Odpowiedzialność karna

Odpowiedzialność karna to przewidziana przez prawo możliwość przypisania osobie konsekwencji za popełnienie czynu zabronionego pod groźbą kary. Powstaje wtedy, gdy zachowanie sprawcy odpowiada ustawowym znamionom czynu, jest bezprawne i można przypisać mu winę. Sama szkoda lub negatywna ocena zachowania nie wystarcza do przyjęcia odpowiedzialności karnej.

Zakres odpowiedzialności zależy między innymi od wieku sprawcy, jego poczytalności, zamiaru lub niedbalstwa wymaganego przez dany przepis oraz okoliczności popełnienia czynu. Co do zasady nieznajomość prawa nie wyłącza odpowiedzialności, jednak w określonych przypadkach usprawiedliwiona nieświadomość może mieć znaczenie. Odpowiedzialność może dotyczyć czynu dokonanego, a także usiłowania. Odrębnie uregulowane są formy udziału w czynie, takie jak podżeganie, polegające na nakłanianiu innej osoby do jego popełnienia.

W ścisłym znaczeniu odpowiedzialność karna odnosi się do przestępstw. Przepisy dotyczące wykroczeń oraz przestępstw i wykroczeń skarbowych przewidują jednak podobne mechanizmy i posługują się zbliżonymi pojęciami. Do przestępstw określonych w innych ustawach stosuje się co do zasady przepisy części ogólnej Kodeksu karnego, jeżeli ustawa szczególna nie stanowi inaczej. Odpowiedzialność za czyny skarbowe może podlegać odrębnym regulacjom.

Skutkiem przypisania odpowiedzialności karnej może być wymierzenie kary, środka karnego albo innego środka przewidzianego w ustawie. Odpowiedzialność ustala się w postępowaniu prowadzonym przez właściwe organy, z zachowaniem reguł postępowania karnego i prawa do obrony.

Termin występuje także w przepisach o czynnościach cywilnych i administracyjnych, gdy osoba składająca oświadczenie lub zeznanie jest uprzedzana o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdy. W takim zastosowaniu ostrzeżenie wskazuje na możliwe konsekwencje fałszywych zeznań lub oświadczeń, ale samo jego zamieszczenie nie przesądza jeszcze o popełnieniu czynu zabronionego.