Sygn. akt VIII U 1943/25
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. stwierdził, że Z. O. pobrał nienależne świadczenie za okres (...) r. w łącznej kwocie (...) zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji wyjaśniając, że nadpłata powstała w związku z nabyciem prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego.
(decyzja - k. 38 pliku I akt ZUS)
Odwołanie od przedmiotowej decyzji złożył Z. O., wnosząc o jej uchylenie, przyznanie adwokata z urzędu oraz wezwanie do udziału w sprawie syndyka A. J.. W uzasadnieniu odwołania ubezpieczony wyjaśnił, że w dniu (...) r. Sąd Rejonowy (...) w sprawie (...) ogłosił jego upadłość. Nie może zatem spłacać zobowiązań, nie jest legalna egzekucja z jego emerytury, a roszczenia należy zgłaszać do syndyka. Jednocześnie zaznaczył, że jest po zatrzymaniu akcji serca, na skutek czego ma stwierdzonego otępienie mózgowe, jest niezdolny do samodzielnej egzystencji.
(odwołanie - k. 3)
Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie, wniósł o jego oddalenie. W uzasadnieniu powyższego wskazał, iż nadpłata powstała w związku z nabyciem prawa do emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego od (...) r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego (w tym zakresie to decyzja ZUS z dnia (...) r. o przyznaniu emerytury od (...) r.). Zakład zauważył, że ubezpieczony uważa w/w decyzję za krzywdzącą kwestionując wyłącznie zasadność ustalenia w stosunku do niego nienależnego świadczenia z tytułu pobrania świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Nie kwestionuje natomiast kwoty nienależnie pobranych świadczeń oraz okresu jej naliczania. Organ wyjaśnił, że wnioskodawca przed przyznaniem emerytury pobierał świadczenie uzupełniające. W dniu (...) r. wydano decyzję o zwrocie części nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres (...) r. Świadczenie to nie przysługuje, jeśli łączna kwota pobieranych świadczeń przekracza (...) zł, a od (...) r. przekracza kwotę (...) zł. Sama kwota emerytury od (...) r. wynosiła (...) zł, a od (...)r. była w kwocie (...) zł. Zgodnie z powyższym świadczenie uzupełniające w tym okresie należało się w niepełnej wysokości. Natomiast osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu.
(odpowiedź na odwołanie - k. 8-9)
Postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2025 r. tut. Sąd ustanowił dla Z. O. adwokata z urzędu.
(postanowienie z dnia 23 kwietnia 2025 r. - k. 11)
Pismem procesowym z dnia 2 lipca 2025 r. (data wpływu) pełnomocnik ubezpieczonego wskazał, że w dniu (...) r. Sąd Rejonowy(...), (...) ogłosił upadłość ubezpieczonego Z. O.. Postanowienie jest prawomocne od 25 kwietnia 2025 r. W konsekwencji wniósł o powiadomienie syndyka A. J. o niniejszym postępowaniu celem przystąpienia syndyka do masy upadłości Z. O. jako strony tego postępowania.
Do czasu przystąpienia do postępowania syndyka lub umorzenia postępowania, zajmując merytoryczne stanowisko w sprawie, pełnomocnik podniósł, że podtrzymuje dotychczas wyrażone stanowisko przez ubezpieczonego we wniesionym odwołaniu i wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez ustalenie, że odwołujący nie pobrał nienależnie świadczenia uzupełniającego za okres (...) r. i nie jest zobowiązany do zwrotu części wypłaconego świadczenia za ten okres. Ponadto wniósł o zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, na wypadek zaś braku podstaw do obciążania organu rentowego kosztami procesu, względnie zwolnienia z dalszego sprawowania funkcji pełnomocnika z urzędu z uwagi na przystąpienie do sprawy syndyka masy upadłości Z. O., wniósł o przyznanie mu od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej ubezpieczonemu z urzędu. Ponadto z ostrożności procesowej, z uwagi na brak kontaktu z ubezpieczonym, zakwestionował wyliczenia organu rentowego w zakresie tak, co do wysokości kwoty podlegającej zwrotowi jako nienależnie pobrane świadczenie, jak i co do okresu, za który świadczenie zostało uznane za nienależnie pobrane, a także podniósł zarzut braku zasadności żądania zwrotu przez ubezpieczonego na rzecz organu rentowego, z uwagi na brak uprzedniego pouczenia wnioskodawcy o okolicznościach mających wpływ na zmianę wysokości świadczenia, a także z uwagi na okoliczność, że spełnienie świadczenie czyni zadość zasadom współżycia społecznego.
(pismo procesowe pełnomocnika ubezpieczonego - k. 35-37 verte)
Postanowieniem z dnia 23 lipca 2025 r. tut. Sąd, na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., zawiesił postępowania w sprawie oraz na podstawie art. 180 § 1 pkt 5b k.p.c. podjął zawieszone postępowanie w sprawie z udziałem Syndyka Masy Upadłości Z. O. jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej.
(postanowienie z dnia 23 lipca 2025 r. - k. 46)
Pismem procesowym z dnia 3 września 2025 r. (data wpływu) pełnomocnik Zakładu wskazał, że organ nie będzie zgłaszał roszczenia do masy upadłości.
(pismo procesowe pełnomocnika organu rentowego - k. 66-66 verte)
Syndyk Masy Upadłości ubezpieczonego nie zajął stanowiska w sprawie.
(bezsporne)
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
W dniu (...) r. Z. O. (ur.(...)r.) złożył w organie rentowym wniosek o świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
(wniosek o świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji - k. 1-4 pliku I akt ZUS)
Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia (...) r. ubezpieczony został uznany za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji.
(orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS - k. 7-7 verte pliku I akt ZUS)
Decyzją z dnia (...) r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyznał wnioskodawcy od(...) r., tj. od miesiąca spełnienia wymaganych warunków, świadczenie uzupełniające.
Decyzja zawierała pouczenie, w którym organ rentowy wskazał m.in. na konieczność powiadamiania o okolicznościach mających wpływ na prawo i wypłatę świadczenia, m.in. o uzyskaniu uprawnień do świadczeń finansowanych ze środków publicznych oraz pobieraniu takiego świadczenia lub jego podwyższeniu. Wyjaśnił również, w jakich przypadkach wysokość świadczenia uzupełniającego ulega zmianie, co należy rozumieć przez świadczenie nienależnie pobrane oraz że w razie zmiany wymienionych okoliczności będących podstawą do ustalenia wysokości świadczenia uzupełniającego, za okres, w którym było wypłacone w zawyżonej wysokości będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które ubezpieczony będzie musiał zwrócić w części, w jakiej przekroczyło świadczenie należne.
(decyzja z dnia z dnia (...) r. - k. 9-10 verte pliku I akt ZUS, pouczenie - k. 9-10 verte)
Decyzją z dnia (...) r. organ rentowy, po rozpatrzeniu wniosku z dnia(...) r. oraz otrzymaniu odpowiedzi z KRUS, przyznał ubezpieczonemu emeryturę od (...) r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego.
Podstawę obliczenia emerytury stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne, z uwzględnieniem ich waloryzacji, zewidencjonowanych na koncie do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury, kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego oraz kwota środków zewidencjonowanych na subkoncie, z uwzględnieniem ich waloryzacji. Emerytura stanowi równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczenia emerytury przed średnie dalsze trwanie życia, dla osób w wieku równym przejścia na emeryturę.
kwota składek zewidencjonowanych na koncie z uwzględnieniem waloryzacji wynosi (...) zł;
kwota zwaloryzowanego kapitału początkowego wynosi (...) zł;
kwota środków zewidencjonowanych na subkoncie z uwzględnieniem ich waloryzacji wynosi (...) zł,
średnie dalsze trwanie życia wynosi (...) miesięcy;
wyliczona kwota emerytury wynosi (...) zł.
Wysokość emerytury została obliczona zgodnie z zasadami określonymi w art. 26 ustawy emerytalnej: ( (...),47 + (...),(...)) / (...) = (...),(...). Emerytura z FUS po waloryzacji przysługuje w kwocie od (...)r. - (...) zł.
Do emerytury przysługuje dodatek pielęgnacyjny w kwocie od (...) r. - (...) zł, od (...) r. - (...) zł. Dodatek pielęgnacyjny przysługuje na stałe.
(decyzja z dnia (...) r. o przyznaniu emerytury - k. 29-29 verte pliku I akt ZUS)
Kolejną decyzją z dnia (...) r. organ rentowy poinformował wnioskodawcę, że od(...) r. ponownie obliczył wysokość przysługującego mu świadczenia uzupełniającego. Po ponownym obliczeniu świadczenie uzupełniające wynosi (...)zł za (...) r., a od (...) r. (...) zł. Zakład wyjaśnił, że od (...) r. odwołujący jest uprawniony do emerytury w kwocie (...) zł, a więc świadczenie uzupełniające przysługuje w kwocie (...) zł. Natomiast od (...) r. wysokość świadczenia uzupełniającego stanowi różnicę między kwotą (...) zł i łączna kwotą przysługujących świadczeń pieniężnych finansowanych ze środków publicznych, przy czym świadczenie uzupełniające nie może być wyższe niż (...) zł.
Ponadto organ wyjaśnił, że za okres (...) r. wypłacił odwołującemu świadczenie uzupełniające w zawyżonej wysokości i w odrębnej decyzji zostanie ustalone nienależnie pobrane świadczenie uzupełniające, które skarżący będzie musiał zwrócić.
(decyzja z dnia (...) r. o ponownym obliczeniu wysokości - k. 32 pliku I akt ZUS)
W konsekwencji zaskarżoną decyzją z dnia (...) r. organ rentowy stwierdził, że Z. O. pobrał nienależne świadczenia za okres (...) r. w łącznej kwocie (...) zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
(decyzja z dnia (...) r. - k. 38 pliku I akt ZUS)
Postanowieniem z dnia (...) r. wydanym w sprawie o sygn. akt (...) Sąd Rejonowy (...), (...) postanowił ogłosić upadłość dłużnika Z. O. jako osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej, a także wyznaczył syndyka, którego funkcję pełni A. J..
(postanowienie - k. 58-verte-59)
Postanowienie stało się prawomocne z dniem (...) r.
(obwieszczenie - k. 61 verte)
Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, w szczególności o dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. Dokumenty te nie były kwestionowane w toku postępowania sądowego przez żadną ze stron, a zatem stanowią wiarygodne źródło dowodowe.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Odwołanie nie jest zasadne i podlega oddaleniu.
Tytułem wstępu wskazać jednak należy, że zgodnie z art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 614 z późn. zm.) po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowo administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym (ust. 2 cyt. przepisu).
Przez postępowanie sądowe dotyczące masy upadłości należy rozumieć postępowania odnoszące się do praw i obowiązków dotyczących mienia wchodzącego w skład masy upadłości. Sprawami dotyczącymi masy upadłości są sprawy, których rozstrzygnięcie może oddziaływać - korzystnie albo niekorzystnie - na majątek wchodzący w skład masy upadłości, bez względu na to, czy rozstrzygnięcie polega na zasądzeniu świadczenia, ustaleniu albo ukształtowaniu.
Wejście syndyka do sprawy jest szczególnym rodzajem podstawienia procesowego. Z dniem ogłoszenia upadłości, upadły traci legitymację do występowania w sprawach dotyczących masy upadłości, pozostaje natomiast w dalszym ciągu stroną w znaczeniu materialnoprawnym, jako podmiot stosunku materialnoprawnego. Natomiast syndyk jest stroną w znaczeniu procesowym, czyli tylko on może podejmować czynności w toczących się postępowaniach sądowych. Zapadłe rozstrzygnięcie będzie dotyczyło praw i obowiązków upadłego w sferze materialnoprawnej
(por.: wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2015 r., sygn. akt VI ACa 481/14; wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 20 listopada 2012 r., sygn. akt I ACa 1034/12).
W przedmiotowej sprawie organ rentowy wydał zaskarżoną decyzję w dniu (...) r. Natomiast postanowieniem z dnia (...) r. wydanym w sprawie o sygn. akt (...) Sąd Rejonowy (...) postanowił ogłosić upadłość dłużnika Z. O., jako osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej. Postanowienie stało się prawomocne z dniem(...) r. Z tych względów Sąd zawiesił postępowanie, a następnie je podjął i prowadził z udziałem Syndyka Masy Upadłości. Zaznaczenia przy tym wymaga, iż skoro decyzja Zakładu została wydana przed wydaniem postanowienia o ogłoszeniu upadłości wnioskodawcy to prawidłowo została skierowana do niego.
Przechodząc do meritum przypomnienia wymaga, iż zgodnie z treścią z art. 1 ust. 3 ustawy o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji z dnia 31 lipca 2019 roku (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1649 z późn. zm.) świadczenie uzupełniające przysługuje osobom zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli są:
1.
obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej lub
2.
posiadającymi prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - strony umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, lub
3.
cudzoziemcami legalnie przebywającymi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
W myśl art. 2 ust. 1 i 2 w/w ustawy świadczenie uzupełniające przysługuje osobom, które ukończyły 18 lat i których niezdolność do samodzielnej egzystencji została stwierdzona orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji albo orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i niezdolności do samodzielnej egzystencji, albo orzeczeniem o całkowitej niezdolności do służby i niezdolności do samodzielnej egzystencji, zwanym dalej „osobami uprawnionymi”.
Świadczenie uzupełniające przysługuje osobom uprawnionym, które nie posiadają prawa do świadczeń pieniężnych finansowanych ze środków publicznych albo suma tych świadczeń o charakterze innym niż jednorazowe, wraz z kwotą wypłacaną przez zagraniczne instytucje właściwe do spraw emerytalno-rentowych, z wyłączeniem renty rodzinnej przyznanej w okolicznościach, o których mowa w art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, 1429 i 1672 oraz z 2024 r. poz. 834, 858 i 1243), zasiłku pielęgnacyjnego oraz innych dodatków i świadczeń wypłacanych wraz z tymi świadczeniami na podstawie odrębnych przepisów przed dokonaniem odliczeń, potrąceń i zmniejszeń, nie przekracza kwoty 2157,80 zł miesięcznie (ust. 2 cyt. przepisu).
Kwota miesięczna uprawniająca do świadczenia uzupełniającego, o której mowa w ust. 2 oraz w art. 4 ust. 1 i 2, podlega podwyższeniu w terminach i na zasadach określonych przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (ust. 3 cyt. przepisu).
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ogłasza, w formie komunikatu, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej "Monitor Polski", co najmniej na 7 dni roboczych przed najbliższym terminem waloryzacji, uwzględnianą od tego terminu kwotę miesięczną uprawniającą do świadczenia uzupełniającego, o której mowa w ust. 2 oraz w art. 4 ust. 1 i 2 (ust. 4 cyt. przepisu).
W myśl art. 4 ust. 1-3 w/w ustawy świadczenie uzupełniające przysługuje osobie uprawnionej w wysokości nie wyższej niż 500 zł miesięcznie, przy czym łączna kwota świadczenia uzupełniającego i świadczeń, o których mowa w art. 2 ust. 2, nie może przekroczyć 2157,80 zł miesięcznie, z zastrzeżeniem wyłączeń, o których mowa w art. 2 ust. 2. W razie przyznania, ustania lub ponownego obliczenia wysokości świadczeń, o których mowa w art. 2 ust. 2, świadczenie uzupełniające podlega ponownemu obliczeniu z urzędu, w taki sposób, aby łączna kwota świadczeń, o których mowa w art. 2 ust. 2, wraz ze świadczeniem uzupełniającym, nie przekroczyła kwoty 2157,80 zł miesięcznie, z zastrzeżeniem wyłączeń, o których mowa w art. 2 ust. 2. Świadczenie uzupełniające nie przysługuje osobie uprawnionej, która jest tymczasowo aresztowana lub odbywa karę pozbawienia wolności, z wyjątkiem osoby uprawnionej, która odbywa karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego.
Stosownie do treści Komunikatu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 lutego 2024 r. w sprawie kwoty miesięcznej uprawniającej do świadczenia uzupełniającego (M. P. z 2024 r. poz. 127) na podstawie art. 2 ust. 4 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz. U. z 2023 r. poz. 156, 535, 1429 i 2760) ogłasza się, że od dnia (...) r. kwota miesięczna uprawniająca do świadczenia uzupełniającego wynosi (...) zł.
Zgodnie zaś z Komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2025 r. w sprawie kwoty miesięcznej uprawniającej do świadczenia uzupełniającego (M. P. z 2025 r. poz. 144) na podstawie art. 2 ust. 4 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji (Dz. U. z 2024 r. poz. 1649) ogłasza się, że od dnia 1 marca 2025 r. kwota miesięczna uprawniająca do świadczenia uzupełniającego wynosi (...) zł.
Stosownie natomiast do treści art. 7 ust. 2 ustawy o świadczeniu uzupełniającym, osoba uprawniona jest obowiązana do informowania organu właściwego o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia uzupełniającego oraz jego wysokość. Zgodnie z ust. 3 ww. przepisu, jeżeli ustaną okoliczności będące podstawą przyznania świadczenia uzupełniającego, prawo do tego świadczenia ustaje od miesiąca, w którym nastąpiło zdarzenie będące podstawą utraty prawa do świadczenia uzupełniającego. Organ właściwy stwierdza decyzją ustanie prawa do świadczenia i wstrzymuje jego wypłatę.
Stan faktyczny sprawy nie jest sporny i wynika z niego jednoznacznie, że za okres (...) r. organ rentowy wypłacił wnioskodawcy świadczenie uzupełniające w pełnej wysokości.
Poza sporem pozostaje też, iż decyzją z dnia (...) r. organ rentowy, po rozpatrzeniu wniosku z dnia (...) r., przyznał wnioskodawcy emeryturę od (...) r., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego. Kolejną decyzją z dnia (...) r. organ rentowy poinformował wnioskodawcę, że od (...) r. ponownie obliczył wysokość przysługującego mu świadczenia uzupełniającego. Po ponownym obliczeniu świadczenie uzupełniające wynosi (...) zł za (...) r., a od (...) zł.
Ponadto organ wyjaśnił, że za okres (...) r. wypłacił odwołującemu świadczenie uzupełniające w zawyżonej wysokości i w odrębnej decyzji zostanie ustalone nienależnie pobrane świadczenie uzupełniające, które skarżący będzie musiał zwrócić. W konsekwencji zaskarżoną decyzją z dnia (...) r. organ rentowy stwierdził, że Z. O. pobrał nienależne świadczenia za okres (...) r. w łącznej kwocie (...) zł z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
W powyższym stanie faktycznym otwartym jednak pozostaje pytanie czy w tym stanie rzeczy wypłacone wnioskodawcy świadczenie uzupełniające w pełnej wysokości za okres (...) roku, było świadczeniem nienależnym i tym samym czy zobligowany jest on do jego zwrotu.
Zgodnie z treścią art. 8 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie uzupełniające, jest obowiązana do jego zwrotu.
Za nienależnie pobrane świadczenie uzupełniające uważa się świadczenie:
1.
wypłacone mimo ustania okoliczności będących podstawą jego przyznania, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania;
2.
wypłacone mimo zmiany okoliczności będących podstawą do ustalenia jego wysokości, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o okolicznościach mających wpływ na zmianę wysokości świadczenia;
3.
przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie;
4.
przyznane na podstawie decyzji, której nieważność następnie stwierdzono, albo przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania, i osobie odmówiono prawa do świadczenia
5.
wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie, z przyczyn niezależnych od organu właściwego (ust. 2 cyt. przepisu).
Od kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, 3 i 5, są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości i na zasadach określonych przepisami prawa cywilnego (ust. 3 cyt. przepisu).
Należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stała się prawomocna (ust. 4 cyt. przepisu).
Nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenie zawiadomiła organ właściwy o zajściu okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia lub zmianę jego wysokości, a mimo to świadczenie było jej nadal wypłacane, w pozostałych przypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata (ust. 5 w/w przepisu).
Analogiczne warunki uznania świadczenia za nienależne zostały wskazane w art. 138 ust. 1 i 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1251) oraz w art. 84 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1230).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczącym problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń na tle ww. przepisów zgodnie przyjmuje się, że organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę. Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy przede wszystkim osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń.
Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina (zła wola) świadczeniobiorcy, nie uzasadnia natomiast powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.
[tak: wyrok Sądu Najwyższego z 4 września 2007 r., I UK 90/07 , OSNP 2008 nr 19-20, poz. 301, wyrok Sądu Najwyższego z 25 stycznia 2022 r. III USKP 107/21 , LEX nr 3352125]
Również w doktrynie podkreśla się, że zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie i to tylko wówczas, gdy osoba ta miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się nie należy (B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych - część 1, PiZS 2011 nr 7, s. 18, część 2, PiZS 2011 nr 8 s. 28). W ocenie Sądu poglądy te pozostają aktualne również w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia uzupełniającego.
Trzeba też wskazać, że w wyroku z dnia 2 października 2018 roku (I UK 248/17, OSNP 2019/4/53) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne”, a okoliczności wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy, wystąpiły
post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na podstawie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej.
Takie samo stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 25 sierpnia 2020 roku (III AUa 856/19, LEX nr 3396743) wskazując, że jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne”, a okoliczności wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy, wystąpiły
post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na podstawie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że niezawiniony brak świadomości co do nienależności danego świadczenia, a tym bardziej wypłata świadczenia należnego, które po wypłacie utraciło ten walor (z uwagi na zmianę stanu prawnego lub faktycznego) nie uzasadnia skorzystania z art. 8 ustawy z dnia 31 lipca 2019 r. o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji i żądania zwrotu tego świadczenia wyłącznie na podstawie decyzji administracyjnej, z pominięciem drogi sądowej.
Taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie.
Bezsporne jest, że organ rentowy wypłacił ubezpieczonemu świadczenie uzupełniające za okres (...) r., mimo że za te miesiące przysługiwała wnioskodawcy emerytura wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym.
Należy mieć na uwadze, że decyzja o przyznaniu wnioskodawcy emerytury została wydana (...) roku (i przyznano mu do niej prawo od (...) r.), czyli już po wypłaceniu ubezpieczonemu pełnego świadczenia uzupełniającego za miesiące od(...) r.. Okoliczności te zostały przyznane w postępowaniu sądowym.
Oznacza to, że ubezpieczony pobierając pełne kwoty świadczenia uzupełniającego za miesiące od(...) r., nie miał wiedzy, że organ rentowy decyzją z (...) roku przyzna mu emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym od (...) r. i tym samym nie miał świadomości, że świadczenie uzupełniające w pełnej wysokości za powyższe miesiące nie będzie mu przysługiwać. Wnioskodawca nie mógł mieć bowiem pewności, że jej wniosek o emeryturę zostanie rozpatrzony pozytywnie ani też kiedy dokładnie jego rozpatrzenie nastąpi. Wypłacone świadczenie uzupełniające było więc dla niego w tym czasie świadczeniem należnym.
Reasumując, zgodnie z przytoczonym orzecznictwem sądowym, jeśli w trakcie pobierania świadczenia uzupełniającego jest ono „należne”, a okoliczności wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym ubezpieczonej, wystąpiły
post factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na podstawie art. 8 ustawy. Istotnym jest, że przy pobieraniu pełnego świadczenia za miesiące od (...) r. nie można się doszukać złej woli ani złej wiary ubezpieczonego.
Jeśli chodzi o prawidłowość pouczenia o obowiązku zwrotu świadczenia uzupełniającego, to na marginesie Sąd wskazuje, że organ rentowy w pouczeniu do decyzji o przyznaniu świadczenia uzupełniającego zamieścił informacje, (odwołujący takie pouczenie otrzymał w decyzji z dnia (...) r.), w których organ rentowy wskazał m.in. na konieczność powiadamiania o okolicznościach mających wpływ na prawo i wypłatę świadczenia, m.in. o uzyskaniu uprawnień do świadczeń finansowanych ze środków publicznych oraz pobieraniu takiego świadczenia lub jego podwyższeniu. Wyjaśnił również, w jakich przypadkach wysokość świadczenia uzupełniającego ulega zmianie, co należy rozumieć przez świadczenie nienależnie pobrane oraz że w razie zmiany wymienionych okoliczności będących podstawą do ustalenia wysokości świadczenia uzupełniającego, za okres, w którym było wypłacone w zawyżonej wysokości będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które ubezpieczony będzie musiał zwrócić w części, w jakiej przekroczyło świadczenie należne.
Z treści art. 8 ust. 2 ustawy o świadczeniu uzupełniającym dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji wynika, że świadczeniem nienależnym jest świadczenie wypłacone mimo zmiany okoliczności będących podstawą do ustalenia jego wysokości, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o okolicznościach mających wpływ na zmianę wysokości świadczenia. Z treści ww. przepisu nie wynika w żaden sposób, że „zmiana okoliczności” może nastąpić następczo - tj. po wypłaceniu świadczenia uzupełniającego. Należy przyjąć interpretację, że chodzi o taką zmianę okoliczności, która istniała jeszcze przed lub w trakcie wypłaty świadczenia uzupełniającego. Za taką interpretacją przemawia zwrot: „wypłacone mimo zmiany okoliczności”.
W niniejszej sprawie „zmiana okoliczności” nastąpiła już po wypłacie (należnego w dacie wypłaty) świadczenia uzupełniającego w pełnej wysokości za sporny okres.
W ocenie Sądu, ubezpieczony pobrał świadczenie uzupełniające za okres (...) r. w łącznej kwocie (...) zł w dobrej wierze. Ponownie wskazać trzeba, że Sąd podziela wszystkie poglądy istniejące w orzecznictwie sądowym i w piśmiennictwie, iż świadczenie nienależnie pobrane, to świadczenie pobrane przez osobę, która miała świadomość nienależności pobrania, a wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej obowiązku zwrotu tego świadczenia.
[tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2021 r., I USKP 3/21 , OSNP 2021, nr. 12, poz. 137]
Reasumując, nie zachodzi podstawa do żądania przez organ rentowy zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wskazana w zaskarżonej decyzji, a argumenty ZUS nie zasługują na uwzględnienie.
Mając na uwadze powyższe Sąd I instancji, na podstawie art. 477
(
14) § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję stwierdzając, że ubezpieczony nie ma obowiązku zwrotu świadczeń z tytułu świadczenia uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji za okres (...) r. w łącznej kwocie (...) zł.
O zwrocie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie § 15 ust. 2 oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763 z późn. zm.) przyznając pełnomocnikowi kwotę 442,80 zł (uwzględniając zwrot stawki podatku VAT)
(punkt drugi sentencji wyroku).