Wyrok II UK 72/11

Wyrok z dnia 2 grudnia 2011 r. II UK 72/11 W decyzji stanowiącej podstawę wpisu hipoteki przymusowej na nieru- chomości należącej do dłużnika w celu zabezpieczenia zaległości składkowych organ rentowy potwierdza wyłącznie istnienie długu składkowego w określonej wysokości. To, że w uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy uprzedził ubezpie- czonego o zamiarze wystąpienia z wnioskiem o wpis takiej hipoteki, nie ozna- cza wydania w tym przedmiocie decyzji. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Romualda Spyt (sprawoz- dawca), Jolanta Strusińska-Żukowska. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 grudnia 2011 r. sprawy z wniosku Barbary K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecz- nych-Oddziałowi w B. o zapłatę zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 24 września 2010 r. […] o d d a l i ł skargę. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. w decyzji z dnia 30 paździer- nika 2009 r. ustalił, że Barbara K. zalega z zapłatą składek na ubezpieczenie spo- łeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowni- czych za okres od września 1999 r. do lutego 2001 r. wraz z ustawowymi odsetkami na łączną kwotę 23.022,12 zł z tytułu prowadzonej przez nią działalności pozarolni- czej. W uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy zawarł stwierdzenie, że „w celu za- bezpieczenia należności Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. Inspektorat w I., po ustaleniu składników majątkowych zobowiązanego, zamierza zgodnie z art. 26 oraz 27 wyżej wymienionej ustawy skorzystać z możliwości wpisu hipoteki przymusowej do księgi wieczystej nieruchomości stanowiącej własność zobowiąza- 2 nego (…)”. Ubezpieczona zaskarżyła tę decyzję, podnosząc, iż z własnej inicjatywy za- warła z organem rentowym układ ratalny o spłacie uznanego zadłużenia, wedle rat ustalonych przez pozwanego i z tego układu terminowo się wywiązuje, stąd wydana decyzja jest nadużyciem uprawnień organu. Pozwany w odpowiedzi na odwołanie wniósł o jego oddalenie. Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że umorzył postępowanie. Uzasadniając rozstrzygnięcie, Sąd wskazał, że Barbara K. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą i posiada zaległości składkowe za okres objęty zaskarżoną decyzją. Sąd ustalił, że w dniu 9 października 2009 r. pomiędzy stronami została zawarta umowa ratalna, w której § 5 pkt 2 pozwany przyjął na siebie zobo- wiązanie między innymi niewszczynania i niewznawiania postępowania egzekucyj- nego przez okres obowiązywania umowy w stosunku do należności z tytułu składek nią objętych. Ustalono także, że ubezpieczona zgodnie z zawartą umową regularnie spłaca ustalone raty w określonej wysokości i jednocześnie terminowo reguluje bie- żące składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzonej nadal działalności gospodarczej. W ocenie Sądu, organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję naruszył art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), gdyż w przedmiotowej sprawie brak było uzasadnionych podstaw do ustanowienia hipoteki przymusowej w księdze wieczystej nieruchomości należącej do odwołującej się. Apelację (błędnie nazwaną zażaleniem) od wyroku wywiódł pozwany, zarzu- cając naruszenie prawa procesowego, tj. art. 355 § 1 k.p.c., art. 47713 k.p.c., art. 47714 § 1 i § 2 k.p.c. oraz prawa materialnego, tj. art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, wyrokiem z dnia 24 września 2010 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. Uzasadnia- jąc swoje stanowisko, Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestią sporną w przedmio- towej sprawie nie była wysokość zadłużenia odwołującej się z tytułu zaległych skła- dek, lecz ustalenie trafności wystąpienia przez pozwany organ rentowy z wnioskiem do Sądu Rejonowego o ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości sta- nowiącej własność skarżącej. Sąd, przywołując treść art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 3 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 33 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), podniósł, że ta instytucja zabezpieczenia jest wykorzystywana przed wszczęciem postępowania egzekucyjnego i służy zabezpieczeniu interesu budżetu państwa i budżetów samorządowych, zanim jeszcze powstaną przesłanki do wszczęcia egzekucji administracyjnej. Jest to postępowanie umożliwiające skuteczne wyegzekwowanie należności podatkowych od podmiotów zobowiązanych w sytuacji, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że zobowiązania te nie zostaną zapłacone. Za- bezpieczenie uregulowane w art. 33 § 1 Ordynacji podatkowej należy przy tym od- różniać od zabezpieczenia stosowanego już po wszczęciu postępowania egzekucyj- nego, albowiem inne są podstawy jego wszczęcia, przesłanki i po części tryb realiza- cji. Sąd Apelacyjny podkreślił, że podstawową przesłanką zastosowania przed- miotowego zabezpieczenia jest „uzasadniona obawa, że zobowiązanie nie zostanie wykonane”. W tym kontekście Sąd drugiej instancji zauważył, że Barbara K. - jak wy- nika z zaskarżonej decyzji - nie regulowała składek na obowiązkowe ubezpieczenie społeczne w okresie od września 1999 r. do lutego 2001 r., tj. przez okres blisko dwóch lat. Mało tego, do 9 października 2009 r., tj. do dnia zawarcia z organem ren- towym umowy ratalnej, odwołująca się nie podjęła w żadnym stopniu próby uregulo- wania powstałego zadłużenia czy to poprzez złożenie wniosku o rozłożenie zaległo- ści składkowej na raty, częściowej jej spłaty, czy chociażby złożenia wniosku o jej umorzenie. Aktualnie wykazana przez odwołującą się inicjatywa w postaci zawarcia z pozwanym umowy ratalnej niewątpliwie zasługuje na aprobatę, niemniej jednak nie może ona prowadzić do pominięcia okoliczności, iż przez ponad 8 lat nie była ona zainteresowana spłatą zadłużenia. Prowadziło to do wniosku, iż w jej przypadku ist- nieje uzasadniona obawa, że zobowiązanie w ogóle nie zostanie wykonane. Ostatecznie Sąd Apelacyjny uznał, że działanie pozwanego znajdujące wyraz w zaskarżonej decyzji jest niewątpliwie działaniem racjonalnym i trafnym, a organ rentowy, występując z wnioskiem o zabezpieczenie, w żaden sposób nie naruszył zawartej z Barbarą K. umowy ratalnej, albowiem wniosek o wpis hipoteki przymuso- wej nie wszczyna postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w § 5 pkt 2 umowy z dnia 9 października 2009 r. Odwołująca się zaskarżyła ten wyrok skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. błędną wykładnię i niewłaściwe 4 zastosowanie przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie- czeń społecznych, przez uznanie za uzasadnione wystąpienie organu rentowego z wnioskiem do sądu o wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości stanowiącej wła- sność skarżącej, co miało miejsce po zawarciu umowy o rozłożeniu na raty należno- ści z tytułu składek, niewłaściwe zastosowanie art. 26 tej ustawy, pominięcie art. 29 oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a także naruszenie prze- pisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 316 k.p.c., polega- jące na pominięciu w uzasadnieniu wyroku materiału dowodowego w postaci kore- spondencji skarżącej z organem rentowym, pominięcie w uzasadnieniu wyroku treści umowy o rozłożeniu na raty należności z tytułu składek, pominięcie w uzasadnieniu wyroku art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że jej zdaniem przepis art. 26 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ma zastosowanie do okoliczności zwią- zanej z wydaniem decyzji o zaleganiu płatnika ze zobowiązaniem składkowym, kiedy dłużnik uchyla się od zapłaty należności i nie ma żadnych innych okoliczności, w któ- rych ze względów gospodarczych lub innych przyczyn zasługujących na uwzględnie- nie organ rentowy na wniosek dłużnika, biorąc pod uwagę również jego możliwości płatnicze, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek oraz rozłożyć je na raty. Nie ma on natomiast zastosowania wtedy, kiedy płatnik zalega z zapłatą składek, jednak nie uchyla się od obowiązku uregulowania należności i nie z własnej winy, będąc w trudnej sytuacji finansowej (gospodarczej), nie posiada środków na jednorazową zapłatę i podejmuje czynności wobec organu rentowego mające na celu realizację zobowiązania. Skarżąca podniosła także, że zawarta przez nią z organem rentowym umowa nie przewiduje żadnych zabezpieczeń w postaci ustanowienia hipoteki na nierucho- mościach dłużnika. Przywołując art. 123 ustawy systemowej, wskazała na koniecz- ność zastosowania przez organ rentowy art. 9 i art. 11 k.p.a., co oznacza, że skarżą- ca winna zostać wnikliwie poinformowana, że zawarcie umowy o rozłożeniu należno- ści na raty nie wyklucza (według organu rentowego) zastosowania prawa do wystą- pienia o ustanowienie hipoteki przymusowej. Stwierdziła także, że jej zdaniem zasadne jest uznanie, że zastosowanie prze- pisu art. 29 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wyklucza czynności wymie- nione w przepisie art. 26 tejże ustawy, podejmowane po zawarciu umowy ratalnej. 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut oparty na drugiej podsta- wie kasacyjnej. Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 316 k.p.c. Jak należy się domyślać, skarżącej chodzi o jego § 1. Sformułowano w nim zasadę, iż podstawą rozstrzygnięcia jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Skarżąca naruszenie tego przepisu uzasadnia pominięciem przez Sąd drugiej instancji okre- ślonego materiału dowodowego. W judykaturze Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że w art. 316 § 1 k.p.c. chodzi o zasady dotyczące czasu orzekania, które mają za zadanie określenie momentu właściwego dla oceny stanu sprawy przez sąd przy wydaniu wyroku (zasada aktualności), stan sprawy może bowiem w toku proce- su ulegać zmianom. „Stanem rzeczy” w rozumieniu tego przepisu są więc zarówno okoliczności faktyczne sprawy, jak i przepisy prawa, na podstawie których ma być wydane rozstrzygnięcie (ich zmiana pomiędzy wytoczeniem powództwa lub złoże- niem odwołania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych a zamknięciem rozprawy). Ponieważ art. 316 § 1 k.p.c. ma również zastosowanie w postępowaniu odwoławczym, to sąd drugiej instancji obowiązany jest brać pod uwagę zmiany w stanie faktycznym i prawnym sprawy, wpływające na treść rozstrzygnięcia. O naru- szeniu przez ten sąd art. 316 § 1 k.p.c. można zatem mówić wówczas, gdy wydając orzeczenie sąd nie uwzględnił - między innymi - zmiany stanu faktycznego zaistniałej w toku postępowania apelacyjnego. Zakresem tego przepisu nie jest objęte pominię- cie przez sąd odwoławczy przy ocenie żądania części materiału dowodowego, gdyż uzasadnia ono powołanie się na naruszenie art. 382 k.p.c. To ten przepis zostaje naruszony, jeżeli sąd drugiej instancji orzekł z pominięciem części materiału dowo- dowego, które decyduje o nieprawidłowym rozstrzygnięciu sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2007 r. III CSK 337/06, LEX nr 274217; z dnia 16 marca 1999 r., II UKN 520/98, OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 372; z dnia 14 kwietnia 1999 r., II UKN 559/98, OSNAPiUS 2000 nr 11, poz. 442 (notka); z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 152/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 393). W konsekwencji, sformu- łowany przez skarżącą zarzut naruszenia przepisu postępowania jest nieadekwatny do materii objętej przepisem, którego obrazę zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi. Nie mają także usprawiedliwionej podstawy zarzuty naruszenia prawa mate- rialnego. Przede wszystkim stwierdzić należy, że przedmiot zaskarżonej decyzji określa jej sentencja. Z niej zaś wynika jedynie wysokość zadłużenia skarżącej z ty- 6 tułu zaległych składek z rozbiciem na poszczególne Fundusze i kwota odsetek. To, że w uzasadnieniu decyzji organ rentowy uprzedził skarżącą o swoim zamierzeniu wystąpienia o ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości celem zabez- pieczenia wykazanych w decyzji należności, nie oznacza, że została wydana decyzja w przedmiocie zabezpieczenia zaległości składkowych. Trzeba podkreślić, że zabez- pieczenie należności z tytułu składek odbywa się na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego regulujących postępowanie wieczystoksięgowe (art. 6261 - 62613 ), zamieszczonych w księdze dotyczącej postępowania nieprocesowego. Sto- sownie do art. 110 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.), hipotekę przymusową można uzyskać między innymi na mocy przepisów szczególnych na podstawie decy- zji administracyjnej, chociażby decyzja nie była ostateczna. Tym przepisem szcze- gólnym jest także art. 26 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a decy- zja administracyjna stanowiąca w tym przypadku podstawę wpisu to decyzja „o okre- śleniu wysokości należności z tytułu składek”. Inaczej rzecz ujmując, wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie jest załatwiany decyzją administracyjną (zob. art. 104 § 1 k.p.a.), a w decyzji stanowiącej podstawę wpisu organ rentowy potwierdza wyłącznie istnienie długu składkowego w określonej wysokości. Skarżąca wśród zarzutów prawa materialnego wskazała także przepis art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (w związku z art. 7, 9 i 11 k.p.a.), pod- nosząc, że organ rentowy - wbrew swoim obowiązkom - nie poinformował odwołują- cej się o swoim stanowisku odnośnie do możliwości zabezpieczenia hipoteką przy- musową zobowiązania składkowego objętego układem ratalnym, co miałoby wpływ na jej decyzję o zawarciu tego układu. Znowu należy zauważyć, że przedmiotem ni- niejszego postępowania nie jest układ ratalny, a kwestie dotyczące motywów działa- nia skarżącej zawierającej ten układ nie mają żadnego wpływu na decyzję określa- jącą stan zaległości składkowych. Z powyższych względów oddalenie odwołania od decyzji „o określeniu wyso- kości należności z tytułu składek”, w którym nie jest kwestionowane ani istnienie za- ległości składkowych, ani ich wysokość odpowiada prawu. Stąd też przedstawione w skardze zarzuty naruszenia prawa materialnego, które nie odnoszą się do przed- miotu zaskarżonej decyzji, nie mogą podważyć zaskarżonego wyroku. Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39814 k.p.c. orzekł jak w sentencji. 7 ========================================