Wyrok II PK 181/10

Wyrok z dnia 5 maja 2011 r. II PK 181/10 1. Roszczenie o odszkodowanie z tytułu odmowy nawiązania stosunku pracy przysługuje przeciwko pracodawcy także wówczas, gdy do naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu doszło w toku rekrutacji na to sta- nowisko, dokonanej przez organ znajdujący się poza strukturami pracodawcy. 2. Orzeczenie przez sąd odwoławczy o kosztach procesu przed sądem pierwszej instancji, w następstwie wydania orzeczenie reformatoryjnego, nie jest orzeczeniem co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzy- gnięcia sądu pierwszej instancji w rozumieniu art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. i nie pod- lega zaskarżeniu zażaleniem do Sądu Najwyższego. Przewodniczący SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca), Sędzio- wie SN: Katarzyna Gonera, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 maja 2011 r. sprawy z powództwa Marka S. przeciwko Województwu W. o odszkodowa- nie, na skutek skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 15 stycznia 2010 r. […] oraz zażalenia powoda na postanowienie Sądu Okrę- gowego w Poznaniu z dnia 5 marca 2010 r. […] 1) o d d a l i ł skargę kasacyjną, nie obciążył powoda kosztami zastępstwa procesowego strony pozwanej w postępowaniu kasacyjnym; 2) o d d a l i ł zażalenie. U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 stycznia 2010 r. zmienił zaskarżony przez stronę pozwaną wyrok Sądu Rejonowego Poznań - Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 8 września 2009 r. w ten sposób, że oddalił powództwo Marka S. o zasądzenie od Województwa W. odszkodowania w wysokości 10.000 zł tytułem naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu, 2 zasądzając od powoda na rzecz pozwanego kwotę 900 zł tytułem zwrotu kosztów procesu w pierwszej instancji oraz kwotę 450 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd odwoławczy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którymi w dniu 14 kwietnia 2008 r. ukazało się ogłoszenie Zarządu Województwa W. o konkursie na stanowisko dyrektora Centrum Kultury i Sztuki w K. Jednym z wymogów postawionych osobom ubiegającym się o to stanowisko było przedłożenie oświadczenia, że kandydat nie był karany za przestępstwo popełnione umyślnie oraz że nie toczy się przeciwko niemu postępowanie karne. Powód takiego oświadczenia nie złożył, wobec czego dnia 5 sierpnia 2008 r. jego oferta została zwrócona z uwagi na występujące w niej braki formalne. Sąd Okręgowy zgodził się też z oceną zaprezentowaną przez Sąd Rejonowy, że pracodawca może żądać określonych danych od pracownika lub kandydata tylko wówczas, gdy obowiązek ich podania wynika z odrębnych przepisów. Zgodnie z art. 6 pkt 10 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym pracodawca ma prawo uzyskania informacji o osobach, których dane zostały zgromadzone w tym Rejestrze wyłącznie w sytuacji, gdy z przepisów ustawy wynika wymóg niekaralności, korzystania z pełni praw publicznych, a także celem ustalenia uprawnienia do zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej. Tymczasem ani ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej ani rozporządzenie Ministra Kultury z dnia 30 czerwca 2004 r. w sprawie organizacji i trybu przeprowadzania konkursu na stanowisko dyrektora instytucji kultury, stanowiące podstawę prawną organizacji konkursu na stanowisko dyrektora Centrum Kultury i Sztuki w K., nie przewidują żądania innych informacji niż wynikających z art. 221 § 1 k.p., ani nie przewiduje wymogu niekaralności. Odrzucenie oferty powoda z tej przyczyny, że nie złożył żądanego oświadczenia, stanowiło zatem naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu. Jednakże, w ocenie Sądu drugiej instancji, Województwo W. nie posiadało w niniejszej sprawie legitymacji biernej. W sprawach z zakresu prawa pracy taką legitymację posiada bowiem wyłącznie pracodawca, nawet wówczas, gdy w konkretnym przypadku czynności z zakresu prawa pracy dokonuje osoba czy organ niemieszczący się w strukturze organizacyjnej pracodawcy. Centrum Kultury i Sztuki w K. jest w rozumieniu art. 3 k.p. pracodawcą dla dyrektora tej jednostki, czego nie zmienia okoliczność, że 3 stosownie do art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 15 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, dyrektora powołuje organizator, którym jest jednostka samorządu terytorialnego (art. 9 ust. 1 ustawy). Województwo W. jako organizator konkursu nie było zatem legitymowane biernie w sprawie o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu, co prowadziło do oddalenia powództwa przeciwko temu pozwanemu. Powód wywiódł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie art. 183d k.p. w związku z art. 183a , 183b i 113 k.p., przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, co polegało na błędnym uznaniu, że w sytuacji, gdy na podstawie upoważnienia ustawowego rekrutacja na określone stanowisko pozostaje z mocy prawa w gestii określonego podmiotu innego niż podmiot, który ma być przyszłym pracodawcą, podmiot przeprowadzający z mocy prawa rekrutację nie posiada legitymacji biernej w przypadku wystąpienia wobec niego przez kandydata do pracy z roszczeniem o odszkodowanie z tytułu naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu w toku tejże rekrutacji, a w sytuacji uznania tego zarzutu za niezasadny, alternatywnie wskazał na naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 477 k.p.c., przez jego niezastosowanie, co polegało na nieuchyleniu przez Sąd drugiej instancji wyroku Sądu pierwszej instancji i nieprzekazaniu sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, mimo iż Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy ze względu na zaniechanie wezwania do wzięcia udziału w sprawie Centrum Kultury i Sztuki w K., który to podmiot byłby podmiotem biernie legitymowanym w przedmiotowym procesie. Opierając skargę na takich podstawach, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie i zmianę tego wyroku przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 10.000 zł tytułem odszkodowania oraz kosztów procesu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie, a także o zasądzenie od powoda kosztów postępowania. Niezależnie od tego powód wniósł zażalenia na zawarte w pkt 1 i 2 wyroku Sądu Okręgowego postanowienia w przedmiocie kosztów procesu, zarzucając naruszenie art. 102 k.p.c. i art. 103 k.p.c. i wnosząc o ich zmianę, przez odstąpienie od obciążania powoda kosztami postępowania w całości, a także o zasądzenie na 4 rzecz powoda kwoty 450 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, ewentualnie o uchylenie ich w całości i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 5 marca 2010 r. Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie powoda odnośnie do postanowienia zawartego w pkt 1 wyroku odnoszącego się do kosztów postępowania przed Sądem pierwszej instancji, stwierdzając jego niedopuszczalność z tego względu, że dotyczy rozstrzygnięcia o kosztach procesu w pierwszej instancji, podczas gdy z art. 394¹ § 1 pkt 2 k.p.c. wynika, że zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje tylko na te postanowienia sądu drugiej instancji, które odnoszą się do kosztów postępowania wyłącznie przed tym Sądem. Powód zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 5 marca 2010 r. zażaleniem, zarzucając naruszenie art. 394¹ § 1 pkt 2 k.p.c., przez jego niewłaściwą wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. błędne uznanie, że w sytuacji, gdy sąd drugiej instancji zmienia wyrok sądu pierwszej instancji i oddala powództwo, jednocześnie orzekając o kosztach procesu także za pierwszą instancję, takie postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów procesu dotyczy kosztów procesu, które były przedmiotem rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 k.p., pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie po- siadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracow- ników. Za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona do tego osoba (art. 31 k.p.). W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że osoba wykonująca czynności z zakresu prawa pracy za pracodawcę, który jest jednostką organizacyjną, nie musi być objęta strukturą organizacyjną tej jednostki. Nie zmienia to jednak tego, że w sprawach z zakresu prawa pracy z powództwa pra- cownika biernie legitymowany jest wyłącznie pracodawca, a nie osoba (organ) wyko- nująca za pracodawcę czynności z zakresu prawa pracy. Dlatego w postanowieniu z dnia 12 marca 1976 r., I PZ 1/76 (OSNCP 1976 nr 10, poz. 229; OSPiKA 1977 nr 6, poz. 100, z glosą J. Mokrego; OSPiKA 1977 nr 4, poz. 69, z glosą J. Krajewskiego) Sąd Najwyższy przyjął, że w sprawach o roszczenia pracowników ze stosunku pracy stroną procesową nie jest Skarb Państwa, lecz państwowa jednostka organizacyjna, 5 będąca pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p., reprezentowana przez jej kierownika lub innego pracownika upoważnionego do działania w określonym zakresie w imieniu pracodawcy. Podobnie w wyroku z dnia 9 września 1977 r., I PRN 115/77 (OSNCP 1978 nr 10, poz. 177) Sąd Najwyższy wskazał, że jednostka organizacyjna będąca pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p. jest biernie legitymowana w sporach o roszcze- nia ze stosunku pracy jej pracowników, nie wyłączając pracowników zatrudnionych w niej na podstawie powołania przez właściwy organ nadrzędny. Z kolei w wyroku z dnia 3 czerwca 1988 r., II URN 102/88 (OSNCP 1991 nr 1, poz. 7) stwierdzono, że nieprawidłowa jest interpretacja przepisów Karty Nauczyciela zmierzająca do trakto- wania wszystkich nauczycieli zatrudnionych w szkołach jako pracowników kuratorium oświaty. W orzecznictwie Sądu Najwyższego konsekwentnie prezentowany jest po- gląd, zgodnie z którym pracodawcą dla pracowników zatrudnionych w jednostce or- ganizacyjnej gminy (powiatu, samorządu województwa) jest ta jednostka, a nie gmina (powiat, samorząd województwa). Podobnie, pracodawcą dla pracowników samorzą- dowych zatrudnionych w urzędzie gminy jest ten urząd, a nie burmistrz czy wójt bę- dący kierownikiem tego urzędu (wyrok z dnia 21 grudnia 1992 r., I PRN 52/92, PiZS 1993 nr 5-6, s. 96). Gminny ośrodek pomocy społecznej jako jednostka organizacyj- na zatrudniająca pracowników jest pracodawcą w rozumieniu art. 3 k.p. również dla kierownika tego ośrodka, choćby jego zatrudnienie i zwolnienie oraz prawo wydawa- nia poleceń służbowych należało do wójta gminy (wyrok z dnia 20 października 1998 r., I PKN 390/98, OSNAPiUS 1999 nr 23, poz. 744; OSP 2000 nr 7-8, poz. 105, z glosą R. Szarka). „Instytucja kultury, której dyrektorem był powód (Biuro Wystaw Ar- tystycznych w K.) bez wątpienia była jego zakładem pracy, gdyż posiada ona osobo- wość prawną. Zgodnie bowiem z art. 14 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 25 paździer- nika 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U. Nr 114, poz. 493 ze zm.), instytucje kultury uzyskują osobowość prawną i mogą rozpocząć działalność z chwilą wpisu do rejestru prowadzonego przez organizatora. Za zobo- wiązania wobec pracownika odpowiedzialność ponosi zakład pracy będący stroną stosunku pracy także wtedy, gdy pracownik ten - na podstawie ustawowego upoważ- nienia - został zatrudniony przez podmiot nie będący organem tego zakładu pracy. Odpowiedzialność podmiotu powołującego za zobowiązania zakładu pracy wobec powołanego pracownika mogłaby wprowadzać jedynie ustawa, jednakże brak jest takich przepisów zarówno w kodeksie pracy, jak i w ustawie z dnia 25 października 1991 r.” (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 1995 r., I PRN 6 34/95, OSNAPiUS 1995 nr 24, poz. 300). Zatem w sprawach z zakresu prawa pracy z powództwa dyrektora jednostki będącej pracodawcą status strony pozwanej przy- sługuje zawsze tej jednostce jako pracodawcy, a nie reprezentującej ją osobie lub jej organowi. W analogiczny sposób należy traktować sprawę dotyczącą roszczenia o powierzenie funkcji dyrektora takiej jednostki. Skoro jest to roszczenie ze stosunku pracy, to w charakterze strony pozwanej w takim procesie może wystąpić wyłącznie pracodawca, a nie organ powierzający stanowisko dyrektora (por. wyrok Sądu Naj- wyższego z dnia 9 kwietnia 2009 r., I PK 212/08, OSNP 2010 nr 23 - 24, poz. 286). Stosownie do treści art. 183d k.p., podstawowym środkiem obrony przed będącą przejawem dyskryminacji odmową nawiązania stosunku pracy jest prawo do odszko- dowania, które przysługuje osobie, wobec której pracodawca naruszył zasadę rów- nego traktowania w zatrudnieniu. Za naruszenie zasady równego traktowania w za- trudnieniu uważa się różnicowanie przez pracodawcę sytuacji pracownika z jednej lub kilku przyczyn określonych w art. 183a § 1 k.p., którego skutkiem jest w szczegól- ności odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku pracy (art. 183b § 1 pkt 1 k.p.). Nie budzi zatem wątpliwości, że odszkodowanie dochodzone z tej przyczyny przy- sługuje od pracodawcy także wówczas, gdy naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu dokonała osoba działająca w imieniu pracodawcy. Jak prawidłowo przyjął Sąd Okręgowy, Centrum Kultury i Sztuki w K. jest pra- codawcą również dla dyrektora tego Centrum, zaś Województwo W. jedynie wyko- nuje za tego pracodawcę niektóre czynności w sprawach z zakresu prawa pracy do- tyczących dyrektora Centrum. Roszczenie o odszkodowanie z tytułu odmowy nawią- zania stosunku pracy przysługuje zaś przeciwko pracodawcy, także wówczas, gdy do naruszenia zasady równego traktowania w zatrudnieniu doszło w toku rekrutacji na to stanowisko, dokonywanej przez organ znajdujący się poza strukturami tego praco- dawcy. Sąd drugiej instancji prawidłowo więc przyjął brak legitymacji biernej po stro- nie Województwa W. Nie też ma racji skarżący, gdy twierdzi, że takie stanowisko prowadzi do ko- nieczności uznania nieprawidłowej implementacji dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne ramy równego traktowania w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu (Dz.Urz. UE L z 2000 r. Nr 303) do polskiego porządku prawnego. Choć bowiem dyrektywa istotnie nie ogranicza swojego stoso- wania do pracodawców w rozumieniu art. 3 k.p., to jej postanowienia odnoszące się do innych stosunków prawnych niż stosunek pracy zostały wdrożone do polskiego 7 porządku prawnego ustawą z dnia 3 grudnia 2010 r. w sprawie wdrożenia niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz.U. Nr 254, poz. 1700). Równe traktowanie w innych stosunkach prawnych pozostaje bowiem poza zakresem przedmiotowym Kodeksu pracy, określającego prawa i obowiązki pracow- ników i pracodawców (art. 1). Nieusprawiedliwiony jest także zarzut naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 477 k.p.c. Przepis art. 477 k.p.c. stanowi, że w postępowaniu z powództwa pracow- nika sąd może dokonać wezwania do udziału w sprawie, o którym mowa w art. 194 § 1 i 3, również z urzędu. Zgodnie z art. 391 § 1 k.p.c. przed sądem drugiej instancji przepisy art. 194 -196 i 198 k.p.c. nie mają zastosowania. Przepis art. 194 § 1 i 3 k.p.c. stwarza możliwość wezwania przez Sąd w charakterze pozwanego w miejsce lub obok dotychczasowego pozwanego jeszcze innej osoby, co następuje na wnio- sek powoda lub pozwanego (§ 1) lub tylko powoda (§ 3). Różnica pomiędzy tymi przepisami a art. 477 k.p.c. polega tylko na tym, że według tego ostatniego przepisu w postępowaniu wszczętym z powództwa pracownika istnieje możliwość wezwania innej osoby do udziału w sprawie przez sąd z urzędu - czyli bez wniosku powoda lub dotychczasowego pozwanego. Sąd Rejonowy nie stosował tego przepisu w niniejszej sprawie, bowiem przyjął istnienie po stronie Województwa W. legitymacji biernej. Nie było zatem podstaw do stwierdzenia przez Sąd odwoławczy, że Sąd pierwszej in- stancji nie rozpoznał sprawy co do jej istoty, co prowadziłoby do zastosowania art. 386 § 4 k.p.c. Skoro zaś przepis art. 391 § 1 k.p.c., dotyczący postępowania przed sądem drugiej instancji, wyłącza stosowanie przepisów art. 194 -196 i 198, to tym samym wyłącza stosowanie przepisu art. 477 k.p.c., ponieważ wyłączenie dotyczy w ogóle wezwania do udziału w sprawie w charakterze strony, nie zaś formy wezwania (z urzędu bądź na wniosek), a w takiej sytuacji Sąd Okręgowy nie mógł przepisu tego naruszyć. Z tych względów Sąd Najwyższy uznał, że skarga kasacyjna nie ma usprawie- dliwionych podstaw, wobec czego z mocy art. 39814 k.p.c. i art. 39821 w związku z art. 102 k.p.c. orzekł jak w pkt 1 sentencji. Odnośnie zaś do zaskarżonego przez powoda postanowienia Sądu odwoław- czego z dnia 5 marca 2010 r. o odrzuceniu zażalenia na postanowienie zawarte w pkt 1 wyroku Sądu Okręgowego, podnieść należy, że rozstrzygnięcie o kosztach pro- cesu przed sądem pierwszej instancji, w następstwie wydania orzeczenie reformato- ryjnego, nie jest orzeczeniem co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem 8 rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, a zatem - ze względu na treść art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. - nie podlega ono kontroli Sądu Najwyższego. W judykaturze zwraca się słusznie uwagę, że sądem pierwszej instancji rozstrzygającym o kosztach procesu jest ten sąd, do którego kognicji należy orzekanie po raz pierwszy o zwrocie tych kosztów. Zażalenie do Sądu Najwyższego służy zatem tylko na postanowienie sądu drugiej instancji co do kosztów procesu i to w takim zakresie, w jakim mogło być ono wydane przez ten sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie apelacyjne. W konse- kwencji zażalenie do Sądu Najwyższego na podstawie art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c. przy- sługuje na postanowienie sądu drugiej instancji o kosztach postępowania apelacyj- nego, a także o kosztach postępowania kasacyjnego w przypadku uprzedniego uchylenia przez Sąd Najwyższy wyroku sądu drugiej instancji i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępo- wania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., por. postano- wienia Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CZ 45/10 i z dnia 24 wrześ- nia 2010 r., IV CZ 60/10; niepublikowane). Orzeczenia o kosztach postępowania przed Sądem pierwszej instancji, wydanego w konsekwencji reformatoryjnego orze- czenia przez Sąd drugiej instancji, nie można zatem uznać za orzeczenie tego sądu co do kosztów procesu, które nie były przedmiotem rozstrzygnięcia przez sąd pierw- szej instancji, a tym samym za orzeczenie, na które, zgodnie z art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., przysługuje zażalenie do Sądu Najwyższego. Sąd odwoławczy rozstrzygając bowiem o kosztach procesu przed sądem pierwszej instancji rozstrzyga w istocie o kosztach procesu, które były uprzednio przedmiotem rozstrzygnięcia przez Sąd pierwszej instancji. Trafnie zatem przyjął Sąd Okręgowy, że wniesione przez powoda zażalenie w części dotyczącej rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji (pkt 1 sentencji wyroku Sądu Okręgowego) podlegało jako niedo- puszczalne odrzuceniu na podstawie art. 3941 § 3 związku z art. 39821 i art. 373 k.p.c. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił jak w pkt 2 sentencji. ========================================