Unieważnienie małżeństwa

Unieważnienie małżeństwa to stwierdzenie przez sąd, że małżeństwo zostało zawarte z naruszeniem określonych wymogów przewidzianych w prawie, a więc nie powinno było zostać skutecznie zawarte. Nie następuje automatycznie i nie może być dokonane wyłącznie na podstawie zgodnego oświadczenia małżonków. Konieczne jest prawomocne orzeczenie sądu w postępowaniu cywilnym.

Unieważnienie różni się od rozwodu. Rozwód kończy ważnie zawarte małżeństwo z powodu zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, natomiast unieważnienie odnosi się do wad istniejących już w chwili zawarcia związku. Przyczyny unieważnienia są określone w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym i obejmują w szczególności:

• zawarcie małżeństwa przez osobę, która nie osiągnęła wymaganego wieku, z uwzględnieniem wyjątków związanych z zezwoleniem sądu,
• zawarcie małżeństwa przez osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną albo pozostającą w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli,
• istnienie choroby psychicznej lub określonego zaburzenia uniemożliwiającego zawarcie małżeństwa,
• pozostawanie w innym małżeństwie,
• pokrewieństwo, powinowactwo lub stosunek przysposobienia między małżonkami,
• złożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński pod wpływem błędu dotyczącego tożsamości drugiej osoby albo bezprawnej groźby.

Skutki prawomocnego unieważnienia powstają w sferze stanu cywilnego oraz w stosunkach majątkowych i osobistych między małżonkami. Do wielu następstw stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rozwodu, między innymi w zakresie winy, obowiązku alimentacyjnego, podziału majątku i sytuacji wspólnych dzieci. Unieważnienie nie pozbawia dziecka statusu dziecka małżeńskiego ani nie usuwa obowiązków rodzicielskich.

Termin występuje przede wszystkim w prawie rodzinnym, a także w przepisach postępowania cywilnego regulujących przebieg sprawy i skutki prawomocnego wyroku. Unieważnienie należy odróżnić od ustalenia nieistnienia małżeństwa, które dotyczy sytuacji, gdy małżeństwo w ogóle nie zostało skutecznie zawarte.