Sprawca czynu

Sprawca czynu to osoba, której zachowanie doprowadziło do popełnienia określonego czynu, zwłaszcza czynu zabronionego przez ustawę. Termin odnosi się przede wszystkim do prawa karnego, prawa wykroczeń i prawa karnego skarbowego, ale występuje także w innych dziedzinach, na przykład przy określaniu osoby odpowiedzialnej za wyrządzenie szkody.

W prawie karnym sprawcą jest co do zasady osoba, która własnym działaniem albo zaniechaniem realizuje znamiona czynu zabronionego. Samo ustalenie, że dana osoba wykonała określone zachowanie, nie zawsze oznacza możliwość przypisania jej odpowiedzialności. Znaczenie mają również między innymi wina, zamiar lub nieumyślność, wiek, poczytalność oraz wystąpienie okoliczności wyłączających bezprawność albo winę. W prawie wykroczeń odpowiedzialność również jest związana z możliwością przypisania winy, a czyn musi być społecznie szkodliwy i zagrożony karą.

W zależności od sposobu udziału wyróżnia się w szczególności:

• sprawstwo pojedyncze, gdy czyn wykonuje jedna osoba,
• współsprawstwo, gdy czyn jest wspólnie realizowany przez co najmniej dwie osoby,
• sprawstwo kierownicze lub polecające, gdy osoba kieruje wykonaniem czynu albo nakazuje jego popełnienie,
• podżeganie i pomocnictwo, które polegają odpowiednio na nakłanianiu do czynu albo ułatwianiu jego popełnienia.

W przepisach dotyczących przestępstw i wykroczeń skarbowych sprawcą może być osoba, która narusza obowiązki podatkowe, celne lub związane z obrotem objętym regulacją finansową państwa. W postępowaniu karnym określenie „sprawca” może dotyczyć osoby podejrzewanej lub oskarżonej, dlatego nie jest ono równoznaczne z określeniem „skazany”. Ostateczne przypisanie sprawstwa i odpowiedzialności następuje dopiero na podstawie prawomocnego rozstrzygnięcia. W języku prawnym termin może też oznaczać osobę odpowiedzialną za zdarzenie cywilnoprawne, na przykład sprawcę szkody, co wiąże się z obowiązkiem jej naprawienia.