Stwierdzenie nieważności

Stwierdzenie nieważności to formalne uznanie, że akt prawny, decyzja administracyjna albo uchwała jest dotknięta tak poważną wadą, iż nie powinna wywoływać skutków prawnych. Jest to nadzwyczajny sposób wzruszenia aktu, stosowany przede wszystkim wobec rozstrzygnięć ostatecznych lub innych aktów, które korzystają z ochrony trwałości.

W postępowaniu administracyjnym stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić w szczególności wtedy, gdy decyzja została wydana bez podstawy prawnej, z rażącym naruszeniem prawa, przez organ niewłaściwy albo w sprawie już wcześniej rozstrzygniętej. Dotyczy także decyzji skierowanej do osoby niebędącej stroną, niewykonalnej w chwili wydania lub wydanej w wyniku czynu zagrożonego karą. Postępowanie w tej sprawie prowadzi właściwy organ administracji, a w określonych sytuacjach także sąd administracyjny. Samo wszczęcie postępowania nie zawsze oznacza jeszcze nieważność aktu.

Skutkiem stwierdzenia nieważności jest co do zasady wyeliminowanie aktu z obrotu prawnego ze skutkiem wstecznym, tak jakby nie powinien był on wywołać skutków od chwili wydania. Przepisy mogą jednak ograniczać ten skutek, zwłaszcza ze względu na upływ czasu lub ochronę praw nabytych. Stwierdzenie nieważności różni się od uchylenia albo zmiany aktu, które zazwyczaj działają na przyszłość i mogą być oparte na innych przesłankach.

Pojęcie występuje także w prawie spółek. Sąd może stwierdzić nieważność uchwały organu spółki, jeżeli uchwała jest sprzeczna z ustawą. Podobne powództwo może dotyczyć uchwały organu fundacji rodzinnej, przy czym przepisy przewidują terminy jego wniesienia. W planowaniu przestrzennym nieważność uchwały rady gminy może wynikać z istotnego naruszenia zasad lub trybu sporządzania planu albo z naruszenia właściwości organów. Stwierdzenie nieważności uchwały może prowadzić do usunięcia związanych z nią wpisów, lecz nie zawsze pozbawia skuteczności czynności dokonanych wobec osób trzecich działających w dobrej wierze.