Obywatel

Obywatel to osoba fizyczna pozostająca w trwałym stosunku prawnym z określonym państwem, wynikającym z posiadanego obywatelstwa. Obywatelstwo określa przynależność państwową osoby i wiąże się zarówno z ochroną ze strony państwa, jak i z określonymi prawami oraz obowiązkami. W polskim prawie termin „obywatel” najczęściej oznacza obywatela Rzeczypospolitej Polskiej, jednak w zależności od przepisu może odnosić się także do obywatela innego państwa, w szczególności państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Obywatelstwo należy odróżnić od miejsca zamieszkania, pobytu lub pochodzenia. Obywatel polski może mieszkać za granicą, a osoba mieszkająca w Polsce nie musi być obywatelem polskim. Odrębną kategorię stanowi cudzoziemiec, czyli osoba nieposiadająca obywatelstwa polskiego, niezależnie od tego, czy jest obywatelem innego państwa, czy pozostaje bezpaństwowcem.

W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej obywatel występuje jako podmiot wielu praw publicznych, w tym prawa do informacji o działalności władz publicznych, prawa do zabezpieczenia społecznego oraz udziału w życiu publicznym. Ustawa może przyznawać obywatelom uprawnienia związane z referendum ogólnokrajowym lub obywatelską inicjatywą ustawodawczą. Obywateli dotyczą również określone obowiązki publiczne, między innymi udział w realizacji zadań związanych z obronnością państwa oraz poszanowanie wartości i symboli objętych szczególną ochroną.

Pojęcie to występuje także w prawie karnym i procesowym. Obywatelstwo może wpływać na zakres stosowania polskiej ustawy karnej, zasady wydania osoby ściganej innemu państwu oraz wykonania europejskiego nakazu aresztowania. W niektórych sytuacjach obywatelstwo polskie stanowi przeszkodę do wydania osoby, a w innych decyduje o właściwości polskich organów.

W przepisach dotyczących kwalifikacji zawodowych „obywatel” może oznaczać obywatela państwa Unii Europejskiej, którego uprawnienia zawodowe podlegają uznaniu na zasadach określonych w ustawie. Zakres praw i obowiązków obywatela zależy zatem od dziedziny prawa oraz od tego, czy przepis dotyczy wyłącznie obywateli polskich, obywateli Unii Europejskiej, czy wszystkich osób przebywających pod jurysdykcją państwa.