Sprawca przestępstwa

Sprawca przestępstwa to osoba, która popełnia czyn zabroniony opisany w ustawie karnej. Termin odnosi się przede wszystkim do osoby fizycznej, której zachowanie realizuje znamiona przestępstwa, czyli jego ustawowe cechy, takie jak sposób działania, skutek, przedmiot ochrony lub wymagany zamiar. Samo określenie kogoś jako sprawcy nie oznacza jeszcze prawomocnego skazania. W toku postępowania może ono dotyczyć osoby podejrzanej albo oskarżonej, przy czym do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia obowiązuje zasada domniemania niewinności.

Rodzaje sprawstwa obejmują w szczególności:

• sprawstwo pojedyncze, gdy czyn popełnia jedna osoba,
• współsprawstwo, gdy kilka osób wspólnie realizuje czyn zabroniony,
• sprawstwo kierownicze lub polecające, gdy sprawca kieruje wykonaniem czynu przez inną osobę albo nakazuje jego wykonanie.

W szerszym ujęciu przepisy prawa karnego odróżniają sprawcę od podżegacza i pomocnika. Osoby te nie wykonują czynu w taki sam sposób jak sprawca bezpośredni, lecz mogą ponosić odpowiedzialność za udział w przestępstwie na zasadach określonych w prawie karnym.

Ustalenie, że dana osoba jest sprawcą, nie przesądza samo przez się o wymierzeniu kary. Znaczenie mają także między innymi wiek, poczytalność, wina, stopień społecznej szkodliwości czynu oraz okoliczności wyłączające odpowiedzialność. Wobec sprawcy mogą być stosowane kary, środki karne, obowiązki naprawienia szkody, środki zabezpieczające albo określone formy leczenia i terapii. Przepisy mogą przewidywać łagodniejsze potraktowanie sprawcy, który dobrowolnie naprawił szkodę, a w odniesieniu do nieletniego akcentować cel wychowawczy.

Pojęcie występuje także w Kodeksie karnym skarbowym, gdzie może dotyczyć osoby podejrzanej o przestępstwo skarbowe i uczestnika postępowania w sprawie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności. W postępowaniu karnym możliwe jest wspólne rozpoznawanie spraw kilku sprawców i współsprawców. Wykonanie orzeczeń wobec sprawcy regulują przepisy Kodeksu karnego wykonawczego. Nie należy utożsamiać sprawcy z podmiotem ponoszącym odpowiedzialność posiłkową, takim jak osoba prawna lub jednostka organizacyjna, która może odpowiadać za korzyść uzyskaną z przestępstwa albo za czyn zastępcy na zasadach szczególnych.