Wyrok z dnia 21 kwietnia 1994 r. III ARN 14/94 Odpowiednie stosowanie
art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (jednolity tekst:
Dz. U. 1987 r., Nr 30, poz. 165 ze zm.), w stosunku do właścicieli domów i lokali
określonych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3 Prawa lokalowego nie może polegać na
wymaganiu od właściciela domu wielomieszkaniowego, by spełniał warunek
zajmowania mniejszej powierzchni od przysługującej mu na podstawie norm
zaludnienia, w sytuacji gdy najemca lokalu w tym domu dysponuje nadwyżką
obejmującą co najmniej jeden pokój.
Przewodniczący SSN: Jerzy Kwaśniewski, Sędziowie SN: Adam Józefowicz
(sprawozdawca), Janusz Łętowski, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (autor uzasad-
nienia), Andrzej Wróbel,
Sąd Najwyższy przy udziale prokuratora Janiny Antosiewicz, po rozpoznaniu
w dniu 21 kwietnia 1994 r. sprawy ze skargi Romany K. na decyzję Kolegium Od-
woławczego przy Lubelskim Sejmiku Samorządowym w L. z dnia 30 marca 1993 r.
[...], w przedmiocie cofnięcia uprawnień do części lokalu mieszkalnego, na skutek
rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Naczelnego Sądu
Administracyjnego-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 30 września 1993 r., [...],
u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Ad-
ministracyjnemu-Ośrodkowi Zamiejscowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.
U z a s a d n i e n i e
Decyzją z dnia 7 grudnia 1992 r. Zastępca Dyrektora Wydziału Gospodarki
Lokalowej Urzędu Miejskiego w L., działający z upoważnienia Prezydenta Miasta L.,
odmówił cofnięcia Grażynie F. uprawnień do części lokalu mieszkalnego Nr 6 w do-
mu Nr 1 położonym przy ulicy [...] i oddania tej części lokalu do dyspozycji
współwłaścicielki nieruchomości Romany K. Przyczyną powyższego rozstrzygnięcia
było to, że Romana K. jest współwłaścicielką niewydzielonej części budynku.
Kolegium Odwoławcze przy Lubelskim Sejmiku Samorządowym rozpoznając
odwołanie Romany K. decyzją z dnia 30 marca 1993 r. utrzymało w mocy decyzję
organu orzekającego I instancji stwierdzając, że zwrotu nadwyżki powierzchniowej w
domu wielomieszkaniowym może dochodzić właściciel domu o ile istnieje wydzielony
lokal mieszkalny, tymczasem Romana K. jest współwłaścicielką domu wie-
lomieszkaniowego, a nie lokalu wyodrębnionego w tym domu, stąd nie może uz-
yskać decyzji o opróżnieniu części lokalu zajętego przez najemcę. Ponadto skarżąca
2
ma zaspokojone swoje potrzeby mieszkaniowe, gdyż zajmuje lokal składający się z
trzech pokoi o powierzchni 88 m2
, a do zamieszkiwania w tym lokalu uprawniona jest
tylko jej córka.
W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Romana K. zarzuciła
naruszenie prawa materialnego - art. 44 ust. 4 Prawa lokalowego, który - jej zdaniem
- nie wymaga, by miała ona konkretnie wydzielony lokal. Według tego przepisu
wystarczy, że legitymuje się tytułem własności, a po stronie najemcy występuje
nadwyżka powierzchni mieszkalnej.
Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie wyrokiem z
dnia 30 września 1993 r. oddalił skargę z następujących powodów: Skarżąca jako
współwłaścicielka domu Nr 1 przy ulicy [...] nie może domagać się cofnięcia
uprawnień do części lokalu mieszkalnego w tym domu (stanowiącej nadwyżkę powi-
erzchniową), zajmowanej przez Grażynę F., gdyż dom ten nie spełnia wymogów z
art. 29 ust. 1 pkt 1-3 Prawa lokalowego. Jest to bowiem dom wielomieszkaniowy, w
którym nie ma wydzielonych własności poszczególnych lokali mieszkalnych.
Tymczasem decyzja o opróżnieniu części lokalu mieszkalnego zajmowanego przez
najemcę na podstawie decyzji i przydziale może być wydana wtedy, gdy przed-
miotem własności jest dom, w którym jest wyodrębniona własność poszczególnych
lokali, choćby nawet najemca zajmował lokal o powierzchni znacznie prze-
kraczającej normy zaludnienia przypadające na jedną osobę.
Od powyższego wyroku Minister Sprawiedliwości złożył rewizję nadzwyczajną
opartą na zarzucie rażącego naruszenia art. 207 § 5 k.p.a. (omyłkowo podanego
jako art. 205 § 5 k.p.a.) oraz art. 44 ust. 4 w związku z art. 29 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z
dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (jednolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 30, poz.
165 ze zm.) i na podstawie art. 210 k.p.a. wniósł o uchylenie tego wyroku i przeka-
zanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodek Zamiejscowy w Lu-
blinie do ponownego rozpoznania.
Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną art. 29 ust. 1 pkt 1-3 Prawa lo-
kalowego służy do ustalenia kategorii domów i lokali, które mogą być objęte
uprawnieniem właściciela określonym w art. 44 ust. 4 tego Prawa, zaś nawiązanie w
tym przepisie zwłaszcza do art. 29 ust. 1 pkt 2 oznacza, że art. 44 ust. 4 ma zasto-
sowanie - między innymi - do właścicieli domów wielomieszkaniowych, gdyż takie
domy mieszczą się w pojęciu "inne domy stanowiące własność osób fizycznych".
Ponadto zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 2 dyspozycją tego przepisu zostały objęte także
domy i lokale oddane w najem lub bezpłatne użytkowanie na podstawie art. 33 ust. 3
Prawa lokalowego, ten zaś przepis odsyła do ust. 2, który reguluje sytuację prawną
"właścicieli domu wielomieszkaniowego".
Rewidujący zwraca również uwagę na to, że z treści art. 44 ust. 4 Prawa lo-
3
kalowego wynika, iż uprawnienie do uzyskania od najemcy nadwyżki powierzchni
przysługuje nie tylko właścicielom domów (lokali) wtedy, gdy je częściowo zamie-
szkują, ale również wówczas, gdy zamieszkują je osoby bliskie właścicielom lub gdy
właściciele zgłoszą dopiero wniosek o umożliwienie im zamieszkiwania we własnym
domu. Błędny jest przy tym pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, według
którego przeszkodą do uwzględnienia wniosku skarżącej jest okoliczność, iż jest ona
współwłaścicielką nieruchomości, gdyż według tytułu I księgi 2 kodeksu cywilnego
przepisy o własności stosuje się również do współwłasności.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rewizja nadzwyczajna jest zasadna.
Art. 44 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. Prawo lokalowe (jed-
nolity tekst: Dz. U. z 1987 r., Nr 30, poz. 165 ze zm.) stanowi, że gdy najemca lokalu
mieszkalnego zajmuje powierzchnię większą niż mu przysługuje i gdy nadwyżka ta
obejmuje co najmniej 1 pokój, organ lokalowy z własnej inicjatywy lub na wniosek
najemcy powinien dostarczyć mu samodzielny lokal zamienny; gdyby jednak
najemca nie złożył wniosku lub bezzasadnie odmówił przeniesienia się do lokalu
zamiennego, ma prawo do dalszego zajmowania lokalu, a konsekwencją tego jest
jedynie obowiązek płacenia podwyższonego czynszu. Z art. 44 ust. 3 i 4 tego Prawa
wynika natomiast, że wskazany wyżej tryb postępowania, jak również zasada, że
najemca ma prawo do zajmowania lokalu o nadmiernej powierzchni za zapłatę pod-
wyższonego czynszu, nie ma zastosowania w sytuacji, gdy lokal jest zajmowany
przez więcej niż jednego najemcę, z których chociażby jeden zajmuje powierzchnię
mniejszą niż przysługująca mu na podstawie norm zaludnienia i ubiega się o
przydzielenie występującej nadwyżki powierzchni, a także nie ma zastosowania do
właścicieli domów i lokali określonych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3 Prawa lokalowego,
którzy zamieszkują w tych domach (lokalach) lub gdy zgłoszą wniosek o umożliwie-
nie im zamieszkania w nich. Wprawdzie art. 44 ust. 4 odsyła do odpowiedniego sto-
sowania przepisu ust. 3 do właścicieli domów i lokali określonych w art. 44 i prze-
widuje nie tylko odstąpienie od trybu postępowania określonego w ust. 1, lecz także
postanawia, że warunkiem ubiegania się o przydzielenie nadwyżki powierzchni
występującej u innego najemcy jest nadmierne zagęszczenie w części lokalu
najemcy zainteresowanego przydziałem, to jednak odpowiednie stosowanie ust. 3 w
stosunku do właścicieli nie może polegać na zastosowaniu tego przepisu wprost,
bez jakichkolwiek ograniczeń i wymaganiu od właścicieli, by spełniali warunek
zajmowania powierzchni mniejszej od przysługującej na podstawie norm zaludnienia
w sytuacji, gdy najemca lokalu dysponuje nadwyżką powierzchni obejmującą co
4
najmniej 1 pokój. Nie dałoby się to pogodzić z konstytucyjną zasadą ochrony włas-
ności [...] obywateli, jak również z prymatem prawa własności w granicach
określonych w art. 140 k.c. w stosunku do praw wynikających z innych stosunków
prawnych (np. ze stosunku najmu).
W wyroku z dnia 21 kwietnia 1994 r., III ARN 20/94, Sąd Najwyższy pod-
kreślił, że nie tylko argumenty językowo-logiczne, ale też argumenty wypływające z
interpretacji o charakterze historyczno-systemowym przemawiają za taką wykładnią
art. 44 ust. 4 Prawa lokalowego, w myśl której "stwierdzenie nadwyżki powierzchni w
lokalu zajmowanym przez osobę z tytułu szczególnego stosunku najmu pozwala
właściwemu organowi lokalowemu na wydanie decyzji o przydziale tej nadwyżki
właścicielowi domu (lub lokalu)". W wymienionym orzeczeniu Sąd Najwyższy
dokonał także analizy art. 44 Prawa lokalowego podnosząc, że ust. 1 i 2 tego
artykułu wprowadza dla lokatorów zajmujących na podstawie decyzji o przydziale
lokale o powierzchni większej niż wynikająca z norm zaludnienia - określone
gwarancje względem organów lokalowych, polegające na prawie do dalszego
zajmowania tych lokali jedynie w zamian za zapłatę podwyższonego czynszu. W
myśl art. 3 art. 44 gwarancje te nie są już jednak skuteczne wobec innych najemców
tego samego lokalu - tych, którzy zajmują powierzchnię niewspółmiernie małą i
jeszcze mniej skuteczne wobec właścicieli, którzy chcieliby uzyskać możliwość
dysponowania swoją własnością - wtedy, gdy z ponadnormatywnej powierzchni
zajmowanej przez lokatorów można bez uszczerbku dla tych lokatorów wydzielić co
najmniej jeden pokój. W takiej sytuacji, zgodnie z art. 44 ust. 4, przepis ust. 3 od-
powiednio stosowany daje podstawę do wydania decyzji o przydziale tej nadwyżki
właścicielowi.
Trafnie również zwraca się w rewizji nadzwyczajnej uwagę na to, że z treści
art. 44 ust. 4 Prawa lokalowego wynika, iż uprawnienia przewidziane w tym przepisie
przysługują nie tylko właścicielom domów (lokali) określonych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3
wtedy, gdy je częściowo zamieszkują, lecz także wtedy, gdy zamieszkują je osoby
bliskie właścicielom (art. 9 ust. 1 Prawa lokalowego) lub gdy zostały oddane w najem
lub bezpłatne używanie na podstawie art. 33 ust. 3 Prawa lokalowego jak wreszcie i
wtedy, gdy właściciele zgłoszą wniosek o umożliwienie im zamieszkania we
własnym domu. Trafny jest także argument rewidującego, iż powyższa regulacja
świadczy o ścisłym powiązaniu art. 44 ust. 4 omawianego Prawa z zasadą ochrony
własności wyrażoną w art. 7 Przepisów Konstytucyjnych, która to zasada nie może
być rozumiana w ten sposób, że pozostaje z nią w zgodzie fakt, iż rodzina właści-
ciela domu nie ma prawa uzyskania wolnej części lokalu w swoim domu, podczas
gdy prawo takie przysługuje najemcy.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że głównym powodem oddale-
5
nia skargi Romany K. był pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż dom, w
którym Grażyna F. zajmuje nadwyżkę powierzchniową, jest domem wie-
lomieszkaniowym, w którym nie ma wydzielonych własności poszczególnych lokali
mieszkalnych.
Pogląd ten nie jest słuszny.
Z art. 44 ust. 4 Prawa lokalowego wynika, że przepis ten ma zastosowanie do
właścicieli domów i lokali określonych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3 tego Prawa, zaś pkt 2
tego artykułu wymienia właścicieli domów jednorodzinnych i "lokali w innych domach
stanowiących własność osób fizycznych". W pojęciu "inne domy stanowiące włas-
ność osób fizycznych" mieści się więc dom wielomieszkaniowy, gdyż przejęta
redakcja pkt 2 art. 29 ust. 1 nie wyłącza takich domów. Przeciwnie, art. 29 ust. 1 pkt
2 nawiązuje w swej treści do art. 33 ust. 3 Prawa lokalowego, ten zaś przepis
dotyczy właścicieli domów wielomieszkaniowych. Również w uzasadnieniu wyroku z
dnia 17 lutego 1993 r., III ARN 95/92, Sąd Najwyższy przyjął, że art. 44 ust. 4 Prawa
lokalowego - poprzez art. 29 ust. 1 pkt 1-3 tego Prawa - ma zastosowanie do właści-
cieli domów wielomieszkaniowych.
Tak więc nieprawidłowy jest pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że
dom którego współwłaścicielką jest skarżąca Romana K. - jako dom wielomieszka-
niowy - nie spełnia warunków przewidzianych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3 Prawa loka-
lowego, a także teza, że warunkiem objęcia takiego domu wymienionym przepisem
jest wydzielenie własności poszczególnych lokali mieszkalnych, co w rozpoznawanej
sprawie nie miało miejsca.
W tej kwestii wnoszący rewizję nadzwyczajną zasadnie podnosi, że wbrew
przytoczonemu poglądowi Naczelnego Sądu Administracyjnego, art. 44 ust. 4 ma
zastosowanie także do właścicieli domów wielomieszkaniowych, zaś fakt istnienia
współwłasności nie może ograniczać uprawnień wynikających z prawa własności w
stosunkach z osobami trzecimi. Zgodnie bowiem z art. 209 k.c. każdy ze współwła-
ścicieli może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które
zmierzają do zachowania wspólnego prawa, zaś wniosek Romany K. o wydanie
decyzji cofającej Grażynie F. uprawnienia do części lokalu mieszkalnego jest typową
czynnością zachowawczą na korzyść wszystkich uprawnionych (współwłaścicieli).
Z tych względów i stosownie do art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 210 i art.
211 k.p.a. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu
Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania.
========================================