Kodeks postępowania karnego

Kodeks postępowania karnego to podstawowa ustawa regulująca sposób prowadzenia postępowań w sprawach o przestępstwa. Określa, jakie organy są uprawnione do podejmowania czynności, jak ustala się okoliczności czynu, w jaki sposób przeprowadza się dowody oraz jak zapada i jest kontrolowane rozstrzygnięcie sądu. Nie określa natomiast, jakie zachowanie jest przestępstwem ani jaka grozi za nie kara, ponieważ należy to przede wszystkim do Kodeksu karnego.

Przepisy kodeksu znajdują zastosowanie w postępowaniu przygotowawczym oraz sądowym. Regulują między innymi:

• wszczęcie i przebieg postępowania, w tym czynności organów ścigania i prokuratora,
• prawa i obowiązki podejrzanego, oskarżonego, pokrzywdzonego oraz innych uczestników,
• zasady zatrzymania, tymczasowego aresztowania i stosowania innych środków przymusu,
• przesłuchania, przeszukania, zabezpieczenie dowodów i korzystanie z opinii biegłych,
• wniesienie aktu oskarżenia, rozpoznanie sprawy przez sąd i wydanie wyroku,
• środki odwoławcze oraz inne sposoby kontroli orzeczeń,
• postępowania szczególne, w tym dotyczące dobrowolnego poddania się karze lub spraw prowadzonych pod nieobecność oskarżonego.

Kodeks wyznacza również gwarancje procesowe, takie jak domniemanie niewinności, prawo do obrony, prawo do korzystania z obrońcy oraz obowiązek rozstrzygania sprawy przez niezależny i bezstronny sąd. W praktyce stanowi podstawę działania sądów, prokuratury, Policji i innych uprawnionych organów, a także określa granice ingerencji państwa w prawa jednostki.

Przepisy Kodeksu postępowania karnego są stosowane także w innych postępowaniach, gdy odrębna ustawa wyraźnie do nich odsyła. Dotyczy to między innymi postępowań w sprawach o wykroczenia, niektórych postępowań dyscyplinarnych oraz spraw regulowanych przez Kodeks karny skarbowy. Kodeks postępowania karnego należy odróżnić od Kodeksu karnego, który określa odpowiedzialność i kary, oraz od Kodeksu karnego wykonawczego, regulującego wykonywanie prawomocnych orzeczeń.