Sygn. akt
III AUa 1001/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 26 czerwca 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Wiesława Stachowiak
Protokolant: Małgorzata Kołodziejczak
po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2025 r. w Poznaniu na posiedzeniu niejawnym
sprawy
R. P.
przeciwko
Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P.
o wysokość emerytury
na skutek apelacji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P.
od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie
z dnia 5 września 2024 r. sygn. akt III U 430/24
1.
Zmienia zaskarżony wyrok w punkcie 1 i oddala odwołanie;
2.
Zasądza od odwołującego na rzecz pozwanego kwotę 450 zł (słownie: czterysta pięćdziesiąt złotych) wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 §1
1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu sądowym w obu instancjach.
Wiesława Stachowiak
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 22 marca 2024 roku, znak (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w P. ponownie ustalił i podjął wypłatę emerytury
R. P.
od dnia 1 lutego 2024 roku. Do ustalenia wysokości emerytury organ rentowy przyjął dotychczasową podstawę wymiaru i okres pracy górniczej według przelicznika 1,2 wyniósł 57 miesięcy x 1,2 = 68,40 miesięcy.
Z decyzją tą nie zgodził się R. P. wnosząc odwołanie. Odwołujący domagał się zmiany decyzji i uwzględnienia okresu od 24 czerwca 2023 r. do 29 sierpnia 2023 r., gdyż okres ten nie został uwzględniony do okresu pracy oraz okres od 1 września 1998 r. do 30 czerwca 2007 r. na stanowisku: starszego inspektora specjalności górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,2,
Wyrokiem z dnia 5 września 2024r., w sprawie o sygn. akt III U 430/24, Sąd Okręgowy w Koninie:
1. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał R. P. prawo do przeliczenia okresu pracy górniczej z zastosowaniem przelicznika 1.2 do okresu zatrudnienia od 1 września 1998 r. do 30 czerwca 2007 r. na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej z wyłączeniem okresów pobierania świadczeń z ubezpieczenia chorobowego,
2. umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.
Podstawę rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego stanowiły następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne:
R. P. ur. (...), złożył w dniu 14 kwietnia 2023 r. wniosek o emeryturę górniczą. We wniosku zaznaczył, że jest członkiem otwartego funduszu emerytalnego i wniósł o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu na dochody budżetu państwa. Do wniosku ubezpieczony dołączył świadectwo wykonywania pracy górniczej i równorzędnej z pracą górniczą z dnia 2.07.2007 r. wystawione przez (...) S.A. w K., w którym potwierdzono, że odwołujący był zatrudniony w tym zakładzie od 1.10.1993 r. do 30. 06.2007 r. i w tym okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę górniczą określoną w art. 50c ust. 1 pkt 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na stanowiskach wg rozporządzenia MPiPS z dnia 23.12.1994 r. (pkt A). W punkcie B świadectwa wymieniono okresy pracy odwołującego w dozorze (art. 50 C ust. 1 pkt 5 zarządzenia nr 9 MPiH z 23.12.1994 r.) zał. nr 3:
- od 1.10.1993 r. do 31.03.1994 r. wulkanizator taśm przenośnikowych na odkrywce cz.2 pkt.20,
- od 1.04.1994 r. do 31.08.1994 r. nadgórnik cz. D pkt 1,
- od 1.09.1994 r. do 31.08.1998r. sztygar zmianowy oddziału wydobywczego, cz. C pkt 2,
- od 31.07.1989 r. do 31.12.1990 r. sztygar zmianowy oddziału wydobywczego, cz. C pkt 2,
- od 1.09.1998 r. do 30.06. 2007 r. starszy inspektor specjalności górniczej, cz. B pkt 6,
Ponadto odwołujący dołączył zaświadczenie wystawione przez Okręgowy Urząd Górniczego w P. w którym potwierdzono, że odwołujący od 1 lipca 2007 r. do nadal zatrudniony jest w OUG w P. na stanowisku:
- od 1,08.2007 r. do 30 ,06.20011 r. -starszego inspektora zakładów górniczych,
- od 1.07.2011 r. do nadal – nadinspektora zakładów górniczych.
Przedłożył również zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu (Rp-7) z dnia 20 stycznia 2022 r. z dnia , 7 marca 2023 r. roku z wynagrodzeniem obejmującym lata 1999 - 2022 i wykaz okresów, za które wypłacane były zasiłki chorobowe.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego i uzupełnieniu go o dodatkowo dokumenty decyzją z dnia 30 czerwca 2023 r. przyznał odwołującemu prawo do emerytury górniczej, zawieszające jej wypłatę w związku z kontynuowaniem zatrudnienia przez odwołującego.
Wysokość emerytury z zastosowaniem przelicznika 1,2 organ rentowy obliczył stosując go do 57 miesięcy pracy górniczej, tj. na stanowisku sztygara zmianowego oddziału wydobywczego (od 1.09.1994 r. do 31.08.1998 r.).
Odwołujący tych przeliczeń nie kwestionował domagał się natomiast by przelicznik 1,2 zastosowano także do okresu pracy na stanowisku: starszego inspektora specjalności górniczej (od 1.09.1998 r. do 30.06.2007r.), (pismo odwołującego z dnia 29 .02.2024 r. wraz ze świadectwem pracy z dnia 26 lutego 2024 r. dotyczące rozwiązania stosunku pracy z dniem 25 lutego 2024 r. wystawione przez Wyższy Urząd Górniczy w K..
W dniu 19 lutego 2024 r. odwołujący wniósł o podjęcie wypłaty emerytury, doliczenie okresów składkowych, podnosząc , że stosunek pracy został rozwiązany z dniem 25 lutego 2024 r.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 4.09.2023 r. (decyzja ostateczna) przyznając odwołującemu prawo do emerytury górniczej, przy obliczaniu wysokości emerytury przelicznik 1,2 zastosował do okresu zatrudnienia na stanowisku sztygara zmianowego oddziału wydobywczego tj. łącznie do 57 miesięcy pracy górniczej - 68,40 miesięcy. Jednocześnie w decyzji tej wskazano, że w celu ustalenia okresu zatrudnienia od 1.09.1998r. do 30.06.2007r. z przelicznikiem 1,2 odwołujący zobowiązany jest do przedstawienia dokumentacji wskazującej, że pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na odkrywce.
Ponadto należy wskazać, że do ustalenia podstawy wymiaru emerytury przyjęto wynagrodzenie, które stanowiło podstawę wymiaru składek z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia, a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru wyniósł 190,98 %, a następnie pomnożony przez kwotę bazową w wysokości 10580,77 zł.
Sporne w tej sprawie było więc to, czy okres pracy górniczej na stanowisku starszego inspektora specjalności górniczej (od 1.09.1998 r. do 30.06.2007 r.) podlega przeliczeniu z zastosowaniem przelicznika 1,2. Odwołujący wycofał odwołanie w zakresie zaliczenia do okresu pracy okresu od 24 czerwca 2023 r. do 29 sierpnia 2023 r.
Na podstawie przeprowadzonego postępowania dowodowego Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony będąc zatrudnionym w (...) w K. od dnia 1.09.1998 r. został przeniesiony na stanowisko starszego inspektora specjalności górniczej.
Do jego obowiązków należało m.in.:
- prowadzenie spraw technologii i organizacji produkcji odkrywki (...) K. oraz współpraca ze służbą inwestycyjną Kopalni w zakresie przedsięwzięć inwestycyjnych dot. odkrywki oraz prognozowania zamierzeń ruchowych i związanych z tym potrzeb finansowych,
- ścisła współpraca z kierownictwem odkrywki, kontrola zgodności prowadzenia robót z planem ruchu i założeniami techniczno – ekonomicznymi,
- organizowanie prac i czuwanie nad całością opracowania planów ruchu odkrywki i dodatków do planu ruchu,
- opracowywanie niezbędnych materiałów i założeń do wniosków lokalizacyjnych odkrywki,
- kompleksowa znajomość bieżącej problematyki ruchowej odkrywki oraz jej rozwoju w latach następnych.
Swoje obowiązki na tym stanowisku ubezpieczony wykonywał bezpośrednio na odkrywkach, tj. w miejscu wykonywania prac związanych z wydobyciem węgla i zbieraniem nadkładu. Do zadań odwołującego jako starszego inspektora specjalności górniczej należało zaś nadzorowanie robót w ruchu i zgodności tych robót z przepisami prawa górniczego i sztuką górniczą, a praca na stanowisku starszego inspektora specjalności górniczej wymagała codziennej obecności odwołującego na odkrywce. Odwołujący kontrolował dobór maszyn, prace prowadzone na odkrywce. Wykonywanie przez odwołującego nadzoru wymagało stałej obecności na odkrywce. Prace związane z wypełnianiem dokumentacji odwołujący wykonywał natomiast na zapleczu wyrobiska lub w biurze a w niewielkim wymiarze czasu pracy.
W oparciu o wyżej ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy wskazał, że poza sporem jest, że R. P. spełnił warunki do nabycia prawa do emerytury górniczej na podstawie art. 50 a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sporna natomiast była wysokość tego świadczenia, a w szczególności okres pracy górniczej, co do której należy zastosować przelicznik 1,2
Sąd Okręgowy przytoczył następnie treść art. 51 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wskazując, że odwołujący ma przeliczone okresy pracy górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,2 (68,40 miesięcy) w związku z wykonywaniem pracy na stanowiskach: nadgórnika oddziału wydobywczego, sztygara zmianowego oddziału wydobywczego.
Sporny był natomiast okres pracy wnioskodawcy w (...) S.A. (obecnie (...) S.A. w K.) na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej .
Sąd Okręgowy wskazał, że warunkiem zastosowania przelicznika 1,2 jest wykazanie, że praca górnicza była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na odkrywce. Termin „praca wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy” nie został wprawdzie zdefiniowany przez ustawodawcę, ale powszechnie przyjmuje się, że chodzi o pracę należącą do podstawowych określonych zadań pracownika wykonywaną stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, liczonym na podstawie Kodeksu pracy. Zważyć należy, iż gdyby ustawodawca chciał dodatkowo uzależnić zastosowanie przelicznika 1,2 (poza warunkiem: „praca wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na odkrywce”) od wykazu dniówek, to warunek taki zawarłby w art. 51 ust. 1 pkt 4 lub art. 50 c ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej z 17 grudnia 1998 r. Jeżeli jednak zdecydował się na odrębne potraktowanie osób zatrudnionych na stanowiskach dozoru oraz w odniesieniu do nich nie wymienił dodatkowo warunku legitymowania się wykazem dniówek, to wykładnia gramatyczna i celowościowa powołanych przepisów musi wskazywać, że warunek taki w takim przypadku nie istnieje.
Z mocy art. 194 cyt. ustawy do czasu wydania przepisów wykonawczych pozostają w mocy przepisy wykonawcze wydane na podstawie ustaw, które straciły moc i nie są sprzeczne z niniejszą ustawą. Wobec tego nadal ma zastosowanie akt wykonawczy wydany w delegacji art. 5 ust. 5 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin z 1 lutego 1983 r. (Dz. U. Nr 5, poz. 32 ze zm.) – zarządzenie nr 9 Ministra Przemysłu i Handlu z 23 grudnia 1994 r. w sprawie określania stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu pod ziemią, w kopalniach siarki i kopalniach węgla brunatnego. Paragraf 1 cyt. zarządzenia stanowi, że zarządzenie określa stanowiska dozoru ruchu, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą w rozumieniu przepisów ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym górników – załącznik nr 3 dotyczy stanowisk w kopalniach siarki i węgla brunatnego. Ten załącznik wymienia stanowisko zajmowane przez odwołującego:
- w części B (stanowiska wyższego dozoru ruchu) pkt 6 starszy inspektor specjalności górniczej.
Pracę na tym stanowisku odwołujący wykonywał pracując stale i w pełnym wymiarze czasu pracy co potwierdził pracodawca w świadectwie pracy górniczej, a swoje obowiązki wykonywał na odkrywkach J., K. oraz pozostałych odkrywkach Kopalni gdzie nadzorował wykonywanie i przebieg prac górniczych.
Przelicznik 1,2 przysługuje za każdy rok pracy, o której mowa w art. 50c ust. 1 pkt 4 i 5, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na odkrywce. Zdaniem Sądu Okręgowego odwołujący wykonywał pracę górniczą w spornym okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, z wyłączeniem okresów przebywania na zasiłku chorobowym. W związku z powyższym sporny okres pracy górniczej na stanowisku: starszego inspektora specjalności górniczej (od 1.09.1998 r. do 30.06.2007 r.) powinny zostać przeliczone wnioskodawcy z zastosowaniem przelicznika 1,2.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję i na podstawie art. 477
14 § 2 k.p.c. orzekł jak w pkt 1 wyroku.
W związku z cofnięcie przez odwołującego wniosku o uwzględnienie okresu pracy od 24.06.2023 r. do 20.08.2023 r. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie stosownie do treści art. 355 k.p.c. (pkt 2 wyroku).
Apelację od powyższego wyroku, w całości, złożył organ rentowy, zarzucając:
1. naruszenie przepisu postępowania, tj. art. 233 k.p.c. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów polegające na dowolnej i wybiórczej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz błędnym ustaleniu, że odwołujący w okresie od 1 września 1998 do 30 czerwca 2007 na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej wykonywał pracę na odkrywce stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, chociaż ustalenie to nie znajduje odzwierciedlenia w zgromadzonych dowodach, co miało wpływ na wynik postępowania poprzez zmianę zaskarżonej decyzji,
2. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 51 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez ich zastosowanie w niniejszej sprawie i przyznanie odwołującemu prawa do przeliczenia spornego okresu pracy górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,2.
Wskazując na wyżej sprecyzowane zarzuty pozwany wnosił o:
1. zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie odwołania,
2. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Koninie,
3. zasądzenie od odwołującego na rzecz pozwanego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje.
W odpowiedzi na apelację odwołujący wniósł o jej oddalenie.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja jest zasadna i skutkuje zmianą zaskarżonego wyroku w pkt 1 i oddaleniem odwołania.
Wskazać należy, że postępowanie apelacyjne, jakkolwiek jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednakże zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że sąd odwoławczy posiada swobodę jurysdykcyjną i kompetencję do ponownej samodzielnej oceny materiału procesowego, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Merytoryczny charakter orzekania sądu drugiej instancji polega więc na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, a więc dokonać subsumcji. Z tego też względu sąd ten może, a jeżeli je dostrzeże - powinien, naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego popełnione przez sąd pierwszej instancji i to niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w apelacji, jeśli tylko mieszczą się w granicach zaskarżenia (wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2000 roku w sprawie o sygn. III CKN 812/98, Lex nr 40504).
Mając powyższe na uwadze i oceniając ponownie materiał dowodowy zgromadzony w sprawie oraz dokonując jego subsumcji do przepisów prawa, Sąd Apelacyjny uznał za zasadną zmianę zaskarżonej decyzji i oddalenie odwołania.
Przyjmując ustalony przez Sąd Okręgowy stan faktyczny za własny, Sąd Apelacyjny dokonał jednakże odmiennej subsumcji ustalonego stanu faktycznego i odmiennej wykładni prawa, co doprowadziło do zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia odwołania.
Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczył tego, czy odwołujący ma prawo do przeliczenia okresu pracy górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,2 do okresu zatrudnienia od 1 września 1998 r. do 30 czerwca 2007 r. na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej.
Sąd Okręgowy przyjął, że odwołujący wykonywał pracę górniczą w spornym okresie stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku, z wyłączeniem okresów przebywania na zasiłku chorobowym. W związku z powyższym sporny okres pracy górniczej na stanowisku starszego inspektora specjalności górniczej od 1.09.1998 r. do 30.06.2007 r. powinien zostać przeliczony wnioskodawcy z zastosowaniem przelicznika 1,2 zgodnie z art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej.
Tymczasem, w ocenie Sądu Apelacyjnego, powyższe stanowisko jest nieuprawnione, a tym samym, zasadne okazały się zarzuty naruszenia tj. art. 51 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez ich zastosowanie w niniejszej sprawie i przyznanie odwołującemu prawa do przeliczenia spornego okresu pracy górniczej z zastosowaniem przelicznika 1,2.
Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 51 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przy ustalaniu wysokości emerytur górniczych stosuje się przelicznik 1,2 za każdy rok pracy, o której mowa w art. 50c ust. 1 pkt 4 i 5, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego, w kopalniach otworowych siarki oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach wykonujących roboty górnicze dla kopalń siarki i węgla brunatnego.
W świetle przepisu art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, za pracę górniczą uważa się m.in. zatrudnienie: pod ziemią na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń, przedsiębiorstw i innych podmiotów określonych w pkt 1-3, a także w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach, o których mowa w pkt 4, na stanowiskach określonych w drodze rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw gospodarki, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki złożami kopalin i ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego;
W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd I instancji błędnie przyjął w odniesieniu do ubezpieczonego, że w spornym okresie pracy na stanowisku starszego inspektora specjalności górniczej od 1.09.1998 r. do 30.06.2007 r. odwołujący wykonywał pracę, o której mowa w 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, czyli pracę górniczą pod ziemią na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń, przedsiębiorstw i innych podmiotów określonych w pkt 1-3, a także w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach, o których mowa w pkt 4, na stanowiskach określonych w drodze rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw gospodarki, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki surowcami energetycznymi i ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego.
Sąd Apelacyjny dokonując wykładni prawa w tym zakresie miał również na uwadze aktualne stanowisko wyrażone w poniżej powołanych orzeczeniach Sądu Najwyższego.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2024 r. I USKP 5/24 wskazano, że
zatrudnienie na stanowisku dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalni węgla brunatnego nie może być kwalifikowane jako praca górnicza w rozumieniu art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że rozstrzygnięcia wymaga nie to, czy zajmowane stanowisko było stanowiskiem dozoru ruch w kopalni węgla brunatnego, ale to, czy stanowisko dozoru ruchu w kopalni węgla brunatnego objęte jest zakresem art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, gdy ze względu na specyfikę kopalni węgla brunatnego praca w niej nie jest pracą "pod ziemią". Innymi słowy, wyjaśnienia wymagało, czy na podstawie samodzielnie stosowanego art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej pracą górniczą jest tylko zatrudnienie pod ziemią na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu określonych zakładów pracy czy też wszelka praca w dozorze i kierownictwie ruchu. Należy bowiem zwrócić uwagę, za argumentacją zawartą w uzasadnieniu wyroku I UK 363/18, że
zarządzenie nr 9 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu pod ziemią, w kopalniach siarki i kopalniach węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą, wydane na podstawie art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (tekst jedn.: Dz.U. z 1995 r. poz. 154 z późn. zm.) utraciło moc z dniem 30 marca 2001 r. na mocy art. 75 ust. 2 ustawy dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 120, poz. 1268). Natomiast na podstawie art. 194 ustawy emerytalnej zachowało moc wydane na podstawie art. 5 ust. 5 oraz art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (Dz. U. Nr 5, poz. 32 z późn. zm.) rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury lub renty - oczywiście w takim zakresie, w jakim nie jest sprzeczne z przepisami ustawy emerytalnej. Załącznik nr 4 do tego rozporządzenia wymienia stanowiska dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń siarki lub węgla brunatnego. Odesłanie w tym załączniku do art. 6 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin wskazuje, że chodzi o jego ust. 2, zgodnie z którym okresy pracy wymienione w ust. 1 pkt 2 i 3 (pracy w przodkach bezpośrednio przy urabianiu i ładowaniu urobku oraz przy innych pracach przodkowych, przy montażu, likwidacji i transporcie obudów, maszyn urabiających, ładujących i transportujących w przodkach oraz przy głębieniu szybów i robotach szybowych, w drużynach ratowniczych, w charakterze mechaników sprzętu ratowniczego drużyn) zalicza się w wymiarze półtorakrotnym przy ustaleniu prawa do emerytury również tym pracownikom dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń, którzy pracują co najmniej przez połowę dniówek roboczych w miesiącu pod ziemią, w kopalniach siarki lub w kopalniach węgla brunatnego. W rozporządzeniu w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury lub renty nie wymieniono stanowisk dozoru i kierownictwa ruchu kopalń węgla brunatnego oraz podmiotów współpracujących jako stanowisk, na których zatrudnienie należy uznać za pracę górniczą.
W obecnej ustawie emerytalnej odpowiednikiem art. 6 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin jest art. 50d. Zgodnie z nim, przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury pracownikom zatrudnionym pod ziemią oraz w kopalniach siarki lub węgla brunatnego zalicza się w wymiarze półtorakrotnym następujące okresy pracy na obszarze Państwa Polskiego:
1) w przodkach bezpośrednio przy urabianiu, ładowaniu i zwałowaniu urobku oraz przy innych pracach przodkowych, przy montażu, likwidacji i transporcie obudów, maszyn urabiających, ładujących, transportujących i zwałujących w przodkach oraz przy głębieniu szybów i robotach szybowych;
2) w drużynach ratowniczych.
Zestawienie tych przepisów wskazuje, że ustawodawca przepisem tym nie objął już pracowników dozoru ruchu i kierownictwa ruchu kopalń.
Analiza przedstawionych aktów wykonawczych prowadzi do wniosku, że jedynym aktem prawnym regulującym kwestię kwalifikacji zatrudnienia na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń jest wyłącznie art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, przy uwzględnieniu treści art. 50c ust. 1 pkt 4, w myśl którego za pracę górniczą uważa się zatrudnienie na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego przy ręcznym lub zmechanizowanym urabianiu, ładowaniu oraz przewozie nadkładu i złoża, przy pomiarach w zakresie miernictwa górniczego oraz przy bieżącej konserwacji agregatów i urządzeń wydobywczych, a także w kopalniach otworowych siarki oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach wykonujących roboty górnicze dla kopalń siarki i węgla brunatnego.
Jak zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 czerwca 2023 r., III UZP 4/23 (OSNP 2024 Nr 1, poz. 7) wydanym w składzie siedmiu sędziów SN, z wykładni art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej wynika, że w przepisie tym należy wyodrębnić trzy różne kategorie prac, które mogą być kwalifikowane jako prace górnicze:
1) prace w kopalniach głębinowych wykonywane w dozorze lub kierownictwie ruchu pod ziemią oraz takie same prace wykonywane w ramach zatrudnienia w przedsiębiorstwach pomocniczych;
2) niesprecyzowane w samym art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej prace w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz
3) niesprecyzowane w samym art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej prace w przedsiębiorstwach pomocniczych pracujących dla kopalń siarki i węgla brunatnego.
Sąd Najwyższy w powołanym wyżej postanowieniu z dnia 14 czerwca 2023 r. III UZP 4/23, zauważył, że dopiero po partykule "a także" umieszczonej po fragmencie "pod ziemią na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń, przedsiębiorstw i innych podmiotów określonych w pkt 1-3", w art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej wymieniono zatrudnienie "w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz przedsiębiorstwach i innych podmiotach, o których mowa w pkt 4" (art. 50c ust. 1 ustawy emerytalnej) z dookreśleniem, że chodzi o zatrudnienie wyłącznie na stanowiskach określonych przez ministra właściwego do spraw gospodarki w porozumieniu z innymi ministrami. Z uwagi na taką konstrukcję art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej oraz treść delegacji ustawowej, w przypadku kopalń siarki i węgla brunatnego oraz przedsiębiorstw pomocniczych świadczących usługi dla tych dwóch rodzajów kopalń, nie jest możliwe zakwalifikowanie zatrudnienia na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń jako pracy górniczej, gdy nie była to praca "pod ziemią na stanowiskach dozoru".
W podsumowaniu Sąd Najwyższy zasygnalizował, że szerokiemu ujęciu art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy - przez odniesienie go także do pracy na stanowiska w dozorze lub kierownictwie ruchu w kopalniach siarki i węgla brunatnego - sprzeciwia się aksjologia unormowań dotyczących emerytur górniczych (rekompensata za ciężką fizyczną pracę w niesprzyjających warunkach środowiskowych oraz poważnym ryzyku śmierci lub niezdolności do pracy) a także ogólna dyrektywa ścisłej wykładni przepisów.
W powołanym wyżej postanowieniu z dnia 14 czerwca 2023 r. III UZP 4/23, Sąd Najwyższy zwrócił też uwagę, że za wąską wykładnią art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej opowiedział się Sąd Najwyższy w jedynym jak do tej pory orzeczeniu dotyczącym wprost kwalifikacji jako pracy górniczej pracy na stanowiskach dozoru i kierownictwa w innym podmiocie niż kopalnia głębinowa. W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2012 r., I UK 401/11 (wydanym przy ponownym rozpoznaniu sprawy, w której wydano wyrok w sprawie I UK 25/10) dotyczącym pracownika dozoru w przedsiębiorstwie pomocniczym wykonującym prace dla różnych przedsiębiorstw górniczych, zwrócono uwagę, że w myśl art. 36 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej (powielonego w art. 50c ust. 1 pkt 5) dla uznania, że pracownik zatrudniony w przedsiębiorstwie pomocniczym wykonywał pracę górniczą (która nie była pracą pod ziemią) konieczne jest, aby realizował obowiązki pracownicze na stanowisku wymienionym w rozporządzeniu wykonawczym. Tylko bowiem prace wykonywane na stanowiskach wskazanych w załącznikach do rozporządzenia można uznać za pracę górniczą, ponieważ sam art. 36 ust. 1 pkt 5 za pracę górniczą uważa wyłącznie pracę wykonywaną pod ziemią na wymienionych w nim stanowiskach. W przypadku zatrudnienia w przedsiębiorstwach pomocniczych (oraz w kopalni węgla brunatnego) o kwalifikacji zatrudnienia jako pracy górniczej decydowało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury i renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8). Żadna zaś z pozycji załącznika do tego rozporządzenia nie wymienia stanowiska osoby dozoru ruchu zakładu górniczego ani przedsiębiorstwa pomocniczego. Wyrok ten zapadł na tle art. 36 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, którego treść powiela unormowanie wynikające z art. 50c ust. 1 pkt 5 tej ustawy. Stanowisko wyrażone w sprawie I UK 401/11 zachowuje zatem aktualność także w obowiązującym stanie prawnym. Ponieważ wspomniane rozporządzenie nie wymienia stanowisk w dozorze oraz ruchu kopalni węgla brunatnego jako prac górniczych w rozumieniu art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, w myśl tego orzeczenia nie ma podstawy prawnej do kwalifikowania zatrudnienia na takich stanowiskach jako pracy górniczej.
Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę na zapatrywania wyrażone w uchwale Sądu Najwyższego z 8 sierpnia 2007 r., II UZP 3/07 (OSNP 2007, nr 23-24, poz. 355). Przyjęto w niej, że „uwzględnieniu przy ustalaniu prawa do emerytury górniczej z przelicznikiem 1,5 podlega także praca na określonych stanowiskach dozoru ruchu i kierowników ruchu kopalń” (jako praca górnicza w rozumieniu art. 50c ust. 5), ale pod warunkiem, że jest wykonywana pod ziemią albo na powierzchni w kopalniach siarki lub węgla brunatnego przez co najmniej połowę dniówek roboczych w miesiącu. Wykaz tych stanowisk zawiera załącznik Nr 4 do wskazanego rozporządzenia”.
Sąd Najwyższy rozważył zatem, czy pogląd ten, jakoby rozporządzenie z 1994 r. wyliczało stanowiska dozoru lub kierownictwa ruchu kopalń w kopalniach węgla brunatnego traktowane jako pracę górniczą, jest prawidłowy przy uwzględnieniu następujących argumentów. Po pierwsze, wykaz stanowisk pracy górniczej z art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej powinno ustalić rozporządzenie wydane na podstawie tego przepisu. Takie rozporządzenie nie zostało wydane. Dlatego – jak przyjęto w sprawie II UZP 3/07 - z mocy art. 194 ustawy emerytalnej zachowuje moc rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1994 r. w sprawie określenia niektórych stanowisk pracy górniczej oraz stanowisk pracy zaliczanej w wymiarze półtorakrotnym przy ustalaniu prawa do górniczej emerytury lub renty (Dz.U. z 1995 r. Nr 2, poz. 8). Jednakże, rozporządzenie to zostało wydane na podstawie upoważnienia zawartego w art. 5 ust. 5 oraz art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 30, poz. 154). Art. 5 ust. 5 ustawy z 1983 r. zawierał delegację tylko do wydania przepisów doprecyzowujących zakres zastosowania art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z 1983r. (odpowiednika art. 50c ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej), czyli do zdefiniowania prac wykonywanych na odkrywce. W odniesieniu do pracowników dozoru art. 6 ust. 3 ustawy z 1983 r. upoważniał Ministra Pracy do określenia w drodze rozporządzenia stanowisk pracy „na których zatrudnienie zalicza się w myśl ust. 1 i 2 w wymiarze półtorakrotnym”. W art. 6 ust. 1 ustawy z 1983 r. chodziło zaś o pracę w przodkach (ust. 1 pkt 1); pracę w drużynach ratowniczych (ust. 1 pkt 2) oraz w charakterze mechaników sprzętu ratowniczego (ust. 1 pkt 3). Odpowiednikiem art. 6 ustawy z 1983 r. jest obecnie art. 50d ustawy emerytalnej, który oprócz pracy w przodkach wymienia pracę w drużynach ratowniczych i nakazuje ją odpowiednio „rozliczać” w przypadku pracowników dozoru i kierownictwa ruchu kopalń węgle brunatnego. Po drugie, w rozporządzeniu z 1994 r. nie wymieniono stanowisk dozoru i kierownictwa ruchu kopalń węgla brunatnego oraz podmiotów współpracujących jako stanowisk, na których zatrudnienie należy uznać za pracę górniczą. Wymieniono jedynie stanowiska, w przypadku których zatrudnienie w dozorze połączone było z pracę w drużynach ratowniczych lub w charakterze mechanika sprzętu ratowniczego. Delegacja ustawowa do wydania rozporządzenia została dla ministra pracy zakreślona wąsko. Stanowiska takie, o które chodzi w niniejszej sprawie, objęte były dyspozycją art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z 1983 r., którego bezpośrednim odpowiednikiem jest art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej (przepis z 1983 r. brzmiał następująco: „pod ziemią na stanowiskach dozoru ruchu oraz kierownictwa ruchu kopalń, przedsiębiorstw i innych podmiotów określonych w pkt 1-3, a także w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz w przedsiębiorstwach i innych podmiotach, o których mowa w pkt 4, określonych przez właściwych ministrów”). Po trzecie, ustawa z 1983 r. przewidziała delegację do doprecyzowania zakresu zastosowania art. 5 ust. 1 pkt 5 ustawy z 1983 r. dla właściwego ministra. Stosowne zarządzenie zostało wydane przez Ministra Przemysłu i Handlu (z dnia 23 grudnia w sprawie określenia stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu pod ziemią, w kopalniach siarki i kopalniach węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą, Dz.Urz. MG. Z 1995 r. nr 1, poz. 4).
Wykaz stanowisk, o które chodzi w niniejszej sprawie, zawierał załącznik nr 3 do tego zarządzenia „Wykaz stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu kopalń siarki i węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą”. Zarządzenie to utraciło jednak moc zgodnie z art. 75 ust. 2 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 120, poz. 1268).
Argumenty powołane w wyżej cytowanym postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2023r. III UZP 4/23, Sąd Najwyższy podzielił następnie w cytowanym już wyroku z dnia 17 kwietnia 2024r. I USKP 5/24. Utrwalony jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że pracą górniczą na odkrywce węgla brutalnego w art. 50c ust. 1 pkt 4 ustawy emerytalnej jest nie każda praca, która funkcjonalnie łączy się z eksploatacją odkrywki w kopalni węgla brunatnego. Za prace górnicze w pkt 4 uznano tylko określony rodzaj prac i to wykonywanych na odkrywce, a sama praca na odkrywce traktowana była jak odpowiednik pracy na przodku w kopalni głębinowej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2022 r., II USK 404/21, LEX nr 3369776). Ponadto, pod pojęciem pracy górniczej rozumiano tylko prace polegające na wykonywaniu czynności bezpośrednio i ściśle związanych z wydobywaniem kopalin lub pozyskiwaniem złóż węgla brunatnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28 kwietnia 2010 r., I UK 339/09, LEX nr 607444 oraz z dnia 22 kwietnia 2011 r., I UK 360/10, LEX nr 949021; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2022 r., II USK 547/21, LEX nr 3454235). Stanowisko to ma oparcie w założeniu, zgodnie z którym przepisy normujące nabywanie prawa do emerytury górniczej muszą zaś być wykładane ściśle (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia 2017 r., I UK 578/16, LEX nr 2305921; z dnia 13 lipca 2016 r., I UK 117/16, LEX nr 2096712; z dnia 16 marca 2011 r., I UK 331/10, LEX nr 811826; z dnia 28 kwietnia 2010 r., I UK 339/09, LEX nr 607444).
Sąd Apelacyjny w pełni podziela zaprezentowane wyżej poglądy Sądu Najwyższego, czyniąc je także podstawą motywów prawnych w niniejszej sprawie. Przedstawione uwagi prowadzą do wniosku, że praca odwołującego w spornym okresie na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej nie stanowi pracy górniczej, o jakiej mowa w art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej. Zasadniczym argumentem jest to, że brak obecnie obowiązującego rozporządzenia zawierającego wykaz stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu kopalń siarki i węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 czerwca 2023r. III UZP 4/23 i wyroku z dnia 17 kwietnia 2024r. I USKP 5/24). W konsekwencji brak podstawy prawnej do kwalifikowania zatrudnienia odwołującego w spornym okresie, jako pracy górniczej z art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej. Jak wskazywano powyżej – do zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 23 grudnia w sprawie określenia stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu pod ziemią, w kopalniach siarki i kopalniach węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą (Dz.Urz. MG. Z 1995 r. nr 1, poz. 4) wydano załącznik nr 3, który zawierał „Wykaz stanowisk kierownictwa ruchu i dozoru ruchu kopalń siarki i węgla brunatnego, na których zatrudnienie uważa się za pracę górniczą”. Zarządzenie to utraciło jednak moc zgodnie z art. 75 ust. 2 ustawy z dnia 22 grudnia 2000 r. o zmianie niektórych upoważnień ustawowych do wydawania aktów normatywnych oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 120, poz. 1268).
Uwzględniając powyższe Sąd Apelacyjny uznał, że praca odwołującego w spornym okresie na stanowisku starszego inspektora o specjalności górniczej nie stanowi pracy górniczej, o jakiej mowa w art. 50c ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej, a tym samym sporny okres od 1.09.1998 r. do 30.06.2007 r. nie podlega przeliczeniu z zastosowaniem przelicznika 1,2.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 i oddalił odwołanie, a także zasądził od odwołującego na rzecz pozwanego kwotę 450 zł wraz z ustawowymi odsetkami, o których mowa w art. 98 §1
1 k.p.c. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu sądowym w obu instancjach, gdyż to odwołujący jest stroną przegrywającą sprawę, która w myśl art. 98 §1, 1
1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. zobowiązana jest do zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony przeciwnej. Wysokość kosztów zastępstwa procesowego ustalono w wysokości stawek minimalnych na podstawie § 9 ust. 2 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Stosownie do treści art. 98 § 1
1 k.p.c. od kwoty tej zasądzono odsetki w wysokości ustawowych odsetek za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia zasądzającego te koszty do dnia zapłaty.
Wiesława Stachowiak