprawie, w której postępowanie umorzono na podstawie § 1 pkt 4.
W związku z tym Z. V. złożyła ponownie pozew o uzgodnienie treści (...) o (...) z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie w dziale II N. S. (1) i wpisanie w to miejsce spadkobierców B. V.. Postanowieniem z dnia 22 września 2021 r. Sąd Rejonowy Szczecin- Centrum w Szczecinie w sprawie o sygn. akt I C 434/20 udzielił zabezpieczenia roszczenia dochodzonego pozwem poprzez wpisanie ostrzeżenia w dziale III księgi wieczystej. Postępowanie w przedmiocie uzgodnienia treści księgi wieczystej nie zostało prawomocnie zakończone. Nadal nie jest zatem przesądzone, że N. S. (1) jest wpisana w dziale II księgi wieczystej o nr (...) niezgodnie z rzeczywistym stanem prawnym.
Ponadto nawet pozytywne dla pozwanej rozstrzygnięcie sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie spowoduje samo przez się powstania po stronie Z. V. konkretnego roszczenia pieniężnego względem powódki, które nadawałoby się do potrącenia. Pozwana wskazywała, że przysługują jej względem powódki roszczenia „z tytułu nierozliczenia się przez N. S. (1) z pozwaną jako spadkobierczynią ojca, B. V. z lokalu mieszkalnego położonego w P. przy Placu (...)”. Szacunkowa wartość mieszkania według pozwanej wynosi 300.000 zł. W razie stwierdzenia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zgodnie z oczekiwaniami pozwanej, przysługiwałoby jej jako współwłaścicielce roszczenie niepieniężne o wydanie nieruchomości, nie zaś o zapłatę jej równowartości. Pozwana nie doprecyzowała, na czym miałoby polegać owo „rozliczenie”, o którym twierdziła w piśmie z dnia 12 lipca 2024 r. i w apelacji i na jakiej podstawie twierdzi, że powódka powinna jej zapłacić kwotę 300.000 zł odpowiadającą wartości mieszkania.
Niewykazane zostały również podnoszone przez pozwaną roszczenia z tytułu „aktywów pieniężnych pozostawionych przez zmarłego ojca pozwanej”. Pozwana nie udowodniła, że powódka weszła w posiadanie oszczędności pieniężnych B. V. w wysokości 2.600.000 zł i nie rozliczyła się z nich ze spadkobiercami ustawowymi zmarłego. Takie postępowanie powódki kwalifikowałoby się jako przestępstwo popełnione na szkodę spadkobierców po zmarłym B. V.. Tymczasem żadne z licznych postępowań sądowych nie potwierdziło, że doszło do popełnienia takiego czynu zabronionego przez powódkę. Pozwana nie przedstawiła również w niniejszym postępowaniu żadnych dowodów na to, że istniały w tej wysokości środki pieniężne zgromadzone na rachunkach bankowych i lokatach, które wchodziły w skład masy spadkowej po B. V., a które nie zostały jej wydane przez N. S. (1).
Podobnie roszczenia z tytułu „niezwrócenia” szeregu ruchomości znajdujących się ww. lokalu mieszkalnym są nieprecyzyjne. Pozwana wskazuje listę ruchomości i ich wartość- łącznie 238.910 zł i wskazuje, że jest to przysługujące jej względem powódki roszczenie z tytułu „nierozliczenia się”. Pozwana nie precyzuje, czy jej roszczenie jest niepieniężne i polega na żądaniu wydania rzeczy, czy pieniężne, a jeśli tak, to na jakiej podstawie go dochodzi. Niezależnie od tego, pozwana nie przedstawiła żadnych dowodów na to, że określone przedmioty są w posiadaniu powódki i jaką mają wartość. Wszystkie wierzytelności mające rzekomo przysługiwać pozwanej od powódki nie zostały wykazane w niniejszym postępowaniu.
Ponadto jak prawidłowo ocenił sąd pierwszej instancji Z. V. nie złożyła wobec powódki żadnego skutecznego materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c. gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wedle § 2 tego przepisu skutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.
W aktach sprawy brak jest dowodu na to, że pozwana tego rodzaju oświadczenie powódce złożyła i że przedstawione do potrącenia wierzytelności nadawały się potrącenia, tj. były pieniężne, wymagalne i mogły być dochodzone przed sądem.
Zwrócić również należy uwagę na treść art. 505 pkt 3) k.c. zgodnie z którym nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych. Ratio legis przepisu art. 505 pkt 3) k.c. jest zapewnienie realnej możliwości uzyskania odszkodowania przez osobę pokrzywdzoną czynem niedozwolonym i zapobieganie sytuacjom, kiedy sprawca czynu niedozwolonego unika tej odpowiedzialności kreując wzajemne wierzytelności w celu umorzenia zobowiązania wzajemnego. Sytuacja taka nie zachodzi wtedy, gdy obie wierzytelności będące przedmiotem potrącenia były przedmiotem badania w postępowaniach sądowych i wynikają z prawomocnych orzeczeń sądów, co oznacza, że zasługują na ochronę prawną (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach - I Wydział Cywilny z dnia 23 września 2014 r., I ACa 560/14). W przedmiotowej sprawie pozwana została uznana prawomocnym wyrokiem karnym za sprawcę przywłaszczenia kwoty pieniężnej na szkodę N. S. (2). W świetle przepisu art. 505 pkt 3 k.c. nie może ona zatem dokonywać skutecznie potrącenia tej kwoty pieniężnej z wykreowanymi przez siebie wierzytelnościami, które nie wynikają z prawomocnych orzeczeń sądów. Takie działanie pozwanej nie zasługuje na ochronę prawną.
Na aprobatę zasługuje również wywód prawny sądu pierwszej instancji dotyczący kolejności zaspokojenia długów wymagalnych. W świetle art. 451 § 1 k.c. dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. Nawet gdyby pozwana miała wobec powódki inne wymagalne wierzytelności, to powódka była uprawniona do wskazania, który z długów chce zaspokoić. Ze znajdującego się na k. 7 potwierdzenia przekazu pieniężnego w kwocie 37.875,21 zł wynika, że powódka dokładnie wskazała, że zapłata dotyczy rozliczenia sprawy o sygn. akt I ACa 714/17. Pozwana była zatem uprawniona do dokonania zaliczenia otrzymanej kwoty na poczet wierzytelności wynikającej z orzeczenia zapadłego w sprawie I ACa 714/17, zgodnie z dyspozycją powódki. W świetle powyższego stwierdzić należało, że pozwana została już przez powódkę zaspokojona, a wyegzekwowana przez pozwaną kwota wynikająca z ww. orzeczenia, pobrana została nienależnie, bez podstawy prawnej i podlega zwrotowi na rzecz powódki.
Nieuzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 235
2 k.p.c. dotyczący nieuzasadnionego pominięcia przez sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania pozwanej w charakterze strony.
Zarządzeniem z dnia 14 lutego 2025 r. (k. 794 akt) wyznaczono rozprawę hybrydową na dzień 28 marca 2025 r. celem przeprowadzenia dowodu z przesłuchania pozwanej. Zawiadomienie o terminie rozprawy zostało doręczone pełnomocnikowi pozwanej z urzędu w dniu 25 lutego 2025 r. Wezwanie na rozprawę pod rygorem pominięcia dowodu z przesłuchania zostało przesłane na adres zamieszkania pozwanej, a przesyłka nie została przez pozwaną podjęta w terminie (k. 905 akt). Pozwana nie stawiła się na wyznaczony termin rozprawy, a sąd rejonowy pominął na rozprawie dowód z jej przesłuchania stwierdzając, że nieobecność nie została usprawiedliwiona. Obecny na rozprawie pełnomocnik pozwanej złożył wyjaśnienia dotyczące nieobecności pozwanej wskazując, że pozwana opiekuje się L. P. od ponad roku. Przedłożył oświadczenie L. P. z dnia 18 stycznia 2025 r. oraz zaświadczenie lekarskie dot. L. P. z dnia 4 marca 2025 r.
W ocenie sądu okręgowego pozwana nie wykazała okoliczności usprawiedliwiających jej nieobecność na rozprawie. Z treści przedłożonych dokumentów wynika, że pozwana opiekuje się osobą trzecią na zasadzie wolontariatu. W oświadczeniu z dnia 18 stycznia 2025r. L. P. wskazał, że pozwana pomaga mu w różnych czynnościach życia codziennego takich jak robienie zakupów, gotowanie, sprzątanie i pranie. Z zaświadczenia lekarskiego na k. 906 akt nie wynika, aby L. P. był osobą wymagająca całodobowej opieki. Żaden dokument nie wskazuje, aby pozwana do takiej opieki wobec L. P. była zobowiązana. W związku z tym, o ile godne pochwały jest świadczenie bezinteresownej pomocy dla osoby potrzebującej, to w okolicznościach sprawy interesem nadrzędnym dla pozwanej była taka organizacja przypadających na ten dzień codziennych obowiązków, aby stawić się na wezwanie sądu celem złożenia zeznań w charakterze strony. Pozwana nie przedstawiła ważnych powodów, dla których tego uczynić nie mogła a sam wolontariat, w ocenie sąd okręgowego, niestawiennictwa na rozprawie nie usprawiedliwia.
Wniosek pozwanej o jej przesłuchanie w charakterze strony zawarty w apelacji sąd okręgowy potraktował jako złożony w trybie art. 380 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem sąd drugiej instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W związku z tym nie zachodziła potrzeba wydawania osobnego postanowienia w tym przedmiocie.
W rezultacie sąd drugiej instancji uznał wyrok sądu rejonowego co do pkt I i IV za prawidłowy. Zarzuty pozwanej nie podważyły prawidłowości ocen, ustaleń i wniosków tego sądu. Strona pozwana nie zdołała bowiem wykazać zasadności podniesionych zarzutów. Sąd uznał je zaś za chybione.
Wobec powyższego, apelację co do pkt I i IV wyroku należało oddalić stosownie do art. 385 k.p.c., o czym orzeczono w punkcie 1. wyroku.
O kosztach postępowania apelacyjnego orzeczono w punkcie 2. wyroku na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. kierując się regułą odpowiedzialności za wynik procesu. Wobec wygrania sporu przed sądem odwoławczym przez powódkę zasądzono na jej rzecz od pozwanej kwotę 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, na które złożyły się koszty zastępstwa procesowego ustalone w oparciu o § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Jednocześnie zgodnie z art. 98 § 1
1 k.p.c. od kwoty zasądzonej tytułem kosztów postępowania apelacyjnego zasądzono odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.
W punkcie 3. wyroku przyznano od Skarbu Państwa Sadu Rejonowego Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie na rzecz adwokata G. B. kwotę 2.214 zł tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanej w postępowaniu apelacyjnym. Wysokość wynagrodzenia ustalono w oparciu o § 8 pkt 5 w zw. z § 4 pkt 3 w zw. z § 16 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu.
sędzia Monika Rabiega
(...)
1.
(...)
2.
(...)
3.
(...)