Samorząd terytorialny

Samorząd terytorialny jest formą wykonywania zadań publicznych przez wyodrębnione wspólnoty mieszkańców określonego obszaru. W polskim systemie obejmuje gminy, powiaty i województwa samorządowe. Jednostki samorządu terytorialnego mają osobowość prawną, własne mienie i budżety oraz wykonują zadania publiczne we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność.

Istotą samorządu terytorialnego jest decentralizacja administracji publicznej. Oznacza ona, że część spraw dotyczących lokalnej lub regionalnej wspólnoty nie jest rozstrzygana wyłącznie przez organy centralne, lecz przez organy wyłaniane przez mieszkańców albo działające w ramach jednostki samorządowej. Do organów tych należą przede wszystkim organy stanowiące, takie jak rada gminy, rada powiatu i sejmik województwa, oraz organy wykonawcze. Jednostki samorządu terytorialnego mogą także tworzyć lub prowadzić jednostki organizacyjne, instytucje kultury i samorządowe osoby prawne.

Zakres działania samorządu obejmuje między innymi sprawy nieruchomości, infrastruktury, transportu, edukacji, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, kultury i rozwoju regionalnego. Gmina realizuje przede wszystkim zadania o znaczeniu lokalnym, powiat wykonuje zadania ponadgminne, a województwo zajmuje się między innymi polityką regionalną. Podział zadań może wynikać z przepisów szczególnych, dlatego w poszczególnych dziedzinach uczestniczą także organy administracji rządowej.

Jednostki samorządu terytorialnego gospodarują własnym majątkiem, w tym nieruchomościami, oraz prowadzą gospodarkę finansową na podstawie uchwały budżetowej. Mogą nabywać, zbywać, oddawać w trwały zarząd, dzierżawić lub obciążać składniki mienia na zasadach określonych w przepisach. Ich działalność podlega nadzorowi, którego podstawowym kryterium jest zgodność z prawem.

Termin występuje między innymi w przepisach o gospodarce nieruchomościami i finansach publicznych, a także w regulacjach dotyczących pomocy społecznej, wykonywania kar, ochrony danych i odpowiedzialności za działania organów publicznych. W praktyce wskazuje podmiot, który odpowiada za realizację określonego zadania, zarządzanie majątkiem lub ponoszenie skutków prawnych i finansowych podejmowanych działań.