Wyrok I PKN 692/99

Wyrok z dnia 2 czerwca 2000 r. I PKN 692/99 Procentowe zwiększenie stawki wynagrodzenia zasadniczego przyznane nauczycielowi akademickiemu, nie będącemu polskim obywatelem, stanowi integralną część tego wynagrodzenia i jest naliczane od dolnej granicy stawki miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego przewidzianego dla danego sta- nowiska, chyba że pracodawca przyzna wynagrodzenie powyżej tej granicy. Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Zbigniew Myszka. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2000 r. sprawy z powódz- twa Petera P. przeciwko Wyższej Szkole Pedagogicznej [...] w Z.G. o zapłatę, na skutek kasacji powoda i strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 13 września 1999 r. [...] 1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że uwzględniając kasację strony pozwanej oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Zielonej Górze z dnia 31 maja 1999 r. [...]; 2) o d d a l i ł kasację powoda; 3) zasądził od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 560 zł (słownie: pięć- set sześćdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 31 maja 1999 r. [...] oddalił powództwo Petera P. przeciwko Wyższej Szkole Pedagogicznej [...] w Z.G. o zasądzenie kwoty 11.910,31 zł tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy powołał się na następujące ustale- nia faktyczne i ich prawną ocenę. Powód Peter P. został przez pozwaną WSP zatrudniony na podstawie umów o pracę na czas określony od dnia 1 października 1990 r. do dnia 30 września 1991 2 r., a następnie od dnia 1 października 1991 r. do dnia 30 września 1992 r. Z dniem 1 września 1992 r. powód uzyskał na czas nie określony mianowanie na stanowisko starszego wykładowcy w Nauczycielskim Kolegium Języka Angielskiego. Pismem z dnia 10 września 1992 r. poinformowano powoda, że jego wynagrodzenie będzie ustalone przez Dział Służb Pracowniczych na podstawie zarządzenia Rektora z dnia 3 lipca 1992 r. W dniu 14 września 1992 r. powód otrzymał natomiast pismo, z które- go wynikało, iż na podstawie zarządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 czerwca 1992 r. i zarządzenia Rektora z dnia 3 lipca 1992 r. będzie od 1 września 1992 r. otrzymywał wynagrodzenie zasadnicze na poziomie IV w wysokości 2.700.000 zł z 30 % zwyżką w wysokości 810.000 zł, a więc w łącznej kwocie 3.510.000 zł. W okresie od dnia 1 czerwca 1992 r. do dnia 31 marca 1997 r. podstawą określenia wysokości czterech poziomów wynagrodzenia nauczycieli akademickich były w pozwanej WSP zarządzenia jej Rektora, mieszczące się w widełkach dla od- powiednich stanowisk przewidzianych w płacowych rozporządzeniach szefa resortu edukacji. Na podstawie zarządzenia Rektora WSP [...] z dnia 17 kwietnia 1997 r. po- zwana odstąpiła od ustalenia wynagrodzenia nauczycieli akademickich w oparciu o zarządzenia płacowe i przyjęła reguły określone w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. w sprawie wynagrodzenia nauczycieli akademic- kich (Dz.U. Nr 68, poz. 297 ze zm.) według stawek wprowadzonych rozporządze- niem z dnia 21 marca 1997 r. (Dz.U. Nr 45, poz. 271). W trzech latach poprzedzających wniesienie pozwu wynagrodzenie powoda kształtowało się jak niżej: - w okresie od października 1995 r. (z wyrównaniem w grudniu 1995 r.) do czerwca 1996 r. płaca zasadnicza była wyliczona według zarządzenia Rektora WSP z dnia 27 października 1995 r. i wynosiła 789,36 zł (stawka starszego wykładowcy bez stopnia naukowego doktora w poziomie IV – 607,20 zł x 30 %); - w okresie od lipca 1996 r. do czerwca 1997 r. płaca podstawowa była kształtowana zarządzeniem Rektora WSP z dnia 26 czerwca 1996 r. i wynosiła 1.105,10 zł (stawka 850,08 zł x 30 %); - po wprowadzeniu nowych zasad wynagrodzenia na podstawie zarządzenia Rektora WSP z dnia 17 kwietnia 1997 r. wynagrodzenie powoda osiągnęło 1.203 zł i było w tej wysokości wypłacane od kwietnia 1997 r. oraz nadal z wyrównaniem w maju 1997 r. Pismem z dnia 16 maja 1997 r. pozwana poinformowała powoda, iż wy- 3 sokość miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego zostaje od dnia 1 kwietnia 1997 r. ustalona w wysokości 1.203 zł, zaś pozostałe warunki umowy pozostają bez zmian. W świetle tych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że roszczenie o wyrównanie wy- nagrodzenia za okres od października 1995 r. do marca 1997 r. jest bezzasadne. Pozwana przyznała powodowi tzw. zwyżkę wynagrodzenia, czyli podwyższenie o 30 % stawki wynagrodzenia dla nauczycieli akademickich nie będących obywatelami polskimi. Uprawnienie to zostało wprowadzone do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 października 1990 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli aka- demickich (Dz.U. Nr 75, poz. 497) przez rozporządzenie z dnia 27 lutego 1991 r. (Dz.U. Nr 24, poz. 98) jako jego § 16a. Podwyżkę z tego tytułu regulował następnie § 17 powoływanego wyżej rozporządzenia z dnia 17 maja 1994 r. Z przepisu tego wy- nikało, że osobie nie będącej polskim obywatelem, a zatrudnionej w uczelni w cha- rakterze nauczyciela akademickiego przysługuje wynagrodzenie ustalone na zasa- dach określonych w rozporządzeniu, z tym iż wynagrodzenie zasadnicze może być przez rektora podwyższone, nie więcej jednak niż o 50 % (przed zmianą – o 30 %) stawki przewidzianej na danym stanowisku, a za zgodą właściwego ministra – nie więcej niż o 100 % tej stawki. W okresie od dnia 1 czerwca 1992 r. do dnia 31 marca 1997 r. wysokość wynagrodzenia zasadniczego na poszczególnych stanowiskach nauczycieli akademickich w pozwanej WSP była kształtowana płacowymi zarządze- niami jej rektora. Powodowi przyznano wynagrodzenie zasadnicze według najwyż- szej stawki przewidzianej w poziomie IV dla starszego wykładowcy bez stopnia nau- kowego doktora, którą to kwotę podwyższono o 30 %. Wynagrodzenie obejmowało więc – wbrew twierdzeniom pozwu – ową 30 % zwyżkę. Żądanie powoda jest bezzasadne również w odniesieniu do okresu po 1 kwietnia 1997 r. Od tego miesiąca wynagrodzenie zasadnicze powoda wynosiło 1.203 zł, przy czym pozostałe warunki umowy miały – zgodnie z zawiadomieniem pracodawcy – pozostać bez zmian. Począwszy od dnia 1 kwietnia 1997 r. strona po- zwana zgodnie z zarządzeniem swego rektora z dnia 17 kwietnia 1997 r. powróciła do stosowania systemu płacowego określonego jedynie w rozporządzeniach minis- tra. Wszyscy starsi wykładowcy bez stopnia naukowego doktora otrzymali wówczas podwyżkę wynagrodzenia o 75 zł. W konsekwencji wynagrodzenie powoda po zmia- nie wyniosło 925 zł + (30 % x 925) = 1.203 zł. Przed tą zmianą wynagrodzenie po- woda kształtowało się na poziomie 850 zł + 30 % x 850 zł = 1.105 zł. Znaczy to, że 4 wobec powoda nadal stosowano tzw. zwyżkę wynagrodzenia. Zwrot zamieszczony w piśmie z dnia 16 maja 1997 r., że „pozostałe warunki umowy pozostają bez zmian” dotyczył – według zeznań strony pozwanej – innych (pozapłacowych) warunków za- trudnienia, wynikających w szczególności z aktu mianowania. Nie zmienił się okres mianowania, wymiar czasu pracy, czy miejsce wykonywania pracy. W uwzględnieniu apelacji powoda Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze wyrokiem z dnia 13 września 1999 r. [...] zmienił za- skarżone orzeczenie w ten sposób, że zasądził od pozwanej z ustawowymi odset- kami kwotę 6.857,10 zł i oddalił apelację w pozostałej części. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Okręgowy stwierdził, że skoro 30 % zwyżka została od dnia 1 kwietnia 1997 r. „włączona” do wynagrodzenia, to tym samym doszło do istotnej zmiany wa- runków płacowych na przyszłość, w związku z czym mogło to nastąpić jedynie w drodze porozumienia stron albo w trybie wypowiedzenia zmieniającego (art. 42 KP). Pismo pozwanej z dnia 16 maja 1997 r. jest zdaniem Sądu na tyle nieczytelne, że również z jego treści można wnioskować, iż wynagrodzenie w kwocie 1.203 zł nie zawiera 30 % zwyżki, więc powód ma do niej nadal prawo „a skoro pozostałe warun- ki umowy pozostają bez zmian”, to zwyżka powinna być liczona od kwoty 1.203 zł. Sformułowanie odwołujące się do „pozostałych warunków” dotyczy bowiem wszyst- kich istotnych elementów treści stosunku pracy, w tym prawa do 30 % zwyżki wyna- grodzenia. Bezzasadna jest natomiast apelacja w części dotyczącej wynagrodzenia za okres przed dniem 1 kwietnia 1997 r. Powód bezspornie otrzymywał wówczas wynagrodzenie w wysokości określonej kolejnymi angażami, więc sama okoliczność, że na listach płac kwota 30 % zwyżki nie była wyodrębniona w osobnej pozycji nie ma jakiegokolwiek znaczenia. Kasację od tego wyroku w jego punkcie 1 wniosły obie strony. Pozwana za- rzuciła naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zasto- sowanie art. 42 KP oraz §§ 8 i 17 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademickich, domagając się na tej podstawie zmiany zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie powództwa w całości, względnie uchylenia tego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, z uwzględnieniem kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu kasacji podniesiono w szczególności, że tryb wypowiedzenia zmieniającego na pods- tawie art. 42 KP należy stosować jedynie w sytuacji, gdy zmiana treści umowy o pracę jest niekorzystna dla pracownika. Tymczasem przyznane powodowi od dnia 1 5 kwietnia 1997 r. wynagrodzenie w kwocie 1.203 zł było o 75 zł wyższe od poprzednio pobieranego i obejmowało także jego integralną część w postaci 30 % zwyżki prze- widzianej w § 17 rozporządzenia. W przeciwieństwie do określonego w § 8 rozporzą- dzenia dodatku do wynagrodzenia za prowadzenie zajęć dydaktycznych w języku obcym, zwyżka wynagrodzenia zasadniczego o 30 % dla cudzoziemców nie stanowi jakiegoś odrębnego składnika wynagrodzenia, tylko staje się częścią wynagrodzenia zasadniczego. Pozwany pracodawca nie musiał więc w piśmie z dnia 16 maja 1997 r. tłumaczyć powodowi sposobu ustalania tego wynagrodzenia i mógł użyć zwrotu, że „pozostałe warunki umowy pozostają bez zmian. Również powód zarzucił naruszenie przepisów § 8 i § 17 powołanego wyżej rozporządzenia przez ich „błędną interpretację”, wyrażoną w uznaniu, że „skoro na listach płac powoda za okres przed 1 kwietnia 1997 r. nie wyodrębniono w osobnej pozycji zapisu o 30 % zwyżce wynagrodzenia, to nie ma to jakiegokolwiek znaczenia w sprawie”, a także uzewnętrznioną w bezpodstawnym przyjęciu, że „skoro powodo- wi w okresie do 1 kwietnia 1997 r. przyznawano wynagrodzenie w czwartej, najwyż- szej stawce wynagrodzenia miesięcznego, ustalanego każdorazowo zarządzeniem Rektora WSP w Z.G. i wynagrodzenie to formalnie obejmowało 30 % zwyżkę należ- ną powodowi, to tak ustalone wynagrodzenie wypłacano w prawidłowej wysokości”. Powód zarzucił też naruszenie przez „Sądy obu instancji prawa procesowego po- przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy przez odstąpienie od zobowiązania pozwanej do przedłożenia list wynagrodzeń pracowników zatrudnianych przez nią na stanowis- kach starszych wykładowców w Instytutach Filologii Germańskiej i Angielskiej celem ustalenia, czy nie otrzymywali oni identycznego jak powód wynagrodzenia, pomimo że nie przysługiwała im zwyżka w wysokości 30 % (gdyż nie została im przyznana bądź nie byli cudzoziemcami)”. Wskazując na te podstawy powód domagał się zmiany zaskarżonego wyroku przez zasądzenie powództwa w całości, względnie uchylenia tego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponowne- go rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa w kwocie 1.500 zł. W uza- sadnieniu kasacji podniesiono, że powód jest obywatelem brytyjskim i jako cudzo- ziemiec nie zna dobrze języka polskiego, więc pozwana WSP powinna mu w pisem- nej formie przedstawić szczegółowe zasady przyznawania i określania wysokości wynagrodzenia, a zaniechanie tego jest naruszeniem art. 78 § 2 KP. Wnoszący ka- sację napisał też, że powód jest przekonany, że w okresie od października 1995 r. 6 identyczne z nim wynagrodzenie pobierali także starsi wykładowcy nie korzystający z prawa do 30 % zwyżki, co stanowi w istocie dowód pozbawienia go części należnego zarobku. W piśmie procesowym z dnia 22 listopada 1999 r., zatytułowanym „uzupełnie- nie kasacji”, pełnomocnik powoda napisał, że nieprzeprowadzenie w postępowaniu apelacyjnym dowodu z list płac osób zatrudnionych w pozwanej WSP na stanowis- kach starszych wykładowców było naruszeniem art. 382 KPC. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zasadna jest kasacja strony pozwanej, która słusznie wytyka zaskarżonemu wyrokowi, że narusza art. 42 KP w związku z § 17 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 maja 1994 r. w sprawie wynagradzania nauczycieli akademic- kich (Dz.U. Nr 68, poz. 297 ze zm.). Ten ostatni przepis stanowi, że nauczycielowi akademickiemu nie będącemu obywatelem polskim przysługuje wynagrodzenie ustalone na zasadach określonych w rozporządzeniu, z tym że wynagrodzenie za- sadnicze może być przez rektora podwyższone, nie więcej jednak niż o 50 % stawki przewidzianej na danym stanowisku, a za zgodą właściwego ministra – nie więcej niż o 100 % tej stawki. Procentowe podwyższenie stawki wynagrodzenia zasadniczego staje się integralną częścią tej stawki. Zwiększona stawka wynagrodzenia zasadni- czego stanowi też podstawę naliczenia różnych dodatków do wynagrodzenia, w tym także przewidzianego w § 8 rozporządzenia dodatku w wysokości do 30 % wynagro- dzenia zasadniczego , jaki rektor może przyznać nauczycielowi akademickiemu pro- wadzącemu zajęcia dydaktyczne w języku obcym wykładowym lub zajęcia z języka obcego będącego przedmiotem kierunkowym. W przeciwieństwie do tego, dalszych dodatków, względnie innych jeszcze składników stanowiących w systemie płacowym pochodną wynagrodzenia zasadniczego, nie ma jednak żadnych przesłanek, aby zwiększenie stawki wynagrodzenia dla nauczycieli akademickich będących cudzo- ziemcami traktować w oderwaniu od pozostałej części tej stawki. Trafnie zatem zauważył Sąd Okręgowy, „że bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy jest okoliczność, iż przedmiotowa zwyżka wynagrodzenia nie była na listach płac wyodrębniona w osobną pozycję”. Twierdzenie to Sąd odniósł jednak tylko – nie wiedzieć dlaczego – do roszczeń powoda obejmujących okres sprzed dnia 1 kwietnia 1997 r. Tę niekonsekwencję w rozumowaniu Sądu wyeksponowano w kasacji powo- 7 da, nawet jeśli wnoszący kasację nie dostrzega, że jest to argument za zmianą wyro- ku i oddaleniem powództwa w całości, a nie za jego uwzględnieniem w pozostałej części. Skoro zwyżka stawki wynagrodzenia zasadniczego o 30 % jest integralną częścią tej stawki, która od dnia 1 kwietnia 1997 r. wzrosła dla powoda o 75 zł, „to była to zmiana korzystna dla zainteresowanego”, więc wolno ją traktować jako objętą jego dorozumianą zgodą. Pracodawca nie był zatem – wbrew twierdzeniu Sądu Okręgowego – obowiązany do zastosowania wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy (art. 42 § 1 KP). Oceny tej nie może zmienić powoływany przez Sąd Okręgowy fakt pobierania przez powoda przed dniem 1 kwietnia 1997 r. „maksymalnego wyna- grodzenia dla jego poziomu zaszeregowania”. W ten niezbyt czytelny sposób Sąd Okręgowy próbuje wyprowadzać wnioski z różnicy pomiędzy systemem płacowym kształtowanym zarządzeniami Rektora pozwanej WSP i systemem unormowanym rozporządzeniami Ministra Edukacji Narodowej. Pierwszy z tych systemów przewi- dywał dla każdego stanowiska po cztery poziomy wynagrodzenia ze sztywnymi stawkami, natomiast w drugim systemie każdemu stanowisku przyporządkowana jest widełkowa stawka miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego o bardzo szerokiej rozpiętości. Znaczy to, że o ile 30 % zwyżka wynagrodzenia zasadniczego była przed dniem 1 kwietnia 1997 r. obliczona od stawki maksymalnej, a właściwie od stawki sztywnej, o tyle po tej dacie podstawę obliczenia wzrostu stanowiła dolna gra- nica stawki widełkowej. Dopuszczalność żądania wyższego wzrostu nie podlega – wbrew sugestii Sądu Okręgowego – żadnym domniemaniom i musi wynikać z jedno- znacznego oświadczenia pracodawcy o przyznaniu wynagrodzenia zasadniczego przekraczającego dolne widełki. Argumenty przemawiające za uwzględnieniem kasacji pozwanej Szkoły sta- nowią też przesłankę równoczesnego oddalenia kasacji jej pracownika. Oceny bez- zasadności tej kasacji nie jest w stanie zmienić procesowy zarzut rzekomego naru- szenia przez Sąd drugiej instancji przepisu art. 382 KPC. Przepis ten stanowi, że Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym i jest zupełnie nieadekwatny do stanu faktycznego polegającego na nieuwzględnieniu wniosku o przeprowadzenie w tym postępowaniu jakiegoś dodatkowego dowodu. Równie bezprzedmiotowy jest zarzut naruszenia art. 78 § 2 KP. Przepis ten odsyła do trybów określonych w art. 771 – 773 KP, czyli do układów zbiorowych pracy, regulaminów płacowych i przepisów 8 płacowych właściwych ministrów, a zatem nie daje podstaw do wyinterpretowania zeń normy nakazującej pracodawcy udzielanie na piśmie cudzoziemskim pracowni- kom szczegółowych informacji płacowych. Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 i art. 102 KPC orzekł jak w sentencji. ========================================