Wyrok V KK 15/11

WYROK Z DNIA 6 KWIETNIA 2011 R. V KK 15/11 W myśl art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzial- ności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w czasie orzekania przez Sąd Rejonowy, podmiot zbiorowy podlega odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fizycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3 ustawy, lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Do kręgu tych osób nie należą te osoby, które w strukturze podmiotu zbiorowego działają w jego imieniu lub w interesie i w ramach własnego uprawnienia lub obowiązku, a więc w odniesieniu do spółek prawa handlo- wego członkowie zarządu. Popełnienie czynu zabronionego przez te osoby nie stanowi zatem podstawy prawnej do orzeczenia odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary. Przewodniczący: sędzia SN J. Sobczak (sprawozdawca). Sędziowie: SN J. Matras, SA (del. do SN) M. Cop. Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Drozdowska. Sąd Najwyższy w sprawie C. Agencja Ochrony Sp. z o.o. w G., ska- zanego z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. i art. 6 § 2 k.k.s. oraz art. 9 § 3 k.k.s., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2011 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na ko- rzyść od wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt II Ks 2/09, 2 u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę p r z e k a z a ł do ponownego roz- poznania Sądowi Rejonowemu w G. U Z A S A D N I E N I E Prawomocnym wyrokiem z dnia 13 grudnia 2007 r., sygn. akt VI Ks 56/07, Sąd Rejonowy w G. uwzględnił wniosek Urzędu Skarbowego w G. o udzielenie zezwolenia na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności przez oskarżonego Karola W. i orzekł wobec tego oskarżonego, za popeł- nienie przez niego, w związku z pełnioną przez tegoż funkcją prezesa za- rządu spółki „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. z siedzibą w G. występku z art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3 k.k.s., karę grzywny w wysokości 500 zł. Wobec treści powyższego wyroku Prokurator Rejonowy w G. złożył wniosek o orzeczenie odpowiedzialności karnej za czyn zabroniony pod- miotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. z siedzibą w G. w posta- ci przestępstwa skarbowego popełnionego przez prezesa zarządu tej spółki Karola W., i o wymierzenie temu podmiotowi zbiorowemu, na podstawie art. 7 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 z późn. zm.) kary pieniężnej w wysokości 5 000 zł. Wyrokiem z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt II Ks 2/09, Sąd Rejo- nowy w G., po rozpoznaniu wniosku Prokuratora Rejonowego w G., orzekł odpowiedzialność podmiotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. w G. za czyn zabroniony opisany w art. 77 § 2 k.k.s. w zw. z art. 77 § 1 k.k.s. w zw. z art. 6 § 2 k.k.s. i art. 9 § 3 k.k.s. oraz zasądził, na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmio- 3 tów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, wobec „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. w G. karę pieniężną w kwocie 2 000 zł. Wyrok ten nie został zaskarżony przez strony i uprawomocnił się z dniem 28 listopada 2009 r. Od wyroku tego kasację wniósł Prokurator Generalny zarzucając przedmiotowemu orzeczeniu „rażące i mające istotny wpływ na treść wyro- ku naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 3 i 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz. U. Nr 197, poz. 1661 ze zm.) poprzez wy- rażenie błędnego poglądu prawnego, że przepisy te mogą być podstawą odpowiedzialności podmiotu zbiorowego „C.” Agencja Ochrony Sp. z o.o. za czyn zabroniony pod groźbą kary, popełniony przez prezesa zarządu tej spółki – Karola W.”. W oparciu o przytoczony zarzut Prokurator Generalny wniósł o uchy- lenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpozna- nia Sądowi Rejonowemu w G. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna z przyczyn podnie- sionych w jej uzasadnieniu i podlega uwzględnieniu. Przychylić się należy do argumentu Prokuratora Generalnego, że do- szło w ramach rozpoznawania sprawy o sygn. akt II Ks 2/09 do rażącego oraz posiadającego istotny wpływ na treść zapadłego wyroku Sądu Rejo- nowego w G. naruszenia prawa w postaci obrazy art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Słusznie w tym względzie odwołuje się Proku- rator Generalny do argumentacji zawartej w postanowieniu Sądu Najwyż- szego z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08, OSNKW 2009, z. 7, poz. 57 oraz do wywodów uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2004 r., K 18/03, OTK-A z 2004 r., nr 10, poz. 103. Dodatkowo 4 wskazać należy na wywody zawarte w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2011 r., V KK 417/10 (niepubl). Szczegółowo opisana w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r., IV KK 427/08, historia powstania obecnej redakcji przepisu art. 5 omawianej ustawy (oraz zakresu, w jakim przyczynił się do tego przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego) wywarła wpływ nie tylko na aktualną treść tego przepisu, ale także, może przede wszystkim, na dozwo- lone kierunki sądowej interpretacji tegoż. Stąd też wydaje się niezbędna uważna lektura przytoczonego postanowienia Sądu Najwyższego, gdyż zawiera ono niezwykle cenne wywody w tym zakresie. Konkluzję jego wy- wodów stanowi stwierdzenie, iż „nie ma możliwości wyinterpretowania (...) jakichś «ogólnych zasad» odpowiedzialności podmiotu zbiorowego, zarów- no z treści znowelizowanej ustawy, jak i z innych aktów prawnych. To usta- wa o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych w wyczerpujący i komplek- sowy sposób reguluje przesłanki ich odpowiedzialności. (...) sugestie kasa- cji, że «zawinienie» podmiotu zbiorowego wiązać by można z winą osoby nim zarządzającej (z kręgu wskazanych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.), zaakcepto- wane być nie mogą. Przy innym modelu odpowiedzialności podmiotów zbiorowych utożsamianie takie byłoby możliwe, np. modelu opartym na tzw. teorii identyfikacji, w której wina osób podmiotem zarządzających utożsa- miana jest z winą samego podmiotu (por. B. Nita; op. cit., s. 70 i n.). Jed- nakże obowiązującej ustawie teoria ta jest obca, a próbie interpretacyjnej podążającej w tym kierunku jednoznacznie sprzeciwia się stanowisko Try- bunału Konstytucyjnego wyrażone w powoływanym już wyroku z dnia 3 li- stopada 2004 r. W uzasadnieniu Trybunał wprost stwierdził, że «czysto obiektywna odpowiedzialność represyjna, oparta wyłączne na fakcie odnie- sienia przez dany podmiot zbiorowy korzyści (...), wykracza poza standardy stanowienia prawa represyjnego w państwie prawa». Jeśli ustawodawca nie przewidział żadnych przesłanek, w oparciu o które możliwe jest ustale- 5 nie własnej «winy» podmiotu zbiorowego, to jego odpowiedzialność odwo- łująca się wyłącznie do winy prawomocnie skazanej osoby fizycznej, o któ- rej mowa w art. 3 ust. 1 u.o.p.z., byłaby właśnie odpowiedzialnością obiek- tywną, niezależną od własnego zawinienia”. Wymowa tegoż postanowienia jest więc dla omawianej kwestii jednoznaczna. Wywód Sądu został, ponadto, wzmocniony kilkoma glosami aprobują- cymi. I tak, np. w glosie M. Borkowskiego, Lex/el/2010 wykazano, że „w przypadku założenia, że odnośnie do kategorii osób, o których mowa w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., celem pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzial- ności za czyny zabronione pod groźbą kary nie jest konieczne wykazywanie przesłanki odpowiedzialności objętej art. 5 u.o.p.z., mielibyśmy do czynienia z kuriozalną sytuacją, polegającą na tym, że podmiot zbiorowy zawsze po- nosiłby odpowiedzialność, jeżeli czynu zabronionego dopuściła się osoba wskazana w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., natomiast w zakresie osób wskazanych w art. 3 pkt. 2 – 3 u.o.p.z. podmiot zbiorowy mógłby uwolnić się od odpowie- dzialności, wykazując brak winy w wyborze lub nadzorze nad taką osobą. Co więcej, z uwagi na jednoznaczne brzmienie znowelizowanego art. 5 u.o.p.z., w przypadku gdyby podstawę dla pociągnięcia podmiotu zbioro- wego do odpowiedzialności stanowić miał czyn zabroniony popełniony przez osobę wskazaną w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., podmiot zbiorowy nie mógłby powoływać się na brak winy w wyborze lub nadzorze nad taką osobą, po- nieważ art. 5 u.o.p.z. dopuszcza odniesienie się do tych przesłanek winy wyłącznie w zakresie osób wskazanych w art. 3 pkt. 2 – 3 ustawy. Uwzględniając przyjętą w ustawie konstrukcję odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary, nie można również ar- gumentować, że «zawinienie» podmiotu zbiorowego należałoby powiązać wyłącznie ze stwierdzeniem winy osoby nim zarządzającej (tj. osoby z krę- gu wskazanego w art. 3 pkt 1 u.o.p.z.). W konsekwencji uznać trzeba, że skoro art. 5 u.o.p.z., ustanawiając przesłanki zawinienia podmiotu zbioro- 6 wego, pominął wskazanie przesłanek własnej odpowiedzialności podmiotu zbiorowego za czyny osób wymienionych w art. 3 pkt 1 u.o.p.z., przy nie- wprowadzeniu jakichkolwiek innych zasad odpowiedzialności podmiotu za działania osób nim zarządzających, brak jest możliwości pociągnięcia pod- miotu zbiorowego do odpowiedzialności w ustawie przewidzianej za czyny zabronione tej kategorii osób”. Dodatkowo, autor tej trafnej glosy zauważa w niej, iż „Jako przykład sytuacji, która prowadzić będzie do uniknięcia od- powiedzialności przez korporację, może być przestępstwo określone w art. 16 u.o.p.z., popełnione przez prezesa tego podmiotu zbiorowego, działają- cego w imieniu tego podmiotu w ramach uprawnienia do jego reprezento- wania, które przyniosło temu podmiotowi korzyść majątkową oraz zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem. W takiej sytuacji nie można przypi- sać podmiotowi zbiorowemu zawinienia w wyborze i nadzorze, gdyż obec- na konstrukcja ustawy wymaga dla pociągnięcia podmiotu zbiorowego do odpowiedzialności, spełnienia przesłanki określonej w art. 5 u.o.p.z.”. Zau- ważyć należy, iż właśnie taka sytuacja faktyczna zachodzi na gruncie ni- niejszej sprawy. Bezspornym jest więc, że w myśl art. 5 u.o.p.z., w brzmieniu obowią- zującym w czasie orzekania przez Sąd Rejonowy, podmiot zbiorowy podle- ga odpowiedzialności, jeżeli do popełnienia czynu zabronionego doszło w następstwie co najmniej braku należytej staranności w wyborze osoby fi- zycznej, o której mowa w art. 3 pkt 2 lub 3, lub co najmniej braku należyte- go nadzoru nad tą osobą – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Zgodnie zaś z przepisem odesłania, tj. art. 3 pkt. 2 i 3 ustawy, tą osobą fizyczną jest osoba dopuszczona do działania przez osobę działa- jącą w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu de- cyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej, bądź też osoba działająca w 7 imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby działającej w imieniu lub interesie podmiotu zbiorowego. Do kręgu tych osób nie należą więc te osoby, które w strukturze pod- miotu zbiorowego działają w jego imieniu lub w interesie i w ramach wła- snego uprawnienia lub obowiązku – w odniesieniu do spółek prawa han- dlowego – członkowie zarządu. Popełnienie czynu zabronionego przez te osoby nie stanowi zatem podstawy prawnej do orzeczenia odpowiedzialno- ści podmiotu zbiorowego za czyny zabronione pod groźbą kary. Zgodnie z uregulowaniami odnośnej ustawy przesłanką nałożenia ta- kiej odpowiedzialności jest popełnienie czynu zabronionego przez osobę wymienioną tu w art. 3 pkt 2 lub 3 ustawy, jednak przy spełnieniu zarazem wskazanej wyżej przesłanki zawinienia określonej w jej art. 5, tj., gdy do popełnienia takiego czynu dochodzi w następstwie co najmniej braku nale- żytej staranności w wyborze tej osoby fizycznej (culpa in eligendo), lub co najmniej braku należytego nadzoru nad tą osobą (culpa in custodiendo) – ze strony organu lub przedstawiciela podmiotu zbiorowego. Z konstrukcji przepisów ustawy wynika zatem, że nie ma podstaw do orzeczenia odpo- wiedzialności podmiotu zbiorowego za czyn zabroniony popełniony przez członków organu zarządzającego tego podmiotu. Z przytoczonymi stanowiskami judykatury oraz doktryny Sąd Najwyż- szy w pełni się zgadza. W świetle przedstawionych wywodów za wadliwe i naruszające w sposób rażący przepis art. 5 ustawy z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary należy uznać rozstrzygnięcie zawarte w wyroku Sądu Re- jonowego w G. Dlatego też należało uchylić zaskarżone orzeczenie i spra- wę przekazać Sądowi Rejonowemu w G. do ponownego rozpoznania. Sąd ten powinien mieć na uwadze, przy ponownym rozpoznawaniu niniejszej sprawy, przedstawione poglądy na omawianą materię.