Środki zapobiegawcze

Środki zapobiegawcze to działania podejmowane w celu zapobieżenia określonemu zagrożeniu, naruszeniu prawa albo utrudnieniu postępowania. Termin ten nie oznacza jednej, jednolitej instytucji prawnej. Jego znaczenie zależy od dziedziny prawa i celu, któremu ma służyć zastosowany środek.

W postępowaniu karnym środki zapobiegawcze służą zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania, a w szczególności zapewnieniu obecności oskarżonego, zapobieżeniu ucieczce, ukrywaniu się, bezprawnemu wpływaniu na świadków lub niszczeniu dowodów. Mogą być stosowane wobec podejrzanego albo oskarżonego, gdy istnieją podstawy wskazujące na popełnienie przestępstwa oraz potrzeba zabezpieczenia postępowania. Należą do nich między innymi tymczasowe aresztowanie, dozór Policji, poręczenie majątkowe, zakaz opuszczania kraju, nakaz opuszczenia lokalu oraz zakazy kontaktowania się lub zbliżania do określonych osób. Tymczasowe aresztowanie jest środkiem o charakterze izolacyjnym i stosuje się je na zasadach określonych w ustawie, gdy łagodniejsze środki nie są wystarczające. Środki zapobiegawcze mogą być stosowane także w toku zawieszonego postępowania, jeżeli wymagają tego jego cele.

W prawie pracy środki zapobiegawcze oznaczają przede wszystkim działania mające ograniczać ryzyko wypadków przy pracy, chorób zawodowych i innych zagrożeń związanych z warunkami pracy. Pracodawca powinien analizować przyczyny takich zdarzeń, podejmować działania korygujące i prowadzić wymaganą dokumentację. Zagadnienia te mogą być również przedmiotem prac komisji bezpieczeństwa i higieny pracy.

W ochronie środowiska środki zapobiegawcze służą ograniczeniu negatywnego oddziaływania na środowisko, także wtedy, gdy jego skutki nie zostały jeszcze w pełni rozpoznane. Uwzględnia się je między innymi przy ocenie instalacji i sposobów prowadzenia działalności mogących powodować poważne zagrożenia. W tym ujęciu środki zapobiegawcze mają charakter prewencyjny, ponieważ ich celem jest niedopuszczenie do powstania szkody albo zmniejszenie jej rozmiaru. Terminu używa się także w innych regulacjach, w których oznacza on działania ochronne, organizacyjne lub techniczne dostosowane do konkretnego ryzyka.