Ustawa karna

Ustawa karna to ustawa zawierająca przepisy prawa karnego, w szczególności określające czyny zabronione, zasady odpowiedzialności oraz kary i inne konsekwencje prawne ich popełnienia. Nie jest to nazwa jednego, konkretnego aktu prawnego, lecz określenie rodzaju ustawy albo jej przepisów. Do ustaw karnych zalicza się przede wszystkim Kodeks karny, Kodeks wykroczeń i Kodeks karny skarbowy, a także inne ustawy ustanawiające odpowiedzialność za przestępstwa, wykroczenia lub czyny skarbowe.

W ustawie karnej mogą być uregulowane między innymi:

• znamiona czynu zabronionego, czyli cechy zachowania, które decydują o jego karalności,
• formy popełnienia czynu, takie jak usiłowanie, podżeganie lub pomocnictwo,
• rodzaje i granice kar, środków karnych, środków kompensacyjnych oraz przepadku,
• zasady odpowiedzialności osób, w tym warunki przypisania winy,
• zakres stosowania ustawy w czasie, na terytorium państwa i wobec obywateli popełniających czyny za granicą.

Znaczenie ustawy karnej wynika z zasady, że odpowiedzialność karna może powstać tylko wtedy, gdy zachowanie zostało określone jako czyn zabroniony w ustawie obowiązującej w czasie jego popełnienia. Ustawa karna wyznacza zatem granice ingerencji państwa w prawa i wolności jednostki. Co do zasady nie można przez analogię rozszerzać przepisów karnych na niekorzyść sprawcy. Jeżeli po popełnieniu czynu zmieniają się przepisy, znaczenie może mieć ustalenie, która ustawa jest względniejsza dla sprawcy. Nowe przepisy mogą również wpływać na ocenę czynu, wymiar kary lub sposób wykonania wcześniej orzeczonej kary.

Termin ten występuje także w przepisach dotyczących uznawania zagranicznych wyroków, odpowiedzialności za czyny popełnione poza granicami kraju oraz rozróżnienia między przestępstwem a wykroczeniem. W innych ustawach może służyć jako odesłanie do całego systemu przepisów karnych albo do regulacji określających sankcje za naruszenie określonych obowiązków.