Środek przymusu

Środek przymusu to przewidziany przez prawo instrument oddziaływania na osobę albo jej majątek, stosowany w celu wymuszenia określonego zachowania, zapewnienia prawidłowego przebiegu postępowania lub wykonania obowiązku. Nie jest co do zasady karą za popełnione naruszenie, lecz narzędziem służącym osiągnięciu celu wskazanego w przepisach. Jego zastosowanie powinno mieć podstawę prawną, pozostawać w związku z konkretnym obowiązkiem lub zagrożeniem dla postępowania i odpowiadać jego wadze.

W polskim prawie termin ten występuje w kilku znaczeniach. W postępowaniach sądowych i administracyjnych może oznaczać między innymi doprowadzenie, zatrzymanie, areszt, przymusowe wykonanie czynności albo grzywnę nakładaną na osobę, która bez usprawiedliwienia nie stawia się, odmawia współpracy lub nie wykonuje nałożonego obowiązku. W postępowaniu cywilnym środki przymusu mogą służyć egzekucji świadczeń niepieniężnych, a także skłonieniu uczestnika do złożenia wyjaśnień, wykazu lub przyrzeczenia. W postępowaniu karnym i w sprawach o wykroczenia stosują je sąd lub prokurator, w zakresie przewidzianym przez właściwe przepisy.

Odrębną kategorię stanowią środki przymusu bezpośredniego. Są to fizyczne sposoby oddziaływania, podejmowane przez uprawnione służby lub osoby, na przykład w celu obezwładnienia, zatrzymania albo zapobieżenia zagrożeniu. Wobec osoby umieszczonej w zakładzie psychiatrycznym ich stosowanie podlega regulacjom dotyczącym ochrony zdrowia psychicznego. Uprawnienia do użycia takich środków mogą wynikać także z przepisów regulujących działanie straży i innych formacji.

Środki przymusu występują również w egzekucji administracyjnej, prawie podatkowym i przepisach dotyczących postępowania dowodowego. Nie należy utożsamiać ich automatycznie z karami porządkowymi, chociaż grzywna może pełnić funkcję przymuszającą. Zastosowanie środka może podlegać kontroli przewidzianej w danym postępowaniu, a niezgodne z prawem zatrzymanie lub inne dolegliwe działanie może wiązać się z odpowiedzialnością albo roszczeniami odszkodowawczymi.