Obrońca z urzędu

Obrońca z urzędu to adwokat albo radca prawny wyznaczony przez właściwy organ procesowy do reprezentowania oskarżonego lub obwinionego, który nie ma obrońcy z wyboru. Jego zadaniem jest zapewnienie prawa do obrony, w szczególności udział w czynnościach procesowych, składanie wniosków i środków zaskarżenia oraz przedstawianie stanowiska osoby, której broni.

Obrońca z urzędu nie jest pracownikiem sądu ani rzecznikiem interesu publicznego. Wykonuje zawód prawniczy i powinien działać niezależnie, wyłącznie w interesie procesowym swojego klienta. Sam fakt wyznaczenia z urzędu nie oznacza ograniczenia zakresu jego uprawnień w porównaniu z obrońcą z wyboru.

W polskim prawie karnym wyróżnia się przede wszystkim dwa podstawowe przypadki wyznaczenia obrońcy z urzędu:

• obrona obligatoryjna, gdy udział obrońcy jest wymagany ze względu na szczególne okoliczności dotyczące oskarżonego lub charakter postępowania, na przykład jego wiek, stan zdrowia albo wątpliwości co do poczytalności;
• obrona na wniosek, gdy oskarżony wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.

Jeżeli osoba podlegająca obronie obligatoryjnej nie ustanowiła obrońcy z wyboru, obrońca zostaje wyznaczony z urzędu. Na odmowę wyznaczenia obrońcy w przewidzianych prawem sytuacjach przysługuje środek zaskarżenia. Obrońca z urzędu może być również ustanowiony na określonych etapach postępowania, w tym w związku ze wznowieniem postępowania.

Instytucja ta występuje także w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Obwiniony musi mieć obrońcę w przypadkach związanych między innymi z niepełnosprawnością sensoryczną lub wątpliwościami co do poczytalności, a w innych sytuacjach może uzyskać obrońcę po wykazaniu braku możliwości poniesienia kosztów obrony. W postępowaniu karnym skarbowym obrońca z urzędu może zostać wyznaczony także nieobecnemu oskarżonemu. Zapewnia to możliwość prowadzenia postępowania z poszanowaniem prawa do obrony również wtedy, gdy oskarżony nie korzysta samodzielnie z pomocy prawnika.