Postanowienie I KZP 1/09

POSTANOWIENIE SKŁADU SIEDMIU SĘDZIÓW Z DNIA 20 PAŹDZIERNIKA 2009 R. I KZP 1/09 Dopuszczalne jest zażalenie na postanowienie Sądu Najwyższego, wydane na podstawie art. 538 § 2 k.p.k.; rozpoznaje je równorzędny skład Sądu Najwyższego. Przewodniczący: prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie SN: J. Dołhy, H. Gradzik, P. Kalinowski, W. Płóciennik, D. Świecki, sędzia SA (del. do SN) B. Skoczkowska (sprawoz- dawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka B., oskarżonego z art. 148 § 1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 20 października 2009 r., zażalenia obrońcy oskarżonego na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2009 r., o zastosowaniu środka zapobiegawczego w po- staci tymczasowego aresztowania, na podstawie art. 437 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. p o s t a n o w i ł utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. U Z A S A D N I E N I E Sąd Najwyższy, wyrokiem z dnia 30 września 2009 r., po rozpozna- niu kasacji wniesionej przez obrońcę Marka B. od wyroku Sądu Apelacyj- 2 nego w W. z dnia 12 marca 2008 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Ś. z dnia 12 listopada 2007 r., uchylił zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego w częściach dotyczących skazania oskarżonego za przestępstwo określone w art. 148 § 1 k.k. i w tym zakresie sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Ś. do ponownego rozpoznania. Bezpośrednio po ogłoszeniu powyższego wyroku, Sąd Najwyższy postanowił na podstawie art. 538 § 2 k.p.k. zastosować wobec Marka B. środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania na okres 3 miesięcy, to jest do dnia 30 grudnia 2009 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Najwyższy wskazał, że zebrane dowody wskazują na duże prawdopo- dobieństwo, iż oskarżony popełnił przestępstwo, a z uwagi na to, że oskar- żonemu zarzucono popełnienie zbrodni z art. 148 § 1 k.k., istnieje do- mniemanie potrzeby zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania uzasadnione grożącą oskarżonemu surową karą. Powyższe postanowienie zaskarżył obrońca Marka B., zarzucając ob- razę art. 249 § 1 k.p.k. i art. 257 § 1 k.p.k., przez zastosowanie najsurow- szego ze środków zapobiegawczych w sytuacji, gdy dotychczasowe za- chowanie oskarżonego nie daje najmniejszych podstaw do obawy o jakie- kolwiek utrudnianie postępowania karnego. Podnosząc ten zarzut obrońca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Przed merytorycznym ustosunkowaniem się do zażalenia obrońcy Marka B., konieczne jest jednak rozważenie zagadnienia prawnego, spro- wadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy przysługuje zażalenie na postanowienie Sądu Najwyższego o zastosowaniu środka zapobiegawcze- go, wydane w toku postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy może bowiem stosować środki zapobiegawcze nie tylko w oparciu o przepis art. 538 § 2 k.k. w razie uchylenia wyroku i prze- 3 kazania sprawy właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania, która to sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, ale również w wypadku, gdy wniesiono kasację na niekorzyść oskarżonego od innego wyroku niż unie- winniający, w oparciu o przepis art. 533 k.p.k. Sąd Najwyższy może rów- nież zastosować środki zapobiegawcze wymienione w art. 532 § 2 k.p.k., a więc z wyjątkiem tymczasowego aresztowania i zawieszenia oskarżonego w czynnościach (art. 276 k.p.k.), w wypadku wstrzymania na podstawie art. 532 § 1 k.p.k. wykonania orzeczenia w razie wniesienia kasacji. Zauważyć należy, że przepis art. 252 k.p.k. dopuszcza możliwość zaskarżenia zażaleniem wszelkich postanowień w przedmiocie środków zapobiegawczych. Jednakże postępowanie kasacyjne, dotyczące nadzwy- czajnego środka zaskarżenia, charakteryzuje się wyraźną odrębnością i przepisy rozdziału 55 nie zawierają uregulowań bezpośrednio wskazują- cych na możliwość ewentualnego zaskarżenia takich decyzji Sądu Najwyż- szego. Zauważyć jednakże należy, że przepisy zawarte w tym rozdziale, a dotyczące bezpośrednio kasacji, nie wyczerpują regulacji prawnych postę- powania w trybie kasacji. Przepis art. 518 k.p.k. statuuje natomiast zasadę odpowiedniego stosowania przepisów działu IX, poświęconego postępo- waniu odwoławczemu, jeżeli przepisy rozdziału 55 nie stanowią inaczej. W takiej sytuacji konieczne jest rozważenie, czy stosując zgodnie z treścią art. 518 k.p.k. odpowiednio przepisy postępowania odwoławczego, dopusz- czalne jest wniesienie zażalenia na postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego. Należy wskazać, że w tym zakresie poglądy prezentowane w pi- śmiennictwie i w praktyce Sądu Najwyższego nie są jednolite, bowiem re- gulacja prawna tego zagadnienia w przepisach Kodeksu postępowania karnego nie jest jasna i nasuwa trudności interpretacyjne. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2004 r., II KK 168/03, OSNKW 2004, z. 3, 4 poz. 30, z glosą krytyczną A. Murzynowskiego, OSP 2005, z. 1, poz. 8), w którym wyraźnie stwierdzono, że „zażalenie na postanowienie Sądu Naj- wyższego wydane na podstawie art. 538 § 2 k.p.k. jest niedopuszczalne z mocy ustawy.” Orzeczenie to było niejako konsekwencją nieprzyjmowania przez niektóre składy Sądu Najwyższego do rozpoznania zażaleń na swoje postanowienia wskazując, że przepisy wprowadzone w art. 426 § 3 k.p.k. o tzw. instancji poziomej nie dotyczą Sądu Najwyższego, bowiem nie podle- gają na podstawie art. 518 k.p.k. odpowiedniemu stosowaniu w postępo- waniu kasacyjnym. Przeciwko stosowaniu art. 426 § 3 k.p.k. w postępowa- niu kasacyjnym opowiedzieli się również autorzy Komentarza do Kodeksu Postępowania Karnego, pod redakcją P. Hofmańskiego, Warszawa 2004, tom II, s. 552  554, którzy w sposób obszerny uzasadnili swoje stanowi- sko, wskazując m. in., że postępowanie kasacyjne nie jest „postępowaniem odwoławczym”, a rozróżnienie dwóch kategorii orzeczeń w § 2 art. 426 k.p.k., nie pozwala na przyjęcie, iż poprzez art. 518 k.p.k. w postępowaniu kasacyjnym znajduje odpowiednie zastosowanie art. 426 § 3 k.p.k. Podob- ne stanowisko, wskazujące na niedopuszczalność zażalenia na postano- wienia wydane w trybie art. 538 § 2 k.p.k. zajął J. Grajewski w: J. Grajew- ski, L. K. Paprzycki, S. Steinborn: Kodeks postępowania karnego. Komen- tarz. Kraków 2006, tom II. Należy jednakże zwrócić uwagę, że autor ten poza wyżej przytoczoną tezą orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3 lute- go 2004 r. nie podał własnej argumentacji, a jego stanowisko jest w tym Komentarzu odmienne niż we wcześniejszym opracowaniu, w którym opo- wiadał się za taką wykładnią językową, która wskazywała na odpowiednie stosowanie art. 426 § 3 k.p.k. do postępowania w trybie kasacji (por. J. Grajewski, L. K. Paprzycki, M. Płachta: Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Kraków 2003, tom II s. 302). Orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak wyżej podano, nie jest jednolite w tym zakresie i niektóre składy tego Sądu dopuszczają zaskarżalność po- 5 stanowień o zastosowaniu środków zapobiegawczych w postępowaniu ka- sacyjnym. W tym miejscu konieczne jest wskazanie na postanowienie Są- du Najwyższego z dnia 27 lutego 2003 r., V KKN 407/01 (Lex nr 75454), który merytorycznie rozpoznał zażalenie na postanowienie innego równo- rzędnego składu Sądu Najwyższego o zastosowaniu środka zapobiegaw- czego w postaci tymczasowego aresztowania na podstawie art. 538 § 2 k.p.k., po uchyleniu prawomocnego wyroku w trybie kasacji. Z uzasadnie- nia tego orzeczenia nie wynika jednakże, jakie argumenty były powodem takiego rozstrzygnięcia. Z postanowienia Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2004 r., V KK 153/03, R-OSNKW 2004, poz. 107, natomiast jednoznacznie wynika, że jego zdaniem skoro w postępowaniu kasacyjnym zgodnie z art. 518 k.p.k. stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu odwoławczym, to ma też zastosowanie art. 426 § 3 k.p.k., dopuszczający zażalenie na po- stanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego. Za odpowiednim stosowaniem art. 426 § 3 k.p.k. w postępowaniu kasacyjnym opowiadają się konsekwentnie również T. Grzegorczyk w: Kodeks postępowania kar- nego. Komentarz. Kraków 2003, s. 1092 oraz Warszawa 2008 s. 901; S. Zabłocki m. in. w: Postępowanie kasacyjne w nowym Kodeksie postępo- wania karnego. Komentarz praktyczny, Warszawa 1998 oraz w: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, pod red. Z. Gostyńskiego, Warszawa 2004, tom II, s. 643 i 3133, a także R. A. Stefański w artykule: Zaskarżal- ność postanowień w przedmiocie środka zapobiegawczego, zamieszczo- nym w: Środki zaskarżenia w procesie karnym. Księga pamiątkowa ku czci prof. Zbigniewa Dody, Kraków 2000, s. 472 – 474. Akceptując powyższy pogląd, Sąd Najwyższy w składzie rozpoznają- cym niniejszą sprawę uznał, że wykładnia językowa art. 426 § 3 k.p.k., któ- ry to przepis powinien być stosowany odpowiednio w postępowaniu kasa- cyjnym, zgodnie z art. 518 k.p.k., dopuszcza możliwość wniesienia zażale- 6 nia na postanowienie Sądu Najwyższego, wydane na podstawie art. 538 § 2 k.p.k. Zażalenie takie rozpoznaje równorzędny skład Sądu Najwyższego. Przepis zawarty w art. 426 § 2 k.p.k. został zredagowany nieprecy- zyjnie i to właśnie powoduje wątpliwości, czy w sytuacjach wymienionych w art. 426 § 3 k.p.k. przysługuje „wewnętrzna” droga odwoławcza, wówczas gdy jako sąd odwoławczy orzekał Sąd Najwyższy i wówczas, gdy Sąd ten orzekał jako sąd kasacyjny, a zatem, gdy zgodnie z art. 518 k.p.k. stosuje się odpowiednio przepisy działu IX Kodeksu postępowania karnego. Nie ulega wątpliwości, że przepis art. 426 § 1 k.p.k. podkreśla dwuin- stancyjność postępowania karnego, zastrzegając, iż nie podlegają zaskar- żeniu orzeczenia wydane na skutek odwołania, a więc zapadłe w wyniku rozpoznania środka odwoławczego. Środek odwoławczy nie służy także, zgodnie z art. 426 § 2 k.p.k., od innych niż wymienione w § 1 orzeczeń za- padłych w toku postępowania odwoławczego oraz od orzeczeń wydanych przez Sąd Najwyższy. Jednakże przepis ten zakłada możliwość wyjątków w tym zakresie, na co wskazuje sformułowanie zawarte w tym przepisie „chyba że ustawa stanowi inaczej”. Zdaniem Sądu Najwyższego, sformu- łowanie § 2 art. 426 k.p.k. jednoznacznie wskazuje, że przepis ten zawiera, w istocie, dwie normy, z których jedna odnosi się do sądu odwoławczego, a druga do Sądu Najwyższego. Zasada, że środek odwoławczy nie przysłu- guje, „chyba że ustawa stanowi inaczej”, odnosi się więc nie tylko do orze- czeń sądu odwoławczego, ale również do orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w postępowaniu kasacyjnym. Wskazać należy, że ustawa sta- nowi właśnie inaczej w § 3 tego przepisu. Norma ta określa wyjątki od re- guły niezaskarżalności orzeczeń wynikającej z § 2 art. 426 k.p.k. Za stoso- waniem przepisu art. 426 § 3 k.p.k. również w postępowaniu kasacyjnym dodatkowo przemawia wyraźne wyłączenie w art. 430 § 2 k.p.k. zaskarże- nia do innego równorzędnego składu sądu odwoławczego postanowienia o pozostawieniu bez rozpoznania przyjętego środka odwoławczego, wyda- 7 nego przez Sąd Najwyższy. Norma ta byłaby bowiem zbędna, gdyby uznać, że od żadnego rodzaju orzeczeń wydanych przez Sąd Najwyższy w toku postępowania odwoławczego nie przysługuje „wewnętrzna” droga po- stępowania odwoławczego. Z całą mocą należy jednakże podkreślić, że możliwość zaskarżenia postanowień, o których mowa w art. 426 § 3 k.p.k., o przeprowadzeniu obserwacji, o zastosowaniu środka zapobiegawczego oraz o nałożeniu kary porządkowej, odnosi się jedynie do orzeczeń wyda- nych w Sądzie Najwyższym w toku postępowania kasacyjnego, do którego ma zastosowanie przepis art. 518 k.p.k. Żaden natomiast przepis nie daje podstaw do zaskarżenia postanowień Sądu Najwyższego o zastosowaniu środków zapobiegawczych wydawanych w toku postępowania o wznowie- nie, prowadzonego na podstawie art. 544 § 2 k.p.k. Ta rozbieżność stanu prawnego między orzekaniem w postępowaniu kasacyjnym i wznowienio- wym mogłaby przeczyć założeniu racjonalności ustawodawcy. Jednakże nie może to ograniczać praw oskarżonego w toku orzekania o kasacji, a jedynie wskazywać na potrzebę dokonania stosownych zmian w przepi- sach zawartych w rozdziale 56, a dotyczących wznowienia postępowania w trybie art. 544 § 2 k.p.k. Nie można nadto pomijać tego, że procedując w tym trybie Sąd Najwyższy orzeka niejako „pierwszoinstancyjnie”, natomiast w sytuacji, gdy Sąd Najwyższy w toku postępowania o wznowienie orzeka jako sąd odwoławczy dopuszczalne jest zaskarżenie postanowienia o za- stosowaniu środka zapobiegawczego, podobnie więc jak w toku postępo- wania kasacyjnego. Sąd Najwyższy, rozpoznając bowiem, zgodnie z art. 547 § 3 k.p.k., apelację od wyroku wydanego w postępowaniu o wznowie- nie postępowania, w którym sąd apelacyjny, uchylając zaskarżone orze- czenie, uniewinnił oskarżonego lub umorzył postępowanie może zastoso- wać w oparciu o art. 538 k.p.k. środek zapobiegawczy, jeżeli uchyli zaskar- żony wyrok. 8 Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wniesione zażale- nie przez obrońcę Marka B. podlega merytorycznemu rozpoznaniu. Nato- miast analiza treści zarzutu oraz uzasadnienie tego zażalenia w kontekście treści zaskarżonego postanowienia Sądu Najwyższego oraz akt sprawy wskazuje, że nie jest ono zasadne. Należy w pełni podzielić pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w za- skarżonym postanowieniu, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje na duże prawdopodobieństwo, iż Marek B. popełnił przestęp- stwo. Została więc spełniona przesłanka stosowania środków zapobiegaw- czych z art. 249 § 1 k.p.k., który stanowi ogólną podstawę stosowania tak- że pozostałych środków zapobiegawczych. Treść zażalenia obrońcy Marka B. pozwala natomiast na stwierdzenie, że skarżący, zarzucając obrazę art. 249 § 1 k.p.k., nie kwestionuje istnienia przesłanek dowodowych, a wywo- dzi jedynie niezasadność stosowania najsurowszego ze środków zapobie- gawczych, na co wskazuje również zarzucana w zażaleniu obraza art. 257 § 1 k.p.k. Odnosząc się do tak postawionego zarzutu należy wskazać, że z treści uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego jednoznacznie wy- nika, iż tylko stosowanie tymczasowego aresztowania zapewni prawidłowy tok postępowania, wobec grożącej surowej kary pozbawienia wolności oskarżonemu, który nadal pozostaje pod zarzutem popełnienia zbrodni określonej w art. 148 § 1 k.k. Sąd Najwyższy w tym składzie podziela to stanowisko, bowiem charakter stawianego zarzutu czyni, że przesłanka su- rowości grożącej mu kary jest realna, a nie abstrakcyjna. Wbrew więc za- rzutom obrońcy oskarżonego należy stwierdzić, że zostały spełnione prze- słanki stosowania tymczasowego aresztowania wynikające z art. 258 § 2 k.p.k. W zaskarżonym postanowieniu zostały wskazane nie tylko podstawy stosowania tymczasowego aresztowania, ale również zasadność przedłu- 9 żenia tego najsurowszego środka zapobiegawczego na wskazany w po- stanowieniu okres. Skarżący w swoim zażaleniu nie wskazał żadnej istotnej okoliczności, która mogłaby zmienić stanowisko Sądu Najwyższego. Rozważając sytuację Marka B., Sąd Najwyższy nie znalazł również podstaw do uznania, że wobec oskarżonego zachodzą okoliczności z art. 259 § 1 k.p.k., które przemawiałyby za odstąpieniem od stosowania tego środka zapobiegawczego. W tych warunkach nie znajdując podstaw do uwzględnienia złożone- go przez obrońcę zażalenia, Sąd Najwyższy postanowił jak wyżej.