Świadczenie niemożliwe

Świadczenie niemożliwe to takie zachowanie dłużnika, którego wykonanie nie może nastąpić, ponieważ jest niewykonalne w sensie faktycznym albo prawnym. Nie chodzi przy tym o zwykłe utrudnienie, nadmierny koszt lub brak staranności po stronie dłużnika. Niemożliwość ocenia się co do zasady obiektywnie, czyli z uwzględnieniem tego, czy świadczenie może spełnić jakakolwiek osoba, a nie tylko konkretny dłużnik.

W prawie cywilnym rozróżnia się przede wszystkim:

• niemożliwość pierwotną, istniejącą już w chwili zawarcia umowy,
• niemożliwość następczą, która powstaje dopiero po zawiązaniu zobowiązania.

Niemożliwość może mieć charakter faktyczny, gdy wykonanie świadczenia jest niewykonalne w rzeczywistości, albo prawny, gdy jego spełnienie jest niedopuszczalne z punktu widzenia obowiązujących przepisów. Może dotyczyć świadczenia polegającego na działaniu, zaniechaniu, wydaniu rzeczy lub zapłacie, choć w praktyce znaczenie zależy od rodzaju zobowiązania.

Jeżeli świadczenie było niemożliwe już w chwili zawarcia umowy, umowa o takie świadczenie jest nieważna. Strona, która wiedziała o niemożliwości, może ponosić odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną drugiej stronie przez zawarcie nieważnej umowy. Znaczenie ma więc nie tylko sam obiektywny stan niewykonalności, lecz także świadomość kontrahenta.

Jeżeli świadczenie stało się niemożliwe dopiero później z przyczyn, za które dłużnik nie odpowiada, zobowiązanie wygasa. Skutek ten nie powstaje automatycznie w każdej sytuacji, w której dłużnik napotyka przeszkodę. Gdy niemożliwość wynika z okoliczności, za które ponosi on odpowiedzialność, mogą powstać roszczenia odszkodowawcze lub inne konsekwencje niewykonania zobowiązania. Instytucja ta występuje przede wszystkim w prawie zobowiązań i służy rozłożeniu ryzyka niewykonania świadczenia między strony umowy.