WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 maja 2026 r.
Sąd Okręgowy Warszawa-Praga w Warszawie VII Wydział Pracy
i Ubezpieczeń Społecznych
w składzie:
Przewodniczący Sędzia Agnieszka Stachurska
Protokolant st. sekr. sądowy Marta Jachacy
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2026 r. w Warszawie
sprawy J. P. (1)
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E.
o rentę socjalną
na skutek odwołania J. P. (1)
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E.
z dnia 25 lipca 2022 roku znak (...)
zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznaje J. P. (1) rentę socjalną od 16 kwietnia 2022 roku na stałe z wyłączeniem okresów pozbawienia wolności od 29 kwietnia 2023 roku do 22 września 2023 roku, od 18 stycznia 2024 roku do 15 czerwca 2024 roku, od 27 lutego 2025 roku do 8 marca 2025 roku.
UZASADNIENIE
W dniu 9 września 2022r. J. P. (1) odwołał się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E. z dnia 25 lipca 2022r., znak: (...), odmawiającej przyznania renty socjalnej. Zarzucił, że decyzja została wydana z pominięciem stanu jego zdrowia i wniósł o jej zmianę, a na wypadek nieuwzględnienia tego wniosku, o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi rentowemu.
Uzasadniając odwołanie, J. P. (1) wskazał, że znajduje się w trudnej sytuacji zdrowotnej i materialnej. Z uwagi na postępujące choroby, w tym nowotwór złośliwy prostaty, został pozbawiony środków do życia. Poza chorobą nowotworową dotknięty jest niewydolnością i przewlekłą niedokrwistością serca, cukrzycą insulinoniezależną, zmianami zwyrodnieniowymi kręgosłupa, zwyrodnieniem wielostawowym, niedowładem kończyn dolnych i nadciśnieniem tętniczym samoistnym. Występuje u niego również migotanie i trzepotaniem przedsionków oraz nasilone zaburzenia pamięci. Organ rentowy, przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, nie wziął pod uwagę jego nadzwyczajnej, z uwagi na wielość chorób, sytuacji zdrowotnej
(odwołanie J. P. (1) – k. 3 – 4 a.s.).
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E. wniósł o oddalenie odwołania, a uzasadniając przedstawione stanowisko wskazał, że odwołujący się nie spełnia ustawowych warunków do nabycia prawa do renty socjalnej, określonych w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej, ponieważ stwierdzona przez Komisję Lekarską ZUS całkowita niezdolność do pracy nie pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, przed ukończeniem 25 roku życia albo w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej
(odpowiedź na odwołanie z 15 września 2022r. – k. 9 a.s.).
Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:
J. P. (1), ur. (...), ma wykształcenie podstawowe, nie zdobył zawodu, pracował dorywczo. Stwierdzono u niego cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, przewlekłą chorobę niedokrwienną serca, utrwalone migotanie przedsionków, niewydolność serca, hiperlipidemię, otyłość, stan po cholecystektomii, gruczolakoraka prostaty, chorobę dyskopatyczno-zwyrodnieniową kręgosłupa piersiowo-lędźwiowego bez istotnej dysfunkcji czynnościowej i chorobę zwyrodnieniową lewego barku z konfliktem podbarkowym z nieznaczną dysfunkcją czynnościową
(opinia biegłej sądowej z zakresu diabetologii F. J. – k. 37 – 38 a.s.; opinia biegłego sądowego kardiologa E. Z. – k. 42 – 43 a.s.; opinia biegłego sądowego ortopedy i traumatologa J. P. (2) – k. 206 – 207 a.s.; opinia biegłego sądowego z zakresu urologii T. S. – k. 237 a.s.; uzupełniająca opinia biegłego sądowego kardiologa E. Z. – k. 209-310 a.s.). Ponadto rozpoznano objawy chorób psychicznych - obniżenie intelektu, ociężałość umysłową, otępienie bliżej nieokreślone, psychopatię, charakteropatię, inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu, somatyczno-organiczne zaburzenia urojeniowe podobne do schizofrenii F-03. J. P. (1) od dzieciństwa funkcjonował na niskim poziomie intelektualnym, tj. na pograniczu normy intelektualnej i upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim. W skali Barthel uzyskał 85 punktów/100 punktów, a w skali ACE-III - 50 punktów/100 punktów, co sugeruje otępienie. Funkcje najbardziej u niego obniżone to pamięć trwała i krótkotrwała, orientacja oraz funkcje wzrokowo – przestrzenne. Od wieku szkolnego ujawniał zachowania świadczące o nieprawidłowo kształtującej się osobowości – zaburzenia ze sfery zachowania i emocji, które stały się powodem jego pobytu na leczeniu psychiatrycznym w Szpitalu (...) w A. od 10 sierpnia 1959r. do 12 stycznia 1960r. z rozpoznaniem: charakteropatia
(zaświadczenie – k. 60 a.s.). Następnie odwołujący się przebywał także w (...) Centrum (...) Ośrodku (...) oraz w Samodzielnym Publicznym Psychiatrycznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w G. od 8 lipca 1967r. do 5 września 1967r. z rozpoznaniem: ociężałość umysłowa, psychopatia (charakteropatia)
(zaświadczenie – k. 63 a.s.).
J. P. (1) nadużywał alkoholu i innych środków psychoaktywnych m.in. amfetaminy. Od 1978r. nałogowo pił alkohol, kilka razy przebył majaczenie alkoholowe. Będąc w wieku poborowym, od 27 października 1996 roku do 13 listopada 1967 roku odbywał zasadniczą służbę wojskową, z której został zwolniony i przeniesiony do rezerwy jako niezdolny do służby wojskowej w czasie pokoju
(zaświadczenie o przebiegu służby – k. 75 – 76 a.s.). W latach 2005 - 2008 leczył się w (...) w M. z diagnozą „nieokreślona psychoza nieorganiczna”. W styczniu 2023 roku był dwukrotnie hospitalizowany w Oddziale Psychiatrycznym (...) (...) sp. z o.o. z rozpoznaniem „inne zaburzenia psychiczne spowodowane uszkodzeniem lub dysfunkcją mózgu i chorobą somatyczną — organiczne zaburzenia urojeniowe (podobne do schizofrenii). Otępienie bliżej nieokreślone”. Od 2023r. do 2025r. leczył się w (...) w M.. W 2024r. nastąpiła zmiana rozpoznania na otępienie w chorobie Alzheimera o późnym początku. Podczas odbywania kar pozbawienia wolności jedynie sporadycznie korzystał z pomocy lekarza psychiatry z powodu symptomów reaktywnych zaburzeń nerwicowych
(opinia biegłej sądowej psychiatry S. T. – k. 340 – 344 a.s.; opinia biegłej sądowej z zakresu psychologii I. P. – k. 129 – 134 a.s.; opinia biegłego sądowego psychiatry I. R. – 274 a.s.; opinia biegłej sądowej S. M. – k. 397 – 405 a.s.).
J. P. (1) między innymi w okresach: od 19 maja 2008r. do 15 kwietnia 2022r., od 29 kwietnia 2023 roku do 22 września 2023 roku, od 18 stycznia 2024 roku do 15 czerwca 2024 roku i od 27 lutego 2025 roku do 8 marca 2025 roku był pozbawiony wolności i przebywał w zakładach karnych
(zaświadczenie- k. 3 akt ZUS, świadectwo zwolnienia – k. 258 a.s., informacja z centralnej bazy danych osób pozbawionych wolności – k. 477 – 536 a.s.).
W dniu 21 lutego 2022r. J. P. (1), podczas odbywania kary pozbawienia wolności, złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E. wniosek o rentę socjalną
(wniosek – k.1-2 akt ZUS). W toku postępowania lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z 10 maja 2022r. stwierdził u J. P. (1) całkowitą, trwałą niezdolności do pracy
(orzeczenie lekarza orzecznika ZUS – k. 11 akt ZUS). Również Komisja Lekarska ZUS w orzeczeniu z 24 czerwca 2022r. ustaliła, że J. P. (1) jest trwale, całkowicie niezdolny do pracy od 1 marca 2020r., ale całkowita niezdolność do pracy nie pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25 roku życia lub w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej
(orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS – k. 13 akt ZUS).
W oparciu o powyższe orzeczenie Komisji Lekarskiej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E. wydał w dniu 25 lipca 2022r. decyzję znak: (...), odmawiającą przyznania renty socjalnej
(decyzja z 25 lipca 2022r. - k. 16 akt ZUS).
J. P. (1) odwołał się od ww. decyzji, a sąd dopuścił dowód z opinii biegłych sądowych: kardiologa, urologa, ortopedy, diabetologa, psychiatrów i psychologa celem ustalenia, czy odwołujący się jest całkowicie niezdolny do pracy zarobkowej oraz czy jest to niezdolność trwała czy okresowa, a jeżeli okresowa, to na jaki okres oraz czy naruszenie sprawności organizmu powstało:
a)
przed ukończeniem 18 roku życia,
b)
w trakcie nauki w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia,
c)
w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej.
Dodatkowo niektórzy spośród wskazanych biegłych zostali wezwani do sporządzenia opinii uzupełniających.
Biegła sądowa z zakresu diabetologii F. J. w opinii z 27 stycznia 2023r. stwierdziła, że J. P. (1) nie jest niezdolny do pracy z przyczyn diabetologicznych. Wymaga systematycznego leczenia, okresowej weryfikacji dawek leków, redukcji wagi ciała i przestrzegania diety cukrzycowej, ale w ocenie biegłej cukrzyca i stopień jej zaawansowania nie sprowadzają na J. P. (1) niezdolności do pracy, ponieważ choroba przebiega bez ostrych metabolicznych powikłań i bez ciężkich niedocukrzeń
(opinia biegłej sądowej diabetolog F. J. – k. 37 – 38 a.s.).
Biegły sądowy z zakresu kardiologii E. Z. w opinii z 27 stycznia 2023r. uznał J. P. (1) za całkowicie i trwale niezdolnego do pracy z przyczyn kardiologicznych. Biegły ocenił, że rozpoznane u opiniowanego choroby kardiologiczne – nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca z zaburzeniami rytmu w postaci migotania i trzepotania przedsionków, które doprowadziły do znacznego stopnia niewydolności krążenia w klasie III wg NYHA – oraz stan układu krążenia i stopień zaawansowania niewydolności serca, sprowadzają na opiniowanego całkowitą niezdolność do pracy na stałe
(opinia biegłego sądowego kardiologa E. Z. – k. 42 – 43 a.s.). Z kolei w opinii uzupełniającej z 15 listopada 2024r. ww. biegły - po ponownej analizie dokumentacji - podtrzymał ocenę o całkowitej, trwałej niezdolności J. P. (1) do pracy z przyczyn kardiologicznych. Dodatkowo wskazał, że choroby, które spowodowały i powodują nadal trwałą, całkowitą niezdolność do pracy, tj. nadciśnienie tętnicze, nasilona niewydolność serca w III stopniu zaawansowania, zaburzenia rytmu serca, cukrzyca, gruczolakorak prostaty, nie powstały u odwołującego się przed 18 rokiem życia. Rozpoznane zostały znacznie później, tj. już po 70 roku życia J. P. (1)
(uzupełniająca opinia biegłego sądowego kardiologa E. Z. – k. 209 – 310 a.s.).
Biegła sądowa z zakresu psychologii I. P. w opinii z 9 października 2023r. wskazała, że stwierdziła u J. P. (1) nasilające się obniżenie umysłowe, poznawcze i emocjonalne, które wynika z konstrukcji mózgu, naruszając umysłową sprawność organizmu w stopniu utrudniającym pracę, jeszcze przed 18 rokiem życia. W ocenie biegłej, aktualnie zaawansowanie schorzenia narusza sprawność organizmu w stopniu dającym podstawy do orzeczenia trwałej niezdolności do pracy
(opinia biegłej sądowej z zakresu psychologii I. P. – k. 129 – 134 a.s.).
Biegły sądowy specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu J. P. (2) w opinii z 19 stycznia 2024r. wskazał, że rozpoznał u J. P. (1) chorobę dyskopatyczno-zwyrodnieniową kręgosłupa piersiowo-lędźwiowego bez istotnej dysfunkcji czynnościowej i chorobę zwyrodnieniową lewego barku z konfliktem podbarkowym z nieznaczną dysfunkcją czynnościową. Z przyczyn ortopedycznych J. P. (1) nie jest jednak niezdolny do pracy. Występują u niego nieznaczne deficyty ruchomości kręgosłupa, prawidłowa ruchomość i stabilność obu stawów biodrowych i nieznaczne deficyty ruchomości lewego stawu barkowego, prawidłowa ruchomość i stabilność prawego stawu skokowego, prawidłowa funkcja chwytna rąk, a także prawidłowy i wydolny dynamicznie chód. W wyniku leczenia zachowawczego uzyskano prawie prawidłową ruchomość kręgosłupa piersiowo-lędźwiowego, prawego stawu barkowego i prawego stawu skokowego, co oznacza, że sprawność narządów ruchu jest dobra i umożliwia pracę fizyczną
(opinia biegłego sądowego ortopedy i traumatologa J. P. (2) – k. 206-207 a.s.).
Biegły sądowy z zakresu urologii T. S. w opinii z dnia 1 kwietnia 2024r. nie stwierdził u J. P. (1) niezdolności do pracy zarobkowej z przyczyn urologicznych
(opinia biegłego sądowego z zakresu urologii T. S. – k. 237 a.s.).
Biegły sądowy z zakresu psychiatrii I. R. w opinii z 7 lipca 2024r. ocenił, że J. P. (1) jest całkowicie niezdolny do pracy z ogólnego stanu zdrowia na trwałe od 1 marca 2020r., a całkowita niezdolność do pracy nie ma związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Uzasadniając opinię biegły wskazał, że aktualnie występuje u J. P. (1) obniżone funkcjonowanie intelektualne spowodowane dysfunkcjami organicznymi OUN, nie sięgające jednak poziomu otępienia, zespół uzależnienia od różnych substancji psychoaktywnych (alkohol, amfetamina) w okresie deklarowanej abstynencji, cechy nieprawidłowej (dysharmonijnej) osobowości, a także organiczne zaburzenia nastroju (afektywne) i łagodne zaburzenia procesów poznawczych powstałe na skutek długotrwałego przyjmowania substancji psychoaktywnych i starzenia się organizmu. Wymienione zaburzenia sfery psychicznej, współistniejące ze schorzeniami somatycznymi, sprowadzają całkowitą niezdolność do pracy z tzw. ogólnego stanu zdrowia, ale bez związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej
(opinia biegłego sądowego psychiatry I. R. – k. 274 – 275 a.s.).
Kolejna biegła sądowa z dziedziny psychiatrii S. T. w opinii z 2 maja 2025r. stwierdziła, że J. P. (1) jest trwale całkowicie niezdolny do pracy, a niezdolność ta pozostaje w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia. Całkowita niezdolność do pracy istniała 1 marca 2020r. Biegła rozpoznała u opiniowanego zespół psychoorganiczny z rozwijającym się zespołem otępiennym. Zaznaczyła, że dokumentacja z leczenia psychiatrycznego istnieje od paru lat – w leczeniu ambulatoryjnym rozpoznawano organiczne zaburzenia nastroju, od 2024 roku zespół otępienny, a w 2023 roku odwołujący się był dwukrotnie, krótko hospitalizowany z powodu organicznych zaburzeń psychotycznych podobnych do schizofrenii. Według biegłej cechy organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego istniały u J. P. (1) od dzieciństwa, o czym świadczą trudności w nauce z kilkakrotnym powtarzaniem klas, zakończenie nauki na poziomie podstawowym, rozpoznanie deficytu poznawczego (ociężałość umysłowa), zaburzone funkcjonowanie społeczne (rozpoznanie charakteropatii) wymagające w 11 roku życia hospitalizacji psychiatrycznej, później pobyt w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym, a w wieku 19 lat orzeczenie niezdolności do służby wojskowej po kolejnej hospitalizacji z rozpoznaniem charakteropatii. Nie bez znaczenia, w opinii biegłej, jest też okoliczność, że od 16 roku życia J. P. (1) nadużywał alkoholu. Obecnie u J. P. (1) dominuje znaczne obniżenie nastroju z myślami rezygnacyjnymi, spowolnienie psychoruchowe oraz narastający spadek funkcji poznawczych, sugerujący rozwój zespołu otępiennego
(opinia biegłej sądowej psychiatry S. T. – k. 340 – 344 a.s.).
Biegła sądowa psychiatra S. M. w opinii z 3 stycznia 2026r. wskazała, że stan psychiczny J. P. (1) powoduje jego całkowitą niezdolność do pracy, która ma charakter trwały. Biegła dodała, że cechy uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego występowały u J. P. (1) przed ukończeniem 18 roku życia, a z czasem nasiliły się poprzez toksyczne działanie alkoholu, substancji psychoaktywnych, jak również poprzez schorzenia somatyczne, takie jak choroby układu krążenia i cukrzyca – doprowadzając do powstania zaburzeń funkcji poznawczych na poziomie zespołu otępiennego. Istniejące organiczne zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym, potwierdzone badaniem neuroobrazowym, nie rokują poprawy, a w kolejnych badaniach psychiatrycznych stwierdzano progresje zaburzeń poznawczych. Biegła wskazała, że naruszenie sprawności organizmu miało miejsce w okresie nauki w szkole, kiedy rozpoznawano ociężałość umysłową i zaburzenia o typie charakteropatii i nadużywanie alkoholu przed ukończeniem 18 roku życia
(opinia biegłej sądowej z zakresu psychiatrii S. M. – k. 397 – 405 a.s.).
Sąd ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie powołanych dokumentów, w tym dokumentacji medycznej oraz na podstawie opinii biegłych sądowych: z zakresu diabetologii – F. J., kardiologii – E. Z., ortopedii i traumatologii – J. P. (2), urologii – T. S., psychologii – I. P. oraz psychiatrii – I. R., S. T. i S. M..
Opinie wszystkich biegłych były rzetelne i wyczerpujące w zakresie opisu stanu zdrowia odwołującego się, charakterystyki rozpoznanych u niego chorób oraz oceny ich wpływu na zdolność do pracy. Biegli specjaliści z zakresu diabetologii, kardiologii, ortopedii i traumatologii oraz urologii zgodnie i przekonująco przedstawili obraz schorzeń somatycznych J. P. (1), zaś ich wnioski co do zdolności lub niezdolności do pracy w zakresie poszczególnych specjalności nie były kwestionowane przez żadną ze stron.
Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miały jednak opinie z zakresu psychiatrii i psychologii, albowiem to schorzenia ze sfery psychicznej i neurologicznej — istniejące u odwołującego się od dzieciństwa i utrwalone w postaci zespołu psychoorganicznego z rozwijającym się zespołem otępiennym — stanowiły wiodące naruszenie sprawności organizmu determinujące ocenę spełnienia przesłanek ustawowych prawa do renty socjalnej. W obrębie tej specjalności opiniowało łącznie trzech biegłych sądowych psychiatrów. Biegły I. R. w opinii z dnia 7 lipca 2024r. stwierdził co prawda całkowitą, trwałą niezdolność do pracy, jednak uznał, że nie pozostaje ona w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia. Opinia ta okazała się odosobniona na tle całości materiału dowodowego. Pozostali dwaj biegli psychiatrzy — S. T. w opinii z dnia 2 maja 2025r. oraz S. M. w opinii z dnia 3 stycznia 2026r. — zgodnie stwierdzili, że cechy organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego istniały u J. P. (1) już od dzieciństwa, a naruszenie sprawności organizmu nastąpiło przed ukończeniem 18 roku życia. Wnioski te pozostają spójne z opinią biegłej sądowej psycholog I. P., która — opierając się na badaniu neuropsychologicznym i analizie dokumentacji — potwierdziła, że nasilające się obniżenie umysłowe, poznawcze i emocjonalne wynika z konstrukcji mózgu i naruszało umysłową sprawność organizmu J. P. (1) w stopniu utrudniającym pracę jeszcze przed 18 rokiem życia. Zbieżność wniosków dwóch wskazanych biegłych psychiatrów oraz biegłego psychologa, poparta obszerną dokumentacją z leczenia psychiatrycznego, sięgającą 1959 roku, dawała podstawę do uznania opinii biegłego I. R. za niewystarczającą do podważenia ustaleń wynikających z pozostałego materiału dowodowego, dlatego też Sąd za kluczowe dla rozstrzygnięcia uznał opinie biegłych psychiatrów S. T. i S. M. oraz biegłej psycholog I. P., jako wzajemnie spójne, należycie uzasadnione i osadzone w całości dokumentacji medycznej. Z kolei opinię biegłego psychiatry I. R. — jako odosobnioną i nieprzekonującą — Sąd pominął przy dokonywaniu ustaleń w zakresie związku całkowitej niezdolności do pracy z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia.
Opinie ww. biegłych sądowych — z wyjątkiem wskazanej części opinii biegłego psychiatry I. R. — Sąd ocenił jako w pełni wiarygodne i przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zostały one sporządzone przez osoby posiadające odpowiednią wiedzę specjalistyczną i doświadczenie zawodowe, w oparciu o bezpośrednie badanie odwołującego się oraz analizę całości zgromadzonej dokumentacji medycznej. Opinie są jasne, logiczne, wewnętrznie niesprzeczne, a wnioski w nich zawarte zostały należycie uzasadnione i poparte fachową argumentacją. Żadna ze stron nie zgłosiła skutecznych zarzutów podważających rzetelność tych opinii — organ rentowy, który w piśmie procesowym z dnia 10 kwietnia 2026r. odniósł się do ostatniej z opinii psychiatrycznych, wprost wskazał na brak możliwości prowadzenia dalszej skutecznej polemiki z jej wnioskami. Sąd zatem nie znalazł podstaw, by kwestionować opinie biegłych, wobec czego stanowiły one miarodajną i wystarczającą podstawę ustaleń faktycznych w sprawie.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Przesłanki nabycia prawa do renty socjalnej określa art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003r. o rencie socjalnej
(tekst jedn. Dz.U. z 2023r. poz. 2194). Zgodnie z tym przepisem renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej, całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej przed ukończeniem 25 roku życia, albo w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Ustawodawca konstruując powyższą regulację wyszedł z założenia, że świadczenie to ma charakter szczególny — jest adresowane do osób, które wskutek wczesnego, często ujawnionego już w dzieciństwie lub młodości naruszenia sprawności organizmu, nigdy nie uzyskały realnej możliwości podjęcia zatrudnienia i nabycia uprawnień rentowych na zasadach ogólnych.
Organ rentowy nie kwestionował w toku postępowania sądowego, że J. P. (1) jest całkowicie i trwale niezdolny do pracy — okoliczność ta została ustalona już na etapie postępowania administracyjnego w orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z 24 czerwca 2022r., która ustaliła całkowitą niezdolność do pracy od 1 marca 2020r. Sporna pozostawała natomiast kwestia o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie czy stwierdzona niezdolność do pracy pozostaje w związku przyczynowym z naruszeniem sprawności organizmu powstałym w jednym z okresów wskazanych w art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, a w szczególności — zważywszy na historię życia odwołującego się i przebieg jego leczenia — czy naruszenie to nastąpiło przed ukończeniem przez niego 18 roku życia. Zagadnienie to stanowiło zasadniczy przedmiot postępowania dowodowego przeprowadzonego przed Sądem.
Z uwagi na wielość, różnorodność i wzajemne powiązania schorzeń stwierdzonych u odwołującego się, postępowanie dowodowe było obszerne i długotrwałe. Zachodziła bowiem potrzeba kompleksowej, wielospecjalistycznej oceny stanu zdrowia J. P. (1), co wymagało przeprowadzenia dowodów z opinii biegłych sądowych z zakresu kardiologii, diabetologii, ortopedii i traumatologii, urologii, psychologii oraz psychiatrii. Każdy z biegłych dokonał oceny w zakresie swojej specjalności, odnosząc się zarówno do aktualnego stanu zdrowia odwołującego się, jak i do kwestii powstania naruszenia sprawności organizmu w kontekście ustawowych przesłanek prawa do renty socjalnej. Wyniki przeprowadzonego postępowania dowodowego nie były jednolite. Część biegłych stwierdziła brak niezdolności do pracy w zakresie swojej specjalności, część zaś — przyjmując istnienie takiej niezdolności — oceniła, że nie pozostaje ona w związku z naruszeniem sprawności organizmu powstałym przed ukończeniem 18 roku życia. Jednakże wśród zgromadzonych opinii znalazły się również takie, które w sposób stanowczy i przekonująco uzasadniony wskazały, że zaburzenia, które z biegiem czasu przybrały postać całkowitej i trwałej niezdolności do pracy, ujawniły się i utrwaliły u odwołującego się przed ukończeniem przez niego 18 roku życia — a zatem w sposób zasadniczo odmienny od stanowiska przyjętego przez organ rentowy. Rozbieżności te, jak wskazano w części poświęconej ocenie dowodów, dotyczyły przede wszystkim sfery zdrowia psychicznego odwołującego się, która okazała się decydująca dla rozstrzygnięcia. Z przyczyn szczegółowo omówionych w części obejmującej ocenę materiału dowodowego, Sąd jako kluczowe przyjął opinie biegłych psychiatrów S. T. i S. M. oraz biegłej psycholog I. P., których wnioski tworzyły spójny i wzajemnie uzupełniający się obraz kliniczny, znajdując – jak należy przyjąć – ostateczne potwierdzenie również w stanowisku samego organu rentowego, który w piśmie procesowym z 10 kwietnia 2026r. zrezygnował z dalszego kwestionowania tych ustaleń.
W oparciu o ww. opinie, które miały kluczowe znaczenie dla ustalenia okoliczności spornych w sprawie, Sąd przyjął, że J. P. (1) już od najmłodszych lat funkcjonował na obniżonym poziomie intelektualnym, na pograniczu normy i upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim, przejawiając równocześnie głęboko zakorzenione zaburzenia zachowania i emocji. Nieprawidłowości te ujawniły się na tyle wcześnie i w tak nasilonej formie, że już w 11 roku życia odwołujący wymagał hospitalizacji psychiatrycznej — z rozpoznaniem charakteropatii — a następnie pobytu w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym. W wieku lat 19, po kolejnej hospitalizacji psychiatrycznej zakończonej tożsamym rozpoznaniem, został zwolniony ze służby wojskowej jako niezdolny do służby w czasie pokoju. Obraz kliniczny, jaki wyłania się z ww. opinii biegłych psychiatrów i psychologa jest jednoznaczny — organiczne uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego istniało u odwołującego się od dzieciństwa, manifestując się trudnościami w nauce, kilkakrotnym powtarzaniem klas, zakończeniem edukacji na poziomie szkoły podstawowej, brakiem wyuczonego zawodu oraz głęboko zaburzonymi relacjami społecznymi. Nałogowe nadużywanie alkoholu i substancji psychoaktywnych od 16 roku życia, wielokrotne pobyty w szpitalach psychiatrycznych oraz długotrwałe leczenie ambulatoryjne jedynie pogłębiały istniejące od dzieciństwa deficyty, prowadząc z biegiem lat do rozwinięcia się pełnoobjawowego zespołu otępiennego. Schorzenia somatyczne stwierdzone u odwołującego się, jakkolwiek liczne i poważne, mają w tym kontekście znaczenie uzupełniające, gdyż to właśnie psychiatryczne i psychologiczne następstwa wczesnodziecięcego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego spowodowały naruszenie sprawności organizmu skutkujące nierokującą poprawy, trwałą całkowitą niezdolnością do pracy i przesądzają o spełnieniu przesłanki z art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej.
W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że odwołujący się spełnia wszystkie ustawowe przesłanki prawa do ww. świadczenia, a zaskarżona decyzja organu rentowego nie znajdowała oparcia w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym sprawy.
Przechodząc do kwestii okresu, za który świadczenie przysługuje, wskazać należy, że stosownie do art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, renta socjalna nie przysługuje osobie, która jest tymczasowo aresztowana lub odbywa karę pozbawienia wolności; nie dotyczy to osoby, która odbywa karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego. Celem tej regulacji jest wyłączenie prawa do świadczenia w okresie, gdy osoba uprawniona pozostaje na utrzymaniu państwa w związku z wykonaniem kary pozbawienia wolności — w takim bowiem czasie zaspokojenie jej podstawowych potrzeb bytowych zapewnia Skarb Państwa, co wyklucza równoległe korzystanie ze świadczenia rentowego. Stosownie zaś do art. 15 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej prawo do renty socjalnej zawiesza się za miesiąc, w którym nastąpiło tymczasowe aresztowanie lub w którym rozpoczęto odbywanie kary pozbawienia wolności.
Rozstrzygając o dacie, od której przysługuje odwołującemu się renta socjalna, Sąd miał na względzie, że zgodnie z art. 5 ustawy o rencie socjalnej w związku z art. 129 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
(Dz. U. z 2023r. poz. 1251) świadczenie nie może być przyznane wcześniej niż od miesiąca, w którym został złożony wniosek. J. P. (1) złożył wniosek o rentę socjalną w dniu 21 lutego 2022r., co oznacza, że najwcześniejszą możliwą datą przyznania świadczenia byłby co do zasady dzień 1 lutego 2022r. Jednakże w dacie złożenia wniosku, a także przez kolejne tygodnie — aż do dnia 15 kwietnia 2022r. włącznie — odwołujący się odbywał karę pozbawienia wolności, co w świetle art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej bezwzględnie wyłączało możliwość przyznania mu świadczenia za ten okres. Pierwszym dniem, od którego renta socjalna mogła zostać przyznana, był zatem dzień 16 kwietnia 2022r., tj. pierwszy dzień po zakończeniu przez J. P. (1) odbywania kary pozbawienia wolności i zarazem pierwszy dzień, w którym odpadła przeszkoda ustawowa uniemożliwiająca nabycie prawa do świadczenia.
Z tożsamych przyczyn, działając na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, z okresu, za który renta socjalna byłaby należna, Sąd wyłączył kolejne okresy pozbawienia wolności odwołującego się, a mianowicie: od dnia 29 kwietnia 2023r. do dnia 22 września 2023r., od dnia 18 stycznia 2024r. do dnia 15 czerwca 2024r. oraz od dnia 27 lutego 2025r. do dnia 8 marca 2025r. W każdym z tych okresów odwołujący się przebywał w zakładzie karnym, co z mocy prawa wyłączało prawo do świadczenia.
Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 477
14 § 2 k.p.c. zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w E. z dnia 25 lipca 2022r., znak (...) i przyznał J. P. (1) prawo do renty socjalnej od dnia 16 kwietnia 2022r. na stałe, z wyłączeniem wskazanych wyżej okresów odbywania kary pozbawienia wolności.