Zabezpieczenie roszczeń

Zabezpieczenie roszczeń to zespół środków prawnych służących zapewnieniu, że uprawniony będzie mógł skutecznie uzyskać świadczenie należne mu od obowiązanego. Jego celem jest przede wszystkim zapobieżenie wyzbyciu się majątku, ukryciu składników majątkowych albo innym działaniom, które mogłyby utrudnić lub uniemożliwić przyszłe wykonanie orzeczenia. Zabezpieczenie nie przesądza co do zasady o istnieniu roszczenia i nie zastępuje jego dochodzenia.

W postępowaniu cywilnym zabezpieczenie może dotyczyć roszczeń pieniężnych i niepieniężnych. Sąd udziela go na wniosek uprawnionego, jeżeli roszczenie zostało uprawdopodobnione, a wnioskodawca wykaże interes prawny w zabezpieczeniu. Sposób zabezpieczenia powinien odpowiadać charakterowi roszczenia i nie obciążać obowiązanego bardziej, niż jest to konieczne. W przypadku roszczeń pieniężnych zabezpieczenie może polegać między innymi na zajęciu określonych składników majątku, wierzytelności lub praw. Rzeczy szybko psujące się mogą zostać sprzedane, a uzyskana kwota przechowywana do czasu rozstrzygnięcia sprawy. Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych może przybrać formę nakazu albo zakazu określonego działania.

Termin ten obejmuje także zabezpieczenia ustanawiane poza klasycznym postępowaniem sądowym. Mogą nimi być kaucja, depozyt, gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa, a także polisa ubezpieczeniowa. Takie rozwiązania występują między innymi w prawie budowlanym i prawie ochrony środowiska, gdzie mają zapewnić środki na zaspokojenie roszczeń związanych odpowiednio z decyzją administracyjną albo negatywnymi skutkami działalności dla środowiska. W określonych sytuacjach zabezpieczenie może być również związane z wykonaniem orzeczenia sądu państwa obcego.

Szczególną ochronę przewidują przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące przeniesienia własności nieruchomości służącej zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych w celu zabezpieczenia roszczeń. Taka czynność jest nieważna w przypadkach wskazanych w ustawie, zwłaszcza gdy wartość nieruchomości rażąco przewyższa wartość zabezpieczanych roszczeń albo roszczenia nie zostały odpowiednio oznaczone. Zabezpieczenie ma zatem charakter pomocniczy i ochronny, a jego zakres powinien pozostawać związany z rzeczywistą potrzebą ochrony uprawnionego.