Osoba pozbawiona wolności

Osoba pozbawiona wolności to osoba, której swoboda poruszania się i możliwość samodzielnego opuszczenia określonego miejsca zostały ograniczone na podstawie decyzji uprawnionego organu i w trybie przewidzianym przez prawo. Termin ten ma charakter ogólny i obejmuje zarówno osoby skazane prawomocnym wyrokiem, jak i osoby tymczasowo aresztowane, zatrzymane albo poddane innemu zgodnemu z prawem reżimowi izolacyjnemu.

O tym, czy dana osoba jest uznawana za pozbawioną wolności, decyduje rzeczywisty zakres ograniczenia wolności, a nie tylko nazwa zastosowanego środka. W określonych sytuacjach pojęcie może obejmować także osobę czasowo przekazaną do innego państwa lub przebywającą w zakładzie karnym w związku z czynnościami procesowymi. Nie każda kontrola, dozór lub ograniczenie przemieszczania się oznacza jednak pozbawienie wolności w tym znaczeniu.

Termin występuje przede wszystkim w prawie karnym, karnym wykonawczym i postępowaniu karnym. Jest używany również w regulacjach dotyczących postępowania cywilnego, ochrony praw człowieka oraz szczególnych procedur związanych z wykonywaniem orzeczeń. W zależności od kontekstu przepisy określają zasady pobytu w zakładzie karnym, nadzoru nad miejscami izolacji, doręczania pism, usprawiedliwiania niestawiennictwa, czasowego przekazania osoby innemu państwu oraz obliczania okresu pozbawienia wolności.

Praktyczne znaczenie tego określenia polega na tym, że osobie pozbawionej wolności przysługują szczególne gwarancje proceduralne i ochronne. Obejmują one między innymi możliwość kontroli legalności pozbawienia wolności, składania skarg, kontaktu z organami ochrony praw oraz ochronę przed nieludzkim lub poniżającym traktowaniem. Organy publiczne mają obowiązek zapewnić zgodne z prawem warunki izolacji, a znęcanie się nad osobą pozbawioną wolności stanowi odrębnie penalizowane zachowanie. W przepisach dotyczących zwolnienia termin ten może wyznaczać krąg osób, które powinny zostać zwolnione w określonym czasie.