Wyrok III KK 97/04

WYROK Z DNIA 3 GRUDNIA 2004 R. III KK 97/04 W wypadku stwierdzenia, że sprawca wyrabiał, przetwarzał, groma- dził, posiadał, posługiwał się lub handlował przedmiotami wymienionymi przed spójnikiem „lub” użytym w treści art. 171 § 1 k.k., to ustalanie poten- cjalnych możliwości sprowadzenia „niebezpieczeństwa dla życia lub zdro- wia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach” nie jest konieczne. Ustawodawca przyjął bowiem domniemanie, że przedmioty te są zawsze niebezpieczne z natury rzeczy, i w związku z tym nie uzależnił penalizacji zachowania sprawcy od tego, w jakich ilościach określoną substancję lub przyrząd sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał się lub nią handlował. Przewodniczący: sędzia SN D. Rysińska. Sędziowie SN: A. Deptuła, P. Hofmański (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: M. Staszak. Sąd Najwyższy w sprawie Mirosława B. i innych, oskarżonych z art. 171, art. 258 k.k. i innych, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 grudnia 2004 r. kasacji, wniesionych przez prokuratora na nieko- rzyść oskarżonych oraz obrońców od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 28 października 2003 r., zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w S. z dnia 21 października 2002 r., 1. o d d a l i ł jako oczywiście bezzasadne kasację obrońcy Mirosława B. oraz kasację obrońcy Karola Z. i Pawła R. (...) 2 2. w uwzględnieniu kasacji prokuratora u c h y l i ł zaskarżony wyrok a także zmieniony nim wyrok Sądu Rejonowego w S. w częściach doty- czących: - Mirosława B. w zakresie zarzutów opisanych w punktach II i V aktu oskarżenia, - Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie VIII aktu oskarżenia, - Pawła R. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XVII aktu oskar- żenia, - Pawła T. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XVIII aktu oskar- żenia, - Jana Z. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXII aktu oskarże- nia, oraz - Andrzeja W. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXV aktu oskarżenia i w tym zakresie sprawę p r z e k a z a ł Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania (...). Z u z a s a d n i e n i a: (...) Prokurator zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w S. w częściach dotyczących Mirosława B. w zakresie zarzutów opisanych w pkt II i V aktu oskarżenia, w częściach dotyczących Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie VIII aktu oskarżenia, w części dotyczącej Pawła R. w zakresie zarzutu opisa- nego w punkcie XVII aktu oskarżenia, w części dotyczącej Pawła T. w za- kresie zarzutu opisanego w punkcie XXII aktu oskarżenia oraz w części do- tyczącej Andrzeja W. w zakresie zarzutu opisanego w punkcie XXV aktu 3 oskarżenia. W wszystkich tych wypadkach chodzi o rozstrzygnięcia unie- winniające oskarżonych od zarzucanych im czynów kwalifikowanych przez oskarżyciela z art. 171 § 1 k.k., przy czym w odniesieniu do czynów opisa- nych w akcie oskarżenia w punktach V, VIII, XVII, XVIII i XXV Sąd Okrę- gowy utrzymał w mocy wyrok uniewinniający oskarżonych od zarzucanych im czynów, zaś w zakresie czynów opisanych w punktach II i XXII Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego, który uznał Mirosława B. i Ja- na Z. za winnych zarzucanych im czynów kwalifikowanych jako przestęp- stwa określone w art. 171 § 1 k.k. Zbiorcze potraktowanie całego tego zakresu zaskarżenia usprawie- dliwione jest tym, że w kasacji prokuratora podniesiono zarzuty odnoszące się do wszystkich wyżej wskazanych rozstrzygnięć zawartych w wyroku Sądu Okręgowego w S. Zarzucono w niej: I. rażące naruszenie przepisów prawa, a to art. 171 § 1 k.k., mające istotny wpływ na treść orzeczenia, a polegające na wyrażeniu błęd- nego poglądu prawnego, że urządzenia, którymi dysponowali oskar- żeni, a w przypadku Jana Z., które były przez niego wytwarzane, mi- mo zawierania w sobie materiału wybuchowego oraz elementów, któ- re umożliwiały ich detonację, nie stanowią przyrządów wybuchowych w rozumieniu tego przepisu, a nadto, że niezbędne jest ustalenie właściwości przyrządu wybuchowego, z których musi wynikać, iż mo- gą one wywołać zagrożenie dla życia lub zdrowia wielu osób lub mienia w wielkich rozmiarach, w sytuacji gdy określenie to, zawarte w przepisie art. 171 § 1 k.k., odnosi się do znamienia opisanego jako „inny przedmiot lub substancja”, przy jednoczesnym zupełnym pomi- nięciu tego, że do znamion przestępstwa z art. 171 § 1 k.k. należą również substancje wybuchowe, którymi niewątpliwie są wymienione w zarzucanych oskarżonym czynach: plastyczny materiał wybuchowy C-4, kwas pikrynowy, pentryt, proch nitrocelulozowy oraz mieszaniny 4 pirotechniczne, co w konsekwencji doprowadziło do niesłusznego uniewinnienia oskarżonych Mirosława B. i Jana Z. oraz do utrzyma- nia w mocy wyroku uniewinniającego oskarżonych Mirosława B., Grzegorza W., Karola Z., Krzysztofa P., Mariusza Ł. i Bartosza Ż., Pawła R., Pawła T., Jana Z. i Andrzeja W. od stawianych im zarzutów z art. 171 § 1 k.k.; (...) Sąd Okręgowy w S. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w S. i oskarżo- nych Mirosława B. i Jana Z. uniewinnił od stawianych im zarzutów. Tak ro- zumiany zarzut III kasacji jest niezasadny. Sąd Okręgowy sprostał, we wskazanym zakresie, wymaganiom wynikającym z art. 424 § 1 k.p.k., wskazał na jakich opiera się ustaleniach faktycznych i dlaczego zachowa- nia oskarżonych nie uznaje za wyczerpujące znamion przestępstwa art. 171 § 1 k.k. Uznanie zarzutów obrazy prawa procesowego za bezzasadne stawia Sąd Najwyższy przed koniecznością ustosunkowania się do zarzutu obrazy prawa materialnego, to jest art. 171 § 1 k.k., oznaczonego w kasacji jako I. Prokurator twierdzi, że Sąd odwoławczy obraził art. 171 § 1 k.k. interpretu- jąc go wadliwie. Nie można – zdaniem prokuratora – twierdzić, że substan- cje lub przyrządy wybuchowe jedynie wtedy mogą być przedmiotem prze- stępstwa przewidzianego w tym przepisie, jeśli mogą sprowadzić niebez- pieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich roz- miarach. To zamieszczone w końcowej części przepisu zastrzeżenie odno- si się, zdaniem prokuratora, jedynie do „innych przedmiotów lub substan- cji”, które wymieniono po spójniku „lub” w treści art. 171 § 1 k.k. Uznanie za trafne takiej interpretacji prowadziłoby do uznania, ze w wypadku stwier- dzenia, iż sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał, posługiwał się lub handlował przedmiotami wymienionymi przed spójnikiem „lub” uży- tym w treści art. 171 § 1 k.k. (to jest substancją lub przyrządem wybucho- wym, materiałem radioaktywnym, urządzeniem emitującym promienie joni- 5 zujące), ustalanie potencjalnych możliwości sprowadzenia „niebezpieczeń- stwa dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w wielkich rozmiarach” nie jest konieczne. Ustawodawca przyjął bowiem domniemanie, że przed- mioty te są niebezpieczne „jako takie” i w związku z tym nie uzależnił pena- lizacji zachowania sprawcy od tego, w jakich ilościach określoną substan- cję lub przyrząd sprawca wyrabiał, przetwarzał, gromadził, posiadał albo posługiwał się nią lub handlował. Z zaprezentowanym przez prokuratora poglądem co do interpretacji art. 171 § 1 k.k. Sąd Najwyższy zgadza się w całej rozciągłości. Wykładnia taka narzuca się przy zastosowaniu reguł semantycznych i brak jest racjo- nalnych powodów, dla których należałoby sięgać do innych, niż literalna, metod wykładni, w celu uzasadnienia racji przemawiających za interpreta- cją odmienną. Wbrew pozorom, taka interpretacja art. 171 § 1 k.k. wcale nie prowadzi do nadmiernego rozszerzenia pola kryminalizacji (co zdają się sugerować obrońcy oskarżonych), albowiem skutecznie zawężają je prze- pisy szczególne określające wymóg posiadania zezwolenia na wyrabianie, handlowanie, czy posiadanie określonych przyrządów lub substancji. Jest wszak rzeczą oczywistą, że nie może popełnić przestępstwa określonego w art. 171 § 1 k.k. ktoś, kto wyrabia lub posiada przyrząd wybuchowy lub substancję, na których wyrabianie lub posiadanie prawo nie wymaga ze- zwolenia. Z tego więc powodu nie popełnia przestępstwa posiadacz np. kapiszona lub naboju do korkowca, choć w procesie jego produkcji używa się substancji wybuchowych. Jak więc widać, wprawdzie wśród znamion przestępstwa określonego w art. 171 § 1 k.k. nie ma znamion „ilościowych” uzależniających kryminalizację od tego, w jakiej ilości sprawca wyrabia, przetwarza, gromadzi, posiada, posługuje się lub handluje substancjami lub przyrządami wymienionymi w tym przepisie, to jednak de facto o krymi- nalizacji mogą współdecydować kryteria ilościowe z uwagi na znamię „bez wymaganego zezwolenia lub wbrew jego warunkom”. Typizując przestęp- 6 stwo określone w art. 171 § 1 k.k. ustawodawca był przy tym konsekwent- ny, odnosząc znamię „bez wymaganego zezwolenia” jedynie do przedmio- tów taksatywnie wymienionych w tym przepisie, nie zaś do „innych przed- miotów lub substancji”. Właśnie dlatego, że brak jest możliwości sformuło- wania kryteriów udzielania zezwoleń na posiadanie, wyrabianie, czy prze- wożenie takich przedmiotów lub substancji, ustawodawca zrezygnował z odniesienia do nich określenia wymienionego w zespole znamion jako pierwsze, a zakres kryminalizacji ograniczył poprzez sformułowanie wyma- gania, aby owe „inne przedmioty lub substancje” mogły sprowadzić niebez- pieczeństwo dla życia lub zdrowia wielu osób albo mienia w znacznych rozmiarach. Zaprezentowane stanowisko dominuje także w piśmiennictwie prawniczym (por. R.A.Stefański: Kodeks karny. Komentarz pod red. A. Wą- ska, t. 2, Warszawa 2004, s. 473; A. Marek: Kodeks karny. Komentarz. Warszawa 2004, s. 422). Prokurator prezentował ten pogląd już w apelacji, zarzucając wyro- kowi Sądu Rejonowego w S. obrazę art. 171 § 1 k.k. Stanowisko Sądu Okręgowego w S. jest w tej kwestii co najmniej niejasne. Z jednej bowiem strony Sąd ten stwierdza w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że „po- dzielił stanowisko apelującego prokuratora w zakresie definicji substancji wybuchowej i materiału wybuchowego oraz co do tego, że dla bytu tego przestępstwa nie jest wymagane realne sprowadzenie niebezpieczeństwa dla życia i zdrowia ludzi, albo mienia w znacznych rozmiarach”. Z drugiej jednak strony przyjął, że „z samych właściwości substancji lub przyrządu wybuchowego musi wynikać, iż mogą one wywołać zagrożenie powszech- ne”. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że w każdym wypadku ko- nieczne jest ustalenie, iż „rodzaj i ilość materiału wybuchowego i konstruk- cja przyrządu wybuchowego zawierającego ten materiał są tego rodzaju, że mogą spowodować wybuch wywołujący stan niebezpieczeństwa po- wszechnego”. Ta ostatnia konstatacja przekonuje o tym, że Sąd Okręgowy, 7 choć to zadeklarował, jednak poglądu prawnego prokuratora w pełni nie podzielił. W konsekwencji doszedł do wniosku, że wobec stanu dowodów w sprawie i braku jakichkolwiek perspektyw na uzupełnienie materiału dowo- dowego w tym zakresie, z zastosowaniem reguły in dubio pro reo, trzeba oskarżonych od zarzutów popełnienia przestępstw kwalifikowanych z art. 171 § 1 k.k. uniewinnić. Z powyższych względów wyrok Sądu Okręgowego w S. należało, w uwzględnieniu kasacji prokuratora, uchylić w częściach dotyczących czy- nów określonych w akcie oskarżenia nr II, V, VIII, XVII, XVIII, XXII i XXV. Zagadnieniem samym w sobie jest zaś treść rozstrzygnięcia następ- czego. Sąd Najwyższy zdecydował o uchyleniu także wyroku Sądu Rejo- nowego w S. i przekazaniu sprawy temu sądowi – w uchylonym zakresie – do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji. Wprawdzie w odniesie- niu do czynów opisanych w pkt II i XXII rozstrzygniecie to wydawać się mo- że mało konsekwentne, to jednak celowe jest ponowne całościowe rozwa- żenie zasadności zarzutów dotyczących przestępstw kwalifikowanych w akcie oskarżenia, jako przestępstw wyczerpujących znamiona określone w art. 171 § 1 k.k. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu w zakresie czynów oznaczonych w akcie oskarżenia jako V, VIII, XVI, XVII, XVIII i XXV ograniczałoby swobodę sądu odwoławczego, z powodu treści art. 454 § 1 k.p.k., konstytuującego jedną z reguł ne peius. Sąd Okręgowy związany zakazem wynikającym z tego przepisu miałby do wyboru jedynie utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku w częściach do- tyczących tych zarzutów lub przekazanie sprawy do ponownego rozpozna- nia Sądowi Rejonowemu. Sąd Najwyższy uznał więc za konieczne ponow- ne ustosunkowanie się do zarzutów oskarżenia w postępowaniu przed są- dem pierwszej instancji, który z mocy art. 442 § 3 w zw. z art. 518 k.p.k. związany będzie jedynie zapatrywaniem prawnym wyrażonym w niniejszym wyroku. 8