Prawo karne

Prawo karne to dział prawa publicznego, który określa, jakie zachowania są czynami zabronionymi, kto i na jakich zasadach ponosi za nie odpowiedzialność oraz jakie kary lub inne środki mogą zostać zastosowane. Jego podstawowym celem jest ochrona najważniejszych dóbr, takich jak życie, zdrowie, wolność, mienie i bezpieczeństwo, a także zapobieganie przestępczości.

W polskim systemie prawnym prawo karne obejmuje przede wszystkim:

• prawo karne materialne, określające przestępstwa, zasady odpowiedzialności, formy popełnienia czynu oraz rodzaje sankcji;
• prawo karne procesowe, regulujące postępowanie organów ścigania i sądów, prawa uczestników postępowania, zasady przeprowadzania dowodów, środki zapobiegawcze i środki odwoławcze;
• prawo karne wykonawcze, dotyczące wykonywania kar i innych orzeczonych środków.

Odpowiedzialność karna może zależeć między innymi od wieku sprawcy, jego poczytalności, zamiaru oraz stopnia zawinienia. Czyn zabroniony może zostać popełniony umyślnie albo nieumyślnie, jeżeli ustawa przewiduje odpowiedzialność za taką formę. Prawo karne rozróżnia także między innymi sprawstwo, podżeganie i pomocnictwo, a w określonych sytuacjach przewiduje odpowiedzialność za usiłowanie. Znaczenie może mieć również miejsce popełnienia czynu, w tym popełnienie przestępstwa przez obywatela polskiego poza granicami kraju.

W praktyce prawo karne wyznacza granice dopuszczalnej ingerencji państwa w życie jednostki. Nakłada na organy obowiązek prowadzenia postępowania według określonych reguł, a osobom podejrzanym i oskarżonym przyznaje uprawnienia procesowe, takie jak prawo do obrony oraz możliwość korzystania ze środków odwoławczych. Z prawem karnym wiążą się także regulacje dotyczące tymczasowego aresztowania, odmowy składania zeznań przez osoby blisko związane z oskarżonym oraz kasacji.

Przepisy o charakterze karnym lub procesowym mogą być stosowane odpowiednio w innych postępowaniach, na przykład dyscyplinarnych. Z kolei regulacje dotyczące egzaminów i wykonywania zawodu adwokata pozostają związane z prawem karnym głównie przez zakres wymaganej wiedzy oraz udział obrońcy w postępowaniu karnym.