Uprawnienie

Uprawnienie to przewidziana przez normę prawną możliwość określonego działania, żądania działania od innej osoby albo korzystania z określonego dobra lub statusu prawnego. Jest jednym z podstawowych sposobów określania pozycji podmiotu w stosunku prawnym. Może przysługiwać osobie fizycznej, osobie prawnej, jednostce organizacyjnej, organowi publicznemu albo innemu podmiotowi wskazanemu w przepisach.

Uprawnienie jest zwykle związane z konkretną sytuacją prawną i ma określony zakres. Może obejmować między innymi:

• możliwość korzystania z rzeczy, pożytków lub środków pieniężnych,
• żądanie spełnienia świadczenia albo dokonania określonej czynności,
• kompetencję do podejmowania działań wywołujących skutki prawne,
• pierwszeństwo w uzyskaniu decyzji, pozwolenia lub innego uprawnienia,
• udział w podejmowaniu decyzji przez organ, wspólników lub członków określonej organizacji.

W prawie cywilnym uprawnienie często stanowi element prawa podmiotowego, na przykład prawa własności, prawa do pożytków albo prawa do żądania działu spadku. Może być ograniczone czasowo, przysługiwać kilku osobom wspólnie lub zależeć od spełnienia dodatkowych warunków. Nie każde uprawnienie jest roszczeniem. Roszczenie pozwala domagać się określonego zachowania od oznaczonej osoby, natomiast inne uprawnienia mogą polegać na samodzielnym działaniu albo korzystaniu z przyznanej kompetencji.

W prawie publicznym uprawnienie może oznaczać zakres kompetencji organu, funkcjonariusza, zarządu lub innego podmiotu wykonującego zadania publiczne. Przepisy mogą przyznawać także uprawnienia wynikające z pozwolenia, decyzji administracyjnej, członkostwa w określonej organizacji albo posiadania określonego statusu. Przykłady takich regulacji występują między innymi w Kodeksie spółek handlowych, Prawie wodnym, przepisach o gospodarce nieruchomościami oraz w prawie karnym wykonawczym.

Uprawnienie nie zawsze oznacza obowiązek skorzystania z przyznanej możliwości. Sposób jego wykonywania może jednak podlegać ograniczeniom, w szczególności wynikającym z ustawy, decyzji, celu danego prawa, zasad postępowania lub ochrony praw innych osób. Niewykonanie uprawnienia może prowadzić do utraty określonych korzyści, jeżeli przepisy wiążą z upływem czasu albo zaniechaniem odpowiednie skutki prawne.