Orzekanie

Orzekanie to podejmowanie przez uprawniony organ wiążącego rozstrzygnięcia w konkretnej sprawie na podstawie obowiązujących przepisów prawa. Polega na ustaleniu stanu faktycznego, jego ocenie prawnej oraz określeniu skutków prawnych dla uczestników postępowania. Orzekanie może obejmować zarówno rozstrzygnięcie o odpowiedzialności lub obowiązku, jak i zastosowanie określonego środka albo rozpoznanie środka zaskarżenia.

Najczęściej termin ten odnosi się do działalności sądów. Występuje jednak również w postępowaniu administracyjnym, wykonawczym, dyscyplinarnym, medycznym i w innych postępowaniach przewidzianych w przepisach szczególnych. W zależności od rodzaju sprawy orzeka sąd, organ administracji publicznej albo inny podmiot wyposażony w ustawową kompetencję.

Orzekanie może polegać w szczególności na:

• wydaniu wyroku, postanowienia, decyzji lub innego rozstrzygnięcia,
• ustaleniu odpowiedzialności za czyn albo wymierzeniu kary lub środka,
• rozstrzygnięciu o prawach i obowiązkach strony,
• rozpoznaniu zażalenia, odwołania albo innego środka zaskarżenia,
• zastosowaniu lub zmianie środka przewidzianego w postępowaniu.

Przepisy regulują nie tylko treść rozstrzygnięcia, lecz także sposób orzekania. Określają między innymi właściwość organu, skład orzekający, udział uczestników, podstawę faktyczną i prawną, formę rozstrzygnięcia oraz możliwość jego zaskarżenia. Orzekanie może odbywać się na rozprawie albo na posiedzeniu, także niejawnym, jeżeli przewidują to właściwe przepisy. W niektórych postępowaniach zasadą jest orzekanie przez jednego sędziego lub inny jednoosobowy skład.

Znaczenie terminu zależy od dziedziny prawa. W Kodeksie karnym wiąże się przede wszystkim z wymierzaniem reakcji prawnokarnej i stosowaniem środków przewidzianych przez ustawę. W Kodeksie postępowania administracyjnego może oznaczać rozstrzyganie o należności lub obowiązku w trybie administracyjnym. Kodeks postępowania cywilnego i Kodeks postępowania karnego określają zasady orzekania przez sąd, w tym przypadki wyłączenia sędziego oraz skutki zawieszenia postępowania. W postępowaniu wykonawczym orzekanie dotyczy wykonywania wcześniej wydanych rozstrzygnięć.