Sygn. akt VIII U 2153/25
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia (...) r. znak sprawy: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w U. Inspektorat w U. stwierdził, że T. C. prowadzący działalność gospodarczą pod firmą (...) T. C. jest dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.
Organ rentowy ustalił, że zadłużenie wraz z należnymi odsetkami za zwłokę naliczonymi na dzień wydania decyzji wynosi łącznie (...) zł, w tym:
z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w ramach zakresów numerów deklaracji (...) za okres (...)r. w kwocie (...) zł;
z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne w ramach zakresów numerów deklaracji (...) za okres (...) r. w kwocie (...) zł;
z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w ramach zakresów numerów deklaracji (...) za okres (...) r. w kwocie(...) zł.
Jednocześnie Zakład wskazał, że na podstawie na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, odsetki naliczane będą nadal do dnia zapłaty włącznie z tym dniem. Odsetki te są naliczane na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2025 r. poz. 111).
(decyzja - k. 10-10 verte pliku I akt ZUS)
Odwołanie od powyższej decyzji złożył T. C., uznając ją za bezprawną. Skarżący wyjaśnił, że kwoty zadłużenia podane przez ZUS są niezgodne ze stanem faktycznym, według niego takie zadłużenie nie istnieje, a wymienione należności zostały uregulowane w terminie w wymaganej wysokości. Jednocześnie odwołujący wyjaśnił, że kwoty wymienione przez organ rentowy dotyczą głównie składek za jego uczniów, ponieważ on od ponad pięciu lat jest emerytem i z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej opłaca tylko składkę zdrowotną.
(odwołanie - k.3-3 verte)
W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie wywodząc jak w zaskarżonej decyzji oraz wniósł o zasądzenie od T. C. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w U. kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Jednocześnie Zakład wyjaśnił, że T. C. prowadził działalność gospodarczą w okresach (...) r. i z tego tytułu posiada zadłużenie. W dniu (...) r. przedmiotowa działalność została wykreślona z datą (...) r. Od(...) r. do nadal płatnik prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą (...), a od (...) r. dokonuje wpłat na indywidualny numer rachunku składkowego. Wpłaty płatnika są rozliczane zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zaległości na koncie płatnika objęte są egzekucją do(...) r. Uwzględniając powyższe, w ocenie ZUS, brak jest podstaw prawnych do rozliczania wpłat płatnika z(...) r. na bieżące należności dotyczące(...) r.
(odpowiedź na odwołanie - k. 5-6 verte)
W piśmie procesowym z dnia 30 września 2025 r. (data wpływu) płatnik składek wskazał, że w spornym okresie dokonywał wpłat w pełnym wymiarze określonych ustawą za każdy miesiąc. Rozliczenie wpłat w sposób wskazany przez ZUS działa na jego niekorzyść - wybiórcze rozliczanie pojedynczych miesięcy z okresu kilkunastu lat stwarza sytuację, gdzie do końca nie został rozliczony żaden rok, w którym ZUS wykazał zaległość, mimo że z informacji organu wynika, że z potrącanych kwot zaspakajane są najstarsze zaległości. Potrącenia są dokonywane od ponad 4 lat. Ponadto z jego obliczeń wynika, że w tym okresie Zakład potrącił dodatkowo z jego emerytury (w każdym miesiącu) ponad (...) złotych.
(pismo procesowe płatnika składek - k. 20-20 verte)
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
T. C. od (...) r. ma przyznane świadczenie emerytalne. Od (...) r. prowadzi działalność gospodarczą pod firmą (...) (...). Przeważającym przedmiotem działalności jest konserwacja i naprawa pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli. Z tego tytułu T. C. dokonuje wpłat z tytułu należności składkowych na indywidulany numer rachunku składkowego w ZUS.
(bezsporne, a nadto dane znane Sądowi z urzędu z powszechnie dostępnych danych online z (...))
T. C. prowadził również działalność gospodarczą w okresach (...) r. i z tego tytułu posiada zadłużenie w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. W dniu (...) r. przedmiotowa działalność została wykreślona z datą (...) r.
(bezsporne)
W 2025 r. płatnik składek dokonał wpłat na indywidualny numer rachunku składkowego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych w łącznej kwocie 6.386,32 zł, które organ rozliczył następująco:
1)
wpłatę dokonaną w dniu 20 stycznia 2025 r. w łącznej kwocie 844,74 zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) w kwocie(...) zł i odsetki w kwocie(...) zł,
należność główną na FUZ (...) r. w kwocie(...)zł i odsetki w kwocie (...)zł,
należność główną na FUZ (...) w kwocie(...) zł, odsetki w kwocie(...) zł, koszty upomnienia w kwocie(...) zł i koszty egzekucyjne w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie(...) zł,
należność główną na (...) za (...) r. w kwocie (...) zł,
2)
wpłatę dokonaną w dniu (...) r. w łącznej kwocie(...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki
w kwocie(...)zł,
należną główną na FUZ za (...) r. w kwocie(...) zł, odsetki w kwocie(...)zł i koszty egzekucyjne za (...) w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...)zł, odsetki w kwocie(...) zł, koszty egzekucyjne w kwocie (...)zł,
na należność główną na (...) za (...) r. w łącznej kwocie (...) zł,
3)
wpłatę dokonaną w dniu(...) r. w łącznej kwocie (...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie(...) zł i odsetki
w kwocie (...) zł,
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...) zł, odsetki w kwocie (...)zł i koszty egzekucyjne w kwocie(...) zł,
należność główną na (...) za (...) r. w kwocie (...) zł,
4)
wpłatę dokonaną w dniu(...)r. w łącznej kwocie(...)zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główna na FUS za (...) r. w kwocie(...)zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie(...)zł i koszty egzekucyjne w kwocie(...) zł,
należność główną na FUZ za (...). w kwocie (...)zł i koszty egzekucyjne w kwocie (...) zł,
należność główną na (...) za (...) r. w kwocie(...)zł,
5)
wpłatę dokonaną w dniu (...) r. w łącznej kwocie(...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za(...) r. w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) w kwocie(...)zł i koszty egzekucyjne w kwocie(...)zł,
na należność główną na (...) za (...) r. w kwocie (...)zł,
6)
wpłatę dokonaną w dniu (...) r. w łącznej kwocie(...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie(...) zł,
należność główną na FUZ za (...). w kwocie (...)zł, odsetki w kwocie(...) zł i koszty egzekucyjne za (...). w kwocie(...)zł,
należność główną na (...) za (...) r. w kwocie (...) zł
7)
wpłatę dokonaną w dniu (...)r. w łącznej kwocie(...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie (...) zł,
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...)zł,
należność główną na FUZ za (...). w kwocie(...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie(...) zł i odsetki w kwocie (...)zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...)zł,
należność główną na (...) za (...) r. w kwocie (...) zł,
8)
wpłatę dokonaną w dniu (...) r. w łącznej kwocie (...) zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie(...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...) zł, odsetki w kwocie (...) zł, koszty upomnienia w kwocie (...)zł i koszty egzekucyjne w kwocie(...) zł
należność główną na FUZ za (...) w kwocie(...) zł,
należność główną na (...) za (...) w kwocie (...) zł,
9)
wpłatę dokonaną w dniu dnia(...) r. w łącznej kwocie (...)zł organ rentowy zaksięgował na:
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie(...)zł,
należność główną na FUS za (...) r. w kwocie (...) zł i odsetki w kwocie (...) zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...) zł, odsetki w kwocie(...) zł i koszty egzekucyjne w kwocie (...)zł,
należność główną na FUZ za (...) r. w kwocie (...)zł, odsetki w kwocie (...) i koszty egzekucyjne w kwocie(...)zł,
należność główną na (...) za (...) w kwocie (...)zł.
(dokumenty dotyczące rozliczeń w pliku II akt ZUS)
O rozliczeniu dokonanych wpłat własnych oraz wpłat egzekucyjnych płatnik składek był informowany przez organ rentowy pismami z dnia 27 listopada 2024 r., 4 grudnia 2024 r., 22 kwietnia 2025 r. oraz z 5 maja 2025 r. Ponadto w piśmie z dnia 5 maja 2025 r. Zakład wyjaśnił ubezpieczonemu, że brak opłacenia składki przez pracodawcę nie pozbawia pracownika prawa do świadczeń zdrowotnych, o ile spełniają warunki podlegania temu ubezpieczeniu.
(pisma wraz z załącznikami w pliku II akt ZUS)
Na dzień wydania zaskarżonej decyzji, tj. (...) r. na koncie płatnika T. C. figurowała zaległość bez odsetek (składki, koszty upomnienia, koszty egzekucyjne):
I.
na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okresy:(...)r. w łącznej kwocie(...) zł;
II.
na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okresy: (...) r. w łącznej kwocie (...)zł;
III.
na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres (...)r. w łącznej kwocie(...) zł.
(dokumenty dotyczące rozliczeń w pliku II akt ZUS)
Na dzień wydania zaskarżonej decyzji zaległości składkowe płatnika składek z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres (...) r. wynosiły:
a)
z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne:
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – wysokości (...) zł;
Łącznie:(...) zł.
b) z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne:
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – wysokości (...) zł;
Łącznie:(...)zł.
c) z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych:
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – w wysokości (...) zł;
- za (...) r. – wysokości(...) zł;
Łącznie: (...) zł.
(szczegółowe zestawienie należności w pliku I akt ZUS)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w tym w aktach rentowych, a nadto na podstawie danych wynikających z powszechnie dostępnego publicznego rejestru przedsiębiorców, uznając, że treść zgromadzonych dokumentów i ich forma nie budziły zastrzeżeń i wątpliwości, jak również nie ujawniły się takie okoliczności, które należałoby brać pod uwagę z urzędu, a które podważałyby wiarygodność tej kategorii dowodów i godziły w ich moc dowodową.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Odwołanie nie jest zasadne.
Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz art. 12 ust. 1ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm., dalej: ustawa systemowa) obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu – podlegają m.in. osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność oraz osobami z nimi współpracującymi.
Na podstawie art. 13 ust. 4 ww. ustawy, osoby fizyczne prowadzące działalność pozarolniczą podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie przepisów o swobodzie działalności gospodarczej.
Art. 11 ust. 2 ustawy systemowej, stanowi zaś, że dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegają na swój wniosek osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi prowadzące pozarolniczą działalność (w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5).
Na podstawie art. 66 ust. 1 pkt 1c ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z dnia 27 sierpnia 2004 roku (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1461 z późn. zm.) osoby spełniające warunki do objęcia ubezpieczeniami społecznymi, które są osobami prowadzącymi działalność pozarolniczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego.
Jak stanowi zaś art. 32 ustawy systemowej, do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.
Płatnik składek, na podstawie art. 46 ust. 1 ustawy systemowej, jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów tej ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy.
Zgodnie z art. 47 ust. 1 ustawy systemowej, płatnik składek przesyła w tym samym terminie deklarację rozliczeniową, imienne raporty miesięczne oraz opłaca składki za dany miesiąc, z zastrzeżeniem ust. 1a, 2a i 2b, nie później niż:
1) (uchylony);
2) do 5 dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych;
3) do 15 dnia następnego miesiąca - dla płatników składek posiadających osobowość prawną;
4) do 20 dnia następnego miesiąca - dla pozostałych płatników składek.
Stosownie do art. 24 ust. 2 ustawy systemowej, należnościami z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są: składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia oraz dodatkowa opłata.
Powyższe obowiązki płatnika, wynikają wprost z przepisów ustawy, nie ma zatem potrzeby nakładania na niego takiego obowiązku z drodze decyzji. Przepisy te mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, należności z tytułu składek, w tym na ubezpieczenie zdrowotne, wynikają ze zobowiązania powstającego z dniem zaistnienia zdarzenia, z którym przepisy prawa łączą powstanie takiego zobowiązania. Obowiązek obliczenia i opłacenia składek na ubezpieczenie zdrowotne powstaje zatem z mocy samego prawa za każdy okres ubezpieczenia (miesiąc kalendarzowy), a ewentualna decyzja organu ubezpieczeń społecznych ustalająca wysokość zobowiązania składkowego lub zaległości z tytułu nieopłaconych w terminie zobowiązań składkowych (oraz wysokości odsetek) ma charakter wyłącznie deklaratoryjny. Oznacza to w szczególności, że zaległości w opłacaniu składek na ubezpieczenie powstają każdorazowo w datach zaktualizowania się obowiązku obliczenia i opłacenia składki na ubezpieczenie w terminach określonych w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych. Inaczej rzecz ujmując, nieopłacona w ustawowo określonym terminie składka na ubezpieczenie powoduje powstanie od tej daty zaległości składkowej z mocy samego prawa
(por. w tym zakresie wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2006 roku, I UK 126/06; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2008 roku, I UK 187/07; uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 13 maja 2009 roku, I UZP 4/09).
Natomiast w przypadku niewywiązania się przez płatnika składek ze swojego obowiązku, organ rentowy ma prawo do samodzielnego wydania stosownej decyzji ustalającej wysokość zaległych składek i wezwać do ich opłacenia, a następnie do ściągnięcia ich w drodze egzekucji.
Podstawę prawną stanowi tu z art. 83 ust 1 ustawy systemowej, zgodnie z którym ZUS wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności:
1) zgłaszania do ubezpieczeń społecznych;
1a) ustalania płatnika składek;
2) przebiegu ubezpieczeń;
3) ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek;
3a) ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek;
4) ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych;
5) wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Zgodnie zaś z art. 23 ust 1 ustawy systemowej, od nieopłaconych w terminie składek należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości określonych w ustawie dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa .
Z kolei zgodnie z art. 31 omawianej ustawy do należności z tytułu składek, w tym składek na ubezpieczenie zdrowotne stosuje się odpowiednio m.in. art. 26 i art. 29 § 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa.
W przedmiotowej sprawie organ rentowy decyzją z dnia (...) r. stwierdził, że T. C. jest dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres (...) r. Z w/w decyzją nie zgodził się płatnik składek wskazując, że w/w składki zostały przez niego w całości i w terminie opłacone.
Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że odwołujący w dniu wydania zaskarżonej decyzji miał zaległości składkowe, które powstały w trakcie prowadzenia przez niego działalności gospodarczej w okresach (...) r. Od dnia (...)r. skarżący prowadzi działalność gospodarczą, a od (...) r. dokonuje wpłat na indywidualny numer rachunku składkowego. W związku z powyższym wpłaty płatnika składek dokonywane począwszy od (...) r. były rozliczane przez organ rentowy na jego zaległości.
Zauważenia w tym miejscu wymaga, że zasady rozliczania wpłat płatników na poczet składek reguluje rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1771 z późn. zm., dalej: Rozporządzenie).
Stosownie do treści § 6 ust. 1 Rozporządzenia płatnik składek dokonuje jednej wpłaty obejmującej łączną kwotę składek na:
1)
ubezpieczenia społeczne w wysokości stanowiącej różnicę między wykazaną w deklaracji kwotą należnych składek za dany miesiąc kalendarzowy a kwotą wypłaconych zasiłków, świadczeń rodzinnych oraz przysługującego płatnikowi składek wynagrodzenia, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, zwanych dalej "kwotą uznań",
2)
Fundusz Emerytur Pomostowych w wysokości wykazanej w deklaracji kwoty należnych do zapłaty składek, określonej w deklaracji za dany miesiąc kalendarzowy,
3)
ubezpieczenie zdrowotne w wysokości wykazanej w deklaracji kwoty należnych do zapłaty składek za dany miesiąc kalendarzowy,
4)
Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Solidarnościowy w wysokości wykazanej w deklaracji kwoty należnych do zapłaty składek, określonej w deklaracji za dany miesiąc kalendarzowy
- na przydzielony przez Zakład płatnikowi składek numer rachunku składkowego.
Stosownie do treści § 6 ust. 5 Rozporządzenia wpłata składek dokonana przez płatnika składek po terminie określonym w ustawie powinna obejmować również odsetki za zwłokę. Zgodnie zaś z § 6 ust. 6 Rozporządzenia w przypadku gdy wpłata, o której mowa w ust. 5, nie uwzględnia odsetek za zwłokę, mimo jej dokonania po terminie określonym w ustawie, Zakład rozlicza dokonaną wpłatę proporcjonalnie na pokrycie kwoty zaległych składek oraz kwoty odsetek za zwłokę w stosunku, w jakim w dniu wpłaty pozostaje kwota zaległości z tytułu składek do kwoty odsetek za zwłokę.
W myśl § 7 ust. 1 Rozporządzenia dokonaną przez płatnika składek wpłatę na numer rachunku składkowego Zakład rozdziela na pokrycie należności z tytułu składek na poszczególne fundusze, z uwzględnieniem:
1)
proporcjonalnego procentowego podziału wpłaty według kwot składek przypadających do zapłaty na poszczególne fundusze na podstawie danych zawartych w deklaracji złożonej za ostatni miesiąc kalendarzowy albo
2)
w przypadku gdy płatnik składek nie złożył deklaracji - według procentowego udziału składek na poszczególne fundusze w kwocie wpłaty, na podstawie stóp procentowych składek na poszczególne fundusze dla płatnika składek opłacającego składki na własne ubezpieczenia.
Zgodnie z § 12 ust. 1 Rozporządzenia Zakład dokonuje rozliczenia dokonanej przez płatnika składek wpłaty na koncie płatnika i zewidencjonowania danych na koncie ubezpieczonego za dany miesiąc kalendarzowy na podstawie deklaracji oraz raportów lub deklaracji korygującej i raportów korygujących, w części przypadającej na dany fundusz według podziału ustalonego zgodnie z § 7 ust. 1. Kwota wpłaty w części przypadającej na ubezpieczenia społeczne podlega zaliczeniu na fundusz emerytalny i otwarte fundusze emerytalne, fundusz rentowy, fundusz chorobowy oraz fundusz wypadkowy,
począwszy od należności o najwcześniejszym terminie płatności, z uwzględnieniem § 13 ust. 1 (§ 12 ust. 2 Rozporządzenia). Kwota wpłaty w części przypadającej na Fundusz Emerytur Pomostowych podlega zaliczeniu na należności z tego tytułu, począwszy od należności o najwcześniejszym terminie płatności (§ 7 ust. 3 Rozporządzenia). Kwota wpłaty w części przypadającej na ubezpieczenie zdrowotne podlega zaliczeniu na należności z tego tytułu, począwszy od należności o najwcześniejszym terminie płatności (§ 12 ust. 4 Rozporządzenia). Kwota wpłaty w części przypadającej na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Solidarnościowy podlega zaliczeniu na należności z tych tytułów, począwszy od należności o najwcześniejszym terminie płatności (§ 12 ust. 5 Rozporządzenia).
Stosownie do treści § 13 ust. 1 Rozporządzenia, jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne jest niższa od kwoty należnych składek za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy, w pierwszej kolejności rozlicza się ją na pokrycie należnych składek na fundusz emerytalny i na otwarte fundusze emerytalne. Jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne, o której mowa w ust. 1, nie pokrywa w pełni należnych składek na fundusz emerytalny i na otwarte fundusze emerytalne, za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy, rozlicza się ją na częściowe pokrycie każdego z tych funduszy, proporcjonalnie do należnych kwot (§ 13 ust. 2 Rozporządzenia). Pozostała po rozliczeniu, o którym mowa w ust. 1, kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne podlega podziałowi i zaliczeniu proporcjonalnie na pokrycie należnych składek na fundusz rentowy, fundusz chorobowy i fundusz wypadkowy, proporcjonalnie do kwot należnych składek na te fundusze za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy (§ 13 ust. 3 Rozporządzenia). Jeżeli w wyniku rozliczenia kwoty wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne, o którym mowa w ust. 2, nie zostały pokryte w pełni należności otwartych funduszy emerytalnych, kwota wpłaty, zaliczona na pokrycie należności na otwarte fundusze emerytalne w odniesieniu do ubezpieczonych, podlega rozliczeniu proporcjonalnie do należnej kwoty składek na otwarty fundusz emerytalny za danego ubezpieczonego, do łącznej kwoty należnych za dany miesiąc kalendarzowy składek na otwarte fundusze emerytalne (§ 13 ust. 4 Rozporządzenia). Kwoty składek na ubezpieczenia społeczne rozliczane na fundusz emerytalny, fundusz rentowy, fundusz chorobowy i fundusz wypadkowy podlegają w odniesieniu do każdego ubezpieczonego rozliczeniu, proporcjonalnie do kwoty należnych składek na dany fundusz dotyczących ubezpieczonego, do łącznej kwoty należnych składek na dany fundusz, wynikającej z rozliczenia dokonanego za dany miesiąc kalendarzowy (§ 13 ust. 5 Rozporządzenia).
Nadto, jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na ubezpieczenie zdrowotne jest niższa od kwoty należnych składek, rozliczonych w deklaracji za dany miesiąc kalendarzowy, to w odniesieniu do każdego ubezpieczonego podlega ona rozliczeniu proporcjonalnie do należnej kwoty składek na ubezpieczenie zdrowotne za danego ubezpieczonego do łącznej kwoty należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne (§ 16 Rozporządzenia).
Natomiast, jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Solidarnościowy jest wyższa niż kwota należnych składek z tego tytułu, nadwyżkę pozostałą po pokryciu należnych składek z tego tytułu zalicza się na proporcjonalne pokrycie zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, począwszy od zobowiązań o najwcześniejszym terminie płatności, z uwzględnieniem § 13 (§ 18 ust. 1 Rozporządzenia). Z kwoty pozostałej po rozliczeniu, o którym mowa w ust. 1, pokrywa się należności z tytułu składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, począwszy od zobowiązań o najwcześniejszym terminie płatności (§ 18 ust. 2 Rozporządzenia). Z kwoty pozostałej po rozliczeniu, o którym mowa w ust. 2, pokrywa się należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, począwszy od zobowiązań o najwcześniejszym terminie płatności (§ 18 ust. 3 Rozporządzenia).
W przedmiotowej sprawie odwołujący kwestionował sposób rozliczania wpłat przez organ rentowy wskazując, że jest dla niego niekorzystny. Szczegółowa analiza dokumentacji przedłożonej przez organ rentowy w toku trwania przedmiotowego postępowania prowadzi jednak do wniosku, iż rozliczenia Zakładu są prawidłowe i zgodne z obowiązującymi przepisami. Z dokumentacji tej w sposób jednoznaczny wynika, w jaki sposób organ dokonał rozliczenia wpłat dokonanych przez odwołującego w 2025 r. Rację ma przy tym organ rentowy, że w przedmiotowej sprawie brak było podstaw prawnych do rozliczania wpłat płatnika z 2025 r. na bieżące należności dotyczące(...)r. z uwagi na duże zaległości za wcześniejsze lata. W konsekwencji powstało zadłużenie, o jakim mowa w zaskarżonej decyzji. Zaznaczenia w tym miejscu również wymaga, że skarżący nie wskazał konkretnie, dlaczego rozliczenia organu rentowego są nieprawidłowe, nie kwestionował również istnienia samego zadłużenia, jego wysokości, ani nie podnosił zarzutu przedawnienia.
Nie jest natomiast rzeczą sądu zarządzenie dochodzeń w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie, ani też sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 k.p.c.). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 k.p.c.), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.)
(por. wyrok Sądu Najwyższego z 17 grudnia 1996r., sygn. akt I CKU 45/96, opubl. OSNC z 1997r., z.6-7, poz.76; wyrok Sądu Najwyższego z 7 października 1998 r., sygn. II UKN 244/98, opubl. OSNAPiUS 1999, nr 20, poz. 662). Strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swoich twierdzeń, ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, o ile ciężar dowodu, co do tych okoliczności na niej spoczywał, a Sąd musi wyciągnąć ujemne konsekwencje z braku udowodnienia faktów przytoczonych na uzasadnienie żądań lub zarzutów
(por. wyrok S.Apel. 28-02-2013 I ACa 613/12 w Białymstoku LEX nr 1294695). Strona winna bowiem przytaczać okoliczności faktyczne i dowody również wtedy, gdy chce odeprzeć wnioski i twierdzenia strony przeciwnej
(por wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 28 marca 2018 r. I ACa 1261/17 Legalis Numer 1781676). Uwzględnić przy tym należy, iż sąd musi rozstrzygać merytorycznie także wówczas, gdy postępowanie dowodowe nie przyniosło efektu; sąd powinien rozstrzygnąć na niekorzyść osoby, która opierała swe twierdzenia na faktach nieudowodnionych. Opisane reguły mają zastosowanie w postępowaniu cywilnym
(por. wyrok SA Katowice z dnia 30-08 - 2018 I ACa 72/18).
Ponadto w świetle wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2005 r., I UK 104/05, opubl. w MPP z 4/2006, który Sąd Okręgowy w pełni podziela, przepisy prawa ubezpieczenia społecznego mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Tworzą system prawa ścisłego, zamkniętego. Nie mogą być interpretowane rozszerzająco, zwłaszcza przy zastosowaniu wykładni aksjologicznej. Brak zatem podstaw do uznania, iż wnioskodawcy nie dotyczą reguły wynikające z powszechnego porządku prawnego tylko z tego względu, że subiektywnie uważał, że sposób rozliczenia zaległości przez organ rentowy jest dla niego niekorzystny.
Należy podkreślić na koniec, że sporna decyzja dotyczyła jedynie prawidłowości ustalenia przez organ rentowy zadłużenia wraz z należnymi odsetkami za zwłokę naliczonymi na dzień wydania decyzji,
za okres (...) r. z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W tym zakresie, na co Sąd wskazywał powyżej, ZUS szczegółowo określił w jaki sposób poszczególne, wpłacone kwoty wpłacone za okres (...) r. zostały rozliczone i niewątpliwie dokonane rozliczenie było zgodne z obowiązującymi przepisami.
W toku postępowania odwołujący się podał, że od(...) roku potrącana jest mu część emerytury na rzecz zaległości, ZUS zapewniał go, że będzie zaliczał składki na najstarsze zaległości, a tymczasem żaden z okresów nie został rozliczony do końca, nawet (...) Jednak powyższe, całościowe rozliczenie zaległości powoda ze wszystkich lat i wszystkich jego wpłat oraz potrąceń, nie może nastąpić w niniejszym postępowaniu, gdyż sporna decyzja dotyczy jedynie zaległości za okres (...) r., który to okres został rozliczony prawidłowo.
Reasumując zdaniem Sądu, w świetle całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, działanie organu rentowego znajduje oparcie w obowiązujących przepisach, a zaskarżona decyzja jest prawidłowa.
Mając powyższe rozważania na uwadze Sąd Okręgowy, na podstawie art. 477
14 § 1 k.p.c., oddalił odwołanie jako bezzasadne
(punkt 1. sentencji wyroku).
O kosztach procesu, Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 102 k.p.c.
Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c. strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Z kolei § 3 w/w przepisu przewiduje, że do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony.
Przytoczone normy statuują dwie podstawowe zasady rozstrzygania o kosztach procesu: zasadę odpowiedzialności za wynik procesu oraz zasadę kosztów niezbędnych i celowych. Jednocześnie dla oceny, czy strona przegrała sprawę, obojętne jest, czy ponosi ona winę prowadzenia procesu oraz czy uległa ona co do istoty, czy tylko ze względu na przeszkody formalne
(por. postanowienie SN z 9.10.1967 r., I CZ 81/67, niepubl.).
Możliwość odstępstwa od powyższej zasady wprowadza art. 102 k.p.c., zgodnie z którym w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Przepis ten pozostawia sądowi pewną swobodę w przyznawaniu zwrotu kosztów procesu, gdyby stosowanie zasady odpowiedzialności za wynik (art. 98 k.p.c.) nie dało się pogodzić z zasadami słuszności.
Wnioskodawca, w ocenie Sądu Okręgowego, wykazał w toku postępowania, że nie jest zasadne obciążenie go obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego stronie przeciwnej.
Jak zauważa się w orzecznictwie, sąd nie jest zobligowany do zastosowania art. 102 k.p.c., ale posiada taką możliwość, po rozważeniu całokształtu okoliczności sprawy. Sądy posiadają, bowiem, swobodę kształtowania orzeczeń o kosztach procesu, a więc i kosztach zastępstwa procesowego, samodzielnie decydują, czy, na gruncie konkretnej sprawy, zachodzą owe „szczególne okoliczności”, o jakich mowa w powoływanym wyżej przepisie, pozwalające na odstąpienie od obciążania strony przegrywającej kosztami postępowania.
Przepis art. 102 k.p.c. znajduje zastosowanie "w wypadkach szczególnie uzasadnionych", które nie zostały ustawowo zdefiniowane, lecz są każdorazowo oceniane przez sąd orzekający na tle okoliczności konkretnej sprawy i podlegają swobodnej ocenie tego sądu. Do okoliczności tych zalicza się nie tylko sytuację majątkową i osobistą strony, powodującą, że obciążenie jej kosztami może pozostawać w kolizji z zasadami współżycia społecznego, lecz także okoliczności dotyczące charakteru sprawy i przebiegu procesu, między innymi precedensowy lub skomplikowany charakter rozpoznawanej sprawy, wymagający wiadomości specjalnych lub budzący wątpliwości, co do wykładni i stosowania przepisów prawa, albo subiektywne przekonanie powoda, co do zasadności zgłoszonego roszczenia, a także postawa stron w toku postępowania.
W postanowieniu z dnia 24 października 2013 r., sygn. akt IV CZ 61/13
(LEX nr 1389013) Sąd Najwyższy wskazał, iż hipoteza przepisu art. 102 k.p.c., odwołująca się do występowania „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawia sądowi orzekającemu swobodę oceny, czy fakty związane z przebiegiem procesu, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony, stanowią podstawę do nieobciążania jej kosztami procesu.
W ugruntowanym w tym zakresie orzecznictwie Sąd Najwyższy wskazał również, że „zastosowanie przez sąd art. 102 k.p.c. powinno być oceniane w całokształcie okoliczności, które by uzasadniały odstępstwo od podstawowych zasad decydujących o rozstrzygnięciu w przedmiocie kosztów procesu. Do kręgu tych okoliczności należy zaliczyć zarówno fakty związane z samym przebiegiem procesu, jak i fakty leżące na zewnątrz procesu zwłaszcza dotyczące stanu majątkowego (sytuacji życiowej). Okoliczności te powinny być oceniane przede wszystkim z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego”
(vide: postanowienie z 14 stycznia 1974 r., II CZ 223/73, LEX nr 7379, postanowienie Sądu Najwyższego z 13 października 1976 r. sygn. IV Pz 61/76, LEX nr 7856, postanowienie Sądu Najwyższego z 16 lutego 1981 r. sygn. IV Pz 11/81, LEX nr 8307, postanowienie Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2013 r. V CZ 132/12, LEX nr 1341732).
Sąd, który rozpoznaje sprawę merytorycznie i ma osobistą styczność ze stronami procesu, może nabrać przekonania - kierując się własnym poczuciem sprawiedliwości, że w okolicznościach sprawy właściwym jest zastosowanie zasady słuszności
(por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 17 stycznia 2020 roku, I ACa 504/19, LEX nr 2935657).
Ocena, czy zaistniały przesłanki do zastosowania instytucji z art. 102 k.p.c. należy do sądu rozpoznającego sprawę i orzeczenie to podlega zmianie w wyniku weryfikacji instancyjnej jedynie w wyjątkowych wypadkach. Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 29 października 2015r., sygn. akt ACa 496/15
(Legalis nr 1435257) „Kwestia zastosowania art. 102 k.p.c. pozostawiona jest orzekającemu sądowi z odwołaniem się do jego kompetencji, bezstronności, doświadczenia i poczucia sprawiedliwości. Ocena w tym zakresie ma charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną okoliczności i może być podważona przez sąd wyższej instancji w zasadzie jedynie wtedy, gdy jest rażąco niesprawiedliwa”
.
Pojęcie „wypadków szczególnie uzasadnionych” wprawdzie nie jest klauzulą generalną, jednak opiera się na zwrocie niedookreślonym, który może odsyłać również do argumentów natury aksjologicznej. Regulacja ta znajdzie zastosowanie w wyjątkowych sytuacjach, gdy z uwagi na okoliczności konkretnej sprawy, zastosowanie reguł ogólnych k.p.c. dotyczących zwrotu kosztu procesu byłoby nieuzasadnione. Rozstrzygnięcie na podstawie art. 102 k.p.c. ma charakter dyskrecjonalny, kontrola instancyjna w tym zakresie jest ograniczona do sytuacji, gdy zastosowanie wzmiankowanego przepisu nie zostało w ogóle uzasadnione, bądź nastąpiło z rażącym naruszeniem reguł przewidzianych w tym przepisie
(tak: wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 29 maja 2019 roku, V ACa 460/18, LEX nr 2704172).
Czyli należy przyjąć, że art. 102 k.p.c. może być stosowany w zależności od konkretnego stanu faktycznego. Kodeks postępowania cywilnego nie definiuje bowiem pojęcia wypadków „szczególnie uzasadnionych”, wobec czego ich kwalifikacja należy do sądu orzekającego. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym posłużenie się przez ustawodawcę tym pojęciem powoduje, że sąd orzekający ma swobodę oceny, czy fakty związane z przebiegiem procesu, jak i dotyczące sytuacji życiowej strony, stanowią podstawę do nieobciążania jej kosztami procesu
(postanowienie SN z 24.10.2013 r., IV CZ 61/13, LEX nr 1389013), a rozstrzygnięcie na podstawie art. 102 k.p.c. jako mające charakter dyskrecjonalny, ogranicza kontrolę instancyjną w tym zakresie do sytuacji, gdy zastosowanie art. 102 k.p.c. nie zostało w ogóle uzasadnione, bądź nastąpiło z rażącym naruszeniem reguł przewidzianych w tym przepisie
(postanowienie SN z 18.04.2013 r., III CZ 75/12, LEX nr 1353220).
Zdaniem Sądu Okręgowego, w rozpoznawanej sprawie, zaszły szczególne okoliczności, które uzasadniały nie obciążanie wnioskodawcy kosztami zastępstwa procesowego organu rentowego.
W ocenie Sądu Okręgowego zarówno charakter roszczenia, jego znaczenie dla skarżącego, subiektywne przekonanie o zasadności roszczenia, jak i sytuacja majątkowa, zdrowotna i życiowa odwołującego oraz jego postawa w toku postępowania przemawiają za stwierdzeniem konieczności zastosowania art. 102 kpc. Dla wnioskodawcy, co oczywiste, niniejsza sprawa była sprawą dużej wagi. Brak konieczności przeprowadzania szeregu dowodów niewątpliwie w sposób znaczny ograniczył nakład pracy pełnomocnika ZUS.
Wnioskodawca prowadzi w chwili obecnej działalność gospodarczą, ale realnie prowadzi ją jego syn. Z tej działalności skarżący ma dochód około (...) rocznie to jest miesięcznie (...) złotych. Praktycznie powyższe dochody zabiera syn odwołującego, który prowadzi z nim tę działalność, bo musi się z czegoś utrzymać, a innych dochodów nie ma. Skarżący pobiera emeryturę w wysokości 2500 złotych brutto, ma z niej potrącane zaległości składkowe w różnych kwotach, czasem (...)złotych, czasem (...) złotych, na rękę dostaje emeryturę (...)zł. Wnioskodawca mieszka z żoną, w wynajętym mieszkaniu od Urzędu Gminy. Czynsz wynosi(...) złotych plus woda, prąd i inne płatności. Wszystkie opłaty miesięcznie wynoszą około 1500 złotych. Żona skarżącego ma emeryturę rolniczą, ale od niej też są potrącane zaległości, dostaje ona z KRUS około (...) złotych po potrąceniu zaległości. Oprócz tego wnioskodawca posiada działkę gdzie jest warsztat, ale tam ma wpisane trzy hipoteki na łączną kwotę(...) złotych.
Mając na względzie powyższe należało uznać, że również sytuacja osobista i majątkowa wnioskodawcy wskazuje na to, że nie byłyby on w stanie ponieść kosztów zastępstwa procesowego, a ewentualne obciążenie go tymi kosztami, byłoby niezgodne z zasadami współżycia społecznego i stałoby w sprzeczności z powszechnym odczuciem sprawiedliwości.
Reasumując, w ocenie Sądu Okręgowego, zarówno charakter zgłoszonego roszczenia, jego znaczenie dla strony powodowej, przekonanie o zasadności roszczenia, jak i sytuacja majątkowa i życiowa wnioskodawcy oraz jego postawa w toku postępowania, przemawiają za stwierdzeniem konieczności zastosowania omawianego przepisu. Skarżący w toku postępowania nie generował również sztucznie żadnych kosztów, nie prezentował postawy roszczeniowej, a jedynie czuł rozgoryczone sytuacją, która go dotknęła.
Powyższe, zdaniem Sądu, świadczy w sposób jednoznaczny, że przyznanie na wniosek pełnomocnika ZUS, kosztów zastępstwa procesowego w jakimkolwiek wymiarze, rażąco naruszałoby zasady współżycia społecznego oraz godziłoby w podstawowe zasady słuszności i sprawiedliwości.
W realiach niniejszej sprawy zasadnym było więc nieobciążanie wnioskodawcy kosztami zastępstwa procesowego, o czym Sąd Okręgowy orzekł jak w punkcie 2. sentencji wyroku.