Wyrok I UK 167/10

Wyrok z dnia 24 listopada 2010 r. I UK 167/10 Stanowisko sądu administracyjnego wyrażone w uzasadnieniu wyroku nie wiąże w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych należącej do właści- wości sądu powszechnego (art. 1 i art. 2 § 1 k.p.c.). Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN: Zbigniew Hajn, Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 listopa- da 2010 r. sprawy z odwołania Ewy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w K. o zapłatę składek, na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 26 listopada 2009 r. [...] o d d a l i ł skargę kasacyjną. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Krakowie oddalił apelację wnioskodawczyni Ewy S. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 25 maja 2009 r. oddalającego odwołanie wnioskodawczyni od decyzji Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych-Oddziału w K. z dnia 12 grudnia 2008 r., zobowiązującej ją do za- płaty składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy, z odset- kami za okres od lutego 1999 r. do marca 2003 r. w łącznej kwocie 40.527,01 zł. W sprawie tej ustalono, że po zweryfikowaniu zgłaszanych przez wnioskodaw- czynię przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej organ rentowy decyzją z dnia 23 października 2004 r. objął ją ubezpieczeniem z tytułu prowadzenia pozarolni- czej działalności gospodarczej od 1 stycznia 1999 r. do 18 marca 2003 r. i równocze- śnie skierował do niej zawiadomienie informujące ją o obowiązku zapłaty składek za okresy, w których została objęta ustalonym ubezpieczeniem. Sąd Okręgowy w Kra- kowie wyrokiem z dnia 1 września 2004 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawczyni od 2 tej decyzji, a Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 14 lutego 2006 r. [...] od- dalił jej apelację. Ponadto postępowanie przed organem rentowym o umorzenie na- leżności zostało zakończone decyzją z dnia 20 listopada 2006 r. odmawiającą ich umorzenia. W tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 23 stycznia 2008 r. [...] oddalił skargę kasacyjną wnioskodawczyni. Kolejną decyzją z 12 grudnia 2008 r. organ rentowy zobowiązał wnioskodaw- czynię do zapłaty składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy, z odsetkami za okres od lutego 1999 r. do marca 2003 r., w łącznej kwocie 40.527,01 zł. W piśmie procesowym z 12 maja 2009 r. wnioskodawczyni wniosła o zmianę tej decyzji oraz umorzenie postępowania, podnosząc zarzut powagi rzeczy osądzonej z uwagi na rozstrzygnięcie tej sprawy wcześniejszą decyzją z dnia 23 października 2003 r. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że brak było podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z uwagi na zarzut powagi rzeczy osądzonej, ponieważ nie występuje ani tożsamość przedmiotu sprawy, ani tożsa- mość jej podstaw faktycznych i prawnych. Przedmiot decyzji z dnia 23 października 2003 r. oraz postępowania sądowego w sprawie [...] i [...] stanowiła wyłącznie kwe- stia objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem społecznym w sytuacji zgłaszania przez nią od stycznia 2000 r. przerw w prowadzeniu działalności gospodarczej. Na- tomiast przedmiotem zaskarżonej decyzji z 12 grudnia 2008 r. był wymiar należnych do zapłaty składek. Ponadto pierwszą z wymienionych decyzji organ rentowy wydał w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, odnoszący się do spraw dotyczą- cych przebiegu ubezpieczeń, drugą zaś na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, który dotyczy ustalania wymiaru składek i ich poboru. Odrębności obu tych kategorii spraw i decyzji potwierdza art. 68 ust. 1 tej ustawy, który wymienia w odrębnych jed- nostkach redakcyjnych: stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń społecznych (lit. a) oraz wymierzanie i pobieranie składek (lit. c). Sąd Apelacyjny uznał, że uwzględniając podstawę prawną decyzji z dnia 23 października 2003 r., ograniczają- cą się wyłącznie do kwestii przebiegu ubezpieczeń, nie można było uznać, że w tej decyzji ustalono również wymiar należnych z tego tytułu składek. Wprawdzie załącz- nik do tej decyzji (zawiadomienie z dnia 23 października 2003 r.) zawierał wyliczenie należnych składek za okres od stycznia 2000 r. do marca 2003 r., ale to miało ono wynikający z objęcia wnioskodawczyni ubezpieczeniem jedynie charakter informa- 3 cyjny dotyczący obowiązku zapłaty należnych składek wraz z odsetkami. Ten „skład- kowy” zakres decyzji nie był objęty kontrolą sądową w sprawie [...] oraz [...]. Sąd Apelacyjny nie podzielił w tym zakresie odmiennego zapatrywania Naczelnego Sądu Administracyjnego (co do „decyzyjnego” charakteru tego załącznika), który rozpoznał sprawę wnioskodawczyni o umorzenie zaległości z tytułu składek[...], uznając, że kwestia zasadności i prawidłowości decyzji ustalającej wysokość należnych składek i zasad ich poboru podlega wyłącznej kognicji sądu powszechnego, a nie sądu admi- nistracyjnego. Sąd Apelacyjny zwrócił też uwagę, że w zaskarżonej decyzji organ rentowy dokonał rozliczenia należności z tytułu składek za luty 1999 r. oraz od grudnia 1999 r. do marca 2003 r. Natomiast w załączniku informacyjnym do decyzji z dnia 23 paź- dziernika 2003 r. uwzględniono jedynie okresy od stycznia do marca 2003 r. Nie było też przesłanek do umorzenia postępowania na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 10 lipca 2008 r. o zmianie ustawy o swobodzie działalności gospodarczej oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 141, poz. 888, zwanej dalej ustawą zmie- niającą), ponieważ przepis ten nie ma zastosowania do przypadków, gdy przedsię- biorca, który zgłosił czasowe zaprzestanie wykonywania działalności gospodarczej, faktycznie wykonywał taką działalność (art. 13 ust. 2 tej ustawy), zaś Sąd Apelacyjny w prawomocnym wyroku z dnia 14 lutego 2006 r. [...] potwierdził zasadność decyzji z dnia 23 października 2003 r., obejmującej wnioskodawczynię obowiązkowym ubez- pieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, co przesą- dzało o wykonywaniu przez nią działalności w spornych okresach. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności: 1) art. 83a ust. 3 pkt 2 w związku z ust. 1 w związku z art. 83a ust. 4 ustawy o systemowej, „poprzez powołanie się na ‘walor szczególny’ powagi rzeczy osądzonej i poparcie stanowiska orzeczeniami Sądu Najwyższego dotyczącymi ustalania uprawnień do emerytur i rent oraz ich wysokości czyli szcze- gólnego zakresu ubezpieczeń społecznych uregulowanego odrębnie w Ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w sytuacji gdy Ustawa o systemie ubezpieczeń reguluje te kwestie odmiennie, co znajduje potwierdzenie w Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2005 roku sygn. akt II UZP 15/05”, 2) art. 22 w związku z art. 20 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, przez jego nieza- stosowanie polegające „na bezpodstawnym nie wynikającym z upoważnienia usta- 4 wowego w sytuacji wnioskodawczyni ograniczaniu wolności działalności gospodar- czej poprzez między innymi wprowadzenia pojęcia ‘formalnego prowadzenia działal- ności gospodarczej’ w odniesieniu do okresów podlegania ubezpieczeniom społecz- nym w okresach objętych decyzją organu, w sytuacji gdy z ustalonego stanu faktycz- nego wynika bezsprzecznie, iż wnioskodawczyni faktycznie nie wykonywała działal- ności w okresach jej zawieszenia, a postępowanie wobec niej nie zostało zakończo- ne i dlatego powinien znaleźć zastosowanie” art. 13 ust. 1 ustawy zmieniającej. Skarżąca podniosła też zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w szczególności: 1) art. 379 pkt 3 w związku z art. 366 w związku z art. 244 k.p.c., przez nieuwzględnienie zarzutu nieważności postępowania ze względu na zaistnie- nie podstaw do stwierdzenia powagi rzeczy osądzonej, 2) art. 366 k.p.c., przez wy- wodzenie tożsamości przedmiotu sporu „pomiędzy tymi samymi stronami, jako opartego na identycznej podstawie faktycznej i prawnej, z odmiennych podstaw prawnych wskazanych w decyzji z dnia 23 października 2003 roku oraz w decyzji z dnia 12 grudnia 2008 roku przez samą stronę (organ rentowy) przy braku zaistnienia jakiejkolwiek zmiany okoliczności faktycznych w okresie od dnia 23 października 2003 r. do dnia wydania wyroku przez Sąd drugiej instancji”. Jako okoliczności uzasadniające przyjęcie skargi do rozpoznania wskazano: nieważność postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.) oraz jej oczywiste uzasadnienie ze względu na naruszenie powołanych w podstawach skargi przepisów Konstytucji RP oraz art. 13 ust. 1 ustawy zmieniającej. Zdaniem skarżącej, w sprawie zachodziła powaga rzeczy osądzonej ze względu na identyczną podstawę faktyczną i prawną decyzji organu rentowego z dnia 23 października 2003 r. oraz decyzji z dnia 12 grud- nia 2008 r. Decyzja z dnia 23 października 2003 r., mimo braku powołania właści- wych podstaw prawnych, dotyczyła zarówno objęcia ubezpieczeniami społecznymi, jak i ustalenia wymiaru składek i ich poboru, a jej podstawę prawną stanowił, poza powołanym w niej art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy systemowej, także niepowołany w niej wprost art. 83 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, o czym świadczą załącznik do tej decyzji oraz zawiadomienie z dnia 23 października 2003 r. ustalające wymiar składek i pobór składek w terminie do dnia 7 listopada 2003 r. Załącznik ten, jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 stycznia 2008 r. [...], stanowił integralną część decyzji, bowiem ustalał wymiar składek, którymi objęto skarżącą. Niezrozu- miałe dla skarżącej jest przy tym „dlaczego pogląd sądu administracyjnego, co do 5 charakteru załącznika do decyzji, jest mniej wartościowy niż pogląd sądu powszech- nego, zwłaszcza że w tym zakresie Sąd II instancji podzielił niczym nieuzasadnione twierdzenie strony postępowania czyli ZUS o jego informacyjnym charakterze”. Po- nadto obie decyzje dotyczą także tego samego okresu od stycznia 1999 r. do marca 2003 r. W ocenie skarżącej, wobec braku przepisów rangi ustawowej regulujących okresowe bądź czasowe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, nie- dopuszczalne było stosowanie przez organ rentowy interpretacji przepisów ograni- czających wolność działalności gospodarczej do dnia uchwalenia ustawy zmieniają- cej. „Sytuacja zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przez przedsię- biorcę poprzez dokonanie wyrejestrowania z ubezpieczeń, nie mogła być traktowana jako dalsze prowadzenie działalności, do chwili jej likwidacji, jako naruszającej prze- pis art. 22 Konstytucji RP statuujący prawo do czasowego jej nieprowadzenia wobec braku jakichkolwiek ograniczeń ustawowych w tym zakresie”. W konsekwencji skarżąca wniosła o zniesienie w całości postępowania przed Sądami obu instancji jako dotkniętego nieważnością i przekazanie sprawy w całości do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji wraz z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania za wszystkie instancje w sprawie według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się bezzasadna. Chybiony był zarzut nieważności postępowania z art. 379 pkt 3 k.p.c., zważywszy że skarżąca odwołała się do pra- womocnego wyroku w innej sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniu społecz- nemu, która zakończyła się niekorzystnym dla niej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2006 r. [...] oddalającym jej apelację od wyroku oddalającego jej odwołanie od decyzji o podleganiu ubezpieczonej ubezpie- czeniom społecznym i zdrowotnym z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności. Z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 1 września 2004 r. [...] w tamtej (innej) sprawie o podleganie ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, Sąd ten rozstrzygał wyłącznie kwestię podlegania ubezpieczonej określonemu tytułowi ubezpieczeń (z prowadzonej pozarolniczej działalności), uznając, że ubezpieczona „nie wykazała jednak aby oprócz zgłaszania zawieszenia działalności podjęła jakie- 6 kolwiek czynności mogące, zdaniem sądu świadczyć, że w okresach gdy faktycznie nie wykonywała działalności, a objętych zaskarżoną decyzją, dążyła do zakończenia działalności gospodarczej”. Prawomocne ustalenie podlegania ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności potwierdził Sąd drugiej instancji odda- lając wyrokiem z dnia 14 lutego 2006 r. apelację ubezpieczonej. W takich okoliczno- ściach sprawy dopuszczalne i uzasadnione było stanowisko, że wyliczenie zaległości składkowych ze stwierdzonego decyzją z dnia 23 października 2003 r. tytułu podle- gania ubezpieczonej ubezpieczeniu społecznemu z racji prowadzonej pozarolniczej działalności, które było zawarte w załączniku do tej decyzji, miało charakter informa- cyjny, a co istotne nie zostało objęte kontrolą sądową w sprawie „o podleganie ubez- pieczeniu społecznemu”. Przesądzające było jednak to, że w poprzednim prawo- mocnie zakończonym postępowaniu o ustalenie podlegania ubezpieczeniom spo- łecznym na podstawie art. 68 ust. 1 ustawy systemowej Sądy obu instancji uznały, że w okresach wielokrotnie deklarowanego czasowego zaprzestania wykonywania po- zarolniczej działalności ubezpieczona „faktycznie” nie zaprzestała wykonywania tej działalności i z tego tytułu podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym. Równocześnie przedmiotem badania ani rozstrzygnięcia wymienionych orzeczeń nie były wymiar i wyliczenie wysokości należnych składek na ubezpiecze- nia społeczne z potwierdzonego tytułu podlegania ubezpieczeniu skarżącej jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, choć wymiar i wyliczenie zaległych składek z tego tytułu były zawarte w załączniku do decyzji stwierdzającej podleganie temu (potwierdzonemu) tytułowi ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Wykluczone było zatem stwier- dzenie powagi rzeczy osądzonej w sprawie o zapłatę składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie wcześniej ustalonego w prawomocnie zakończonym postę- powaniu tytułu i obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu ubezpieczonej jako osoby prowadzącej pozarolniczą działalność, w którym przedmiotem sporu i rozstrzygnięcia nie były składki (ich wymiar i wysokość wraz z odsetkami) za okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących pozarolniczą działal- ność, w których ubezpieczona deklarowała jedynie zawieszenie prowadzenia tej działalności. Takiej oceny nie zmienia powołanie się w skardze kasacyjnej na frag- ment uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 stycznia 7 2008 r. [...], w którym Sąd ten orzekł w sprawie administracyjnej ze skargi na inną decyzję - odmawiającą umorzenia skarżącej należności z tytułu składek na ubezpie- czenie społeczne. Wprawdzie w uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Admini- stracyjny umieścił przywołaną w skardze kasacyjnej frazę dotyczącą zaległych skła- dek wraz z ustawowymi odsetkami, przyjmując, że „szczegółowe wskazanie wysoko- ści znajduje się w załączniku, który stanowi integralną część decyzji”, ale jednocze- śnie w tym samym uzasadnieniu podkreślał, że „zasadność i prawidłowość decyzji ustalającej wysokość należnych składek i zasady ich poboru” podlegają kognicji sądu powszechnego. Nie może być zatem sporu, a wręcz powinno być oczywiste, że ustalenie sądu administracyjnego w sprawie administracyjnej nie ma doniosłości prawnej (nie jest wiążące) w sprawie cywilnej z zakresu ubezpieczeń społecznych należącej do właściwości sądu powszechnego (art. 1 i 2 § 1 k.p.c.). Sąd Najwyższy dla porządku zwrócił ponadto uwagę na to, że w omówionym wyżej poprzednio prawomocnie zakończonym postępowaniu o podleganie ubezpie- czeniu społecznemu ubezpieczona odwołała się wyłącznie od decyzji z dnia 23 paź- dziernika 2003 r. „znak [...]” o objęciu jej ubezpieczeniami: emerytalnym, rentowymi i wypadkowym z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 1 stycz- nia 1999 r. do 18 marca 2003 r. [...]. Natomiast nie wniosła odwołania od zawiado- mienia z dnia 23 października 2003 r., nr sprawy [...] zobowiązującego ją do zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres „od 01/2000 r. do 03/2003 r.”, którego załącznikiem było szczegółowe wyliczenie składek należnych organowi ubezpieczeń społecznych wraz z odsetkami [...], nawet gdyby przyjąć, że to zawiadomienie nosiło cechy decyzji. Te okoliczności potwierdzają sta- nowisko, że w poprzednio prawomocnie zakończonym postępowaniu „o podleganie ubezpieczeniu społecznemu” składki nie były przedmiotem odwołania ani rozpozna- nia przez Sądy obu instancji. W rozpoznawanej sprawie nie mogło być mowy o „ograniczaniu wolności działalności gospodarczej” zważywszy, że w prawomocnie zakończonym postępo- waniu w sprawie o podleganie ubezpieczeniu społecznemu Sądy obu instancji uznały, że w okresach deklarowanego czasowego zaprzestania wykonywania poza- rolniczej działalności ubezpieczona „faktycznie” tę działalność prowadziła i dlatego podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym jako osoba pro- wadząca tę działalność. W tym prawomocnie i prejudycjalnie osądzonym zakresie 8 podlegania ubezpieczonej obowiązkowi ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego z tytułu prowadzonej działalności pozarolniczej niedopuszczalne byłoby ponowne we- ryfikowanie tego prawomocnie osądzonego przedmiotu rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.), do czego w istocie rzeczy zmierzała skarżąca, która swoje zastrzeżenia prze- ciwko podleganiu wymienionemu tytułowi ubezpieczeń mogła zgłaszać w skardze kasacyjnej od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lute- go 2006 r., ale nie skorzystała z tego środka zaskarżenia. Powoływanie się skarżącej na nowe regulacje prawne uprawniające do okre- sowego zawieszania prowadzonej pozarolniczej działalności oraz podtrzymywane zaprzeczenia, że nie wykonywała ona tej działalności w okresach objętych nieko- rzystnym dla niej wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2006 r. [...], nie ma podstaw ani uzasadnienia prawnego także ze względu na powagę rzeczy osądzonej owego wyroku prawomocnie potwierdzającego jej podleganie wymienio- nym ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu. Wprawdzie obarczające z tych tytułów skarżącą zaległości składkowe mogły i powinny stanowić przedmiot nowej i odrębnej decyzji tylko w zakresie nieobjętym prawomocną, bo niezaskarżoną przez ubezpieczoną decyzją wydaną w formie zawiadomienia z dnia 23 października 2003 r. [...], zobowiązującą ją do zapłaty składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres „od 01/2000 r. do 03/2003 r.”, której załącznikiem było szczegółowe wyliczenie składek należnych organowi ubezpieczeń społecznych wraz z odsetkami [...], tyle że takie potencjalne uchybienie nie zostało objęte przedmiotem kasacyjnego zaskarżenia, skoro skarżąca nie zarzuciła naruszenia przepisów doty- czących wymiaru i poboru składek. I do tego typu żądana ingerencja w aktualnym postępowaniu byłaby bezpodstawna i niedopuszczalna (art. 366 k.p.c.) wskutek kwe- stionowania wcześniej prawomocnie osądzonego (ustalonego) tytułu podlegania spornym ubezpieczeniom w okresach wielokrotnie deklarowanego zawieszenia pro- wadzonej pozarolniczej działalności, który nie może być ponownie weryfikowany w postępowaniu o składki z prawomocnie potwierdzonego tytułu ubezpieczenia spo- łecznego. Nowe przepisy aktualnie umożliwiające okresowe zawieszanie prowadze- nia pozarolniczej działalności nie dają możliwości prawnych ani nie umożliwiają zwe- ryfikowania prawomocnie ustalonego tytułu podlegania tym ubezpieczeniom w spor- nych okresach według regulacji poprzednio obowiązującego stanu prawnego, co w ustalonym stanie sprawy, a zwłaszcza wobec przesądzenia, że zawieszała ona tylko 9 pozornie prowadzenie pozarolniczej działalności, nie narusza ani art. 13 ust. 1 ustawy zmieniającej, ani art. 22 Konstytucji RP. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji w zgo- dzie z art. 39814 k.p.c. ========================================