Uchwała III ZP 5/99

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 września 1999 r. III ZP 5/99 Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Zbigniew Myszka, Teresa Romer, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (współsprawozdawca). Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Jana K. przeciwko Przedsiębiorstwu Produk- cyjnemu „H.” S.A. w K. o odszkodowanie i sprostowanie świadectwa pracy, po roz- poznaniu w dniu 9 września 1999 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 lutego 1999 r., sygn. akt I PKN 577/99: Czy wskazanie w piśmie o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia daty wcześniejszej niż dzień złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu niezwłocznym stanowi naruszenie przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie w rozu- mieniu art. 56 § 1 KP ? podjął następującą uchwałę: Wskazanie przez pracodawcę w oświadczeniu woli o rozwiązaniu bez wypowiedzenia umowy o pracę wcześniejszego terminu ustania stosunku pracy niż złożenie tego oświadczenia nie uzasadnia roszczeń pracownika z art. 56 § 1 KP. U z a s a d n i e n i e Skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 lutego 1999 r., I PKN 577/98, przekazał do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wskazane w sentencji uchwały. W sprawie będą- cej przedmiotem rozstrzygnięcia Sądy obu instancji uznały, że nie jest dopuszczalne 2 rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z datą wsteczną (powód otrzymał dnia 23 maja 1997 r. pismo rozwiązujące stosunek pracy z dniem 22 maja tegoż roku) i dlatego zasądzono na rzecz powoda odszkodowanie na podstawie art. 56 w związku z art. 58 KP. Sąd drugiej instancji powołał się na przepis art. 61 KC (mający zastosowanie na podstawie art. 300 KP), z którego wynika, że oświadczenie praco- dawcy nie może mieć mocy wstecznej. Sąd ten wskazał, że podanie przez praco- dawcę w piśmie rozwiązującym stosunek pracy bez wypowiedzenia daty rozwiązania tego stosunku w sytuacji, gdy pismo takie pracownik otrzymuje następnego dnia po tej dacie, uznać należy za wadę pisma. Zgodnie bowiem z przepisem art. 56 KC czynność prawna wywołuje skutki przede wszystkim wyrażone w samej czynności. W przypadku, gdy czynność prawna jako sprzeczna z ustawą byłaby nieważna mogłoby wprawdzie dojść do konwalidacji tej czynności w ten sposób, że na miejsce nieważ- nych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy (art. 58 KC). Warunkiem jednak takiej konwalidacji jest uregulowanie ustawowe dopuszcza- jące zastąpienie nieważnych postanowień czynności prawnej odpowiednimi przepi- sami ustawy. Według Sądu drugiej instancji taką konwalidację przepisy Kodeksu pracy przewidują w art. 18 i art. 49. Przepisy Kodeksu pracy dotyczące rozwiązania niezwłocznego nie odsyłają jednakże do zasad określonych w art. 18 i 49 KP co oznacza, iż przy badaniu zgodności z prawem czynności pracodawcy rozwiązującej stosunek pracy bez wypowiedzenia na miejsce nieważnych postanowień takiej czyn- ności nie wchodzą odpowiednie przepisy ustawy, a w szczególności art. 61 KC w związku z art. 300 KP i art. 30 § 1 pkt 3 KP. Określenie przez pracodawcę daty roz- wiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia jest składnikiem czynności prawnej pracodawcy przedmiotowo istotnym. Oznacza to, iż składnik ten wadliwie oznaczony pociąga za sobą następstwa określone w art. 56 § 1 KP, gdyż stanowi rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie. Skład trzech sędziów Sądu Najwyższego stwierdził, iż zasadniczym powodem skierowania pytania do rozpatrzenia przez skład powiększony jest rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego, jaka ujawniła się w związku z rozpoznawaną sprawą. W szczególności dotyczy to stanowiska wyrażonego w wyroku z dnia 19 stycznia 1998 r., I PKN 477/97 (OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 685) oraz w uchwale z dnia 6 października 1998 r., III ZP 31/98 (OSNAPiUS 1999 nr 3, poz. 80). W wyroku z 19 stycznia 1998 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że ponieważ rozwiązanie umowy o 3 pracę w trybie art. 52 KP następuje w wyniku złożenia przez pracodawcę oświadcze- nia woli, to jego skutek rozwiązujący zgodnie z prawem nie może być określony wstecznie względem daty złożenia oświadczenia, gdyż żaden przepis na to nie poz- wala. W wyroku tym Sąd Najwyższy ocenił, że w orzecznictwie kwestia ta nie budzi wątpliwości i jako przykład powołał wyrok z dnia 22 maja 1986 r., I PR 38/86 (Służba Pracownicza 1987 r. nr 1, poz. 30), w którym stwierdzono, że do rozwiązania bez wypowiedzenia w rozumieniu art. 52 KP dochodzi w następstwie stosownego oświadczenia woli. To oświadczenie ma charakter stwarzający dopiero ze skutkiem na przyszłość nową sytuację prawną (rozwiązanie stosunku pracy). Skutek rozwią- zujący takiego oświadczenia wynika z jego treści i następuje w dacie w niej oznaczo- nej. Czym innym jest bowiem data złożenia oświadczenia woli, a czym innym skutek rozwiązujący, który jest zgodny z treścią oświadczenia o rozwiązaniu. Nie można więc uznać, że rozwiązanie umowy następuje w dacie złożenia oświadczenia woli, a nie w dacie określonej w oświadczeniu pracodawcy. W tym zakresie nie ma zasto- sowania przepis art. 49 KP, który przesuwa datę rozwiązania umowy o pracę w przy- padku zastosowania krótszego okresu wypowiedzenia. Przepis art. 61 KC rozstrzy- ga jedynie kwestię dotyczącą tego, jak należy postępować w przypadku, gdy po- wstaje wątpliwość, w jakiej chwili zostaje złożone oświadczenie woli, natomiast nie rozstrzyga zagadnienia, czy skutek czynności prawnej będzie powstawał wcześniej niż w dacie złożenia oświadczenia woli. Z istoty rozwiązania niezwłocznego wynika, iż jest to oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie. Rozwiązanie to nas- tępuje bez zachowania okresu wypowiedzenia, ale to nie znaczy, że także i bez za- chowania wymagania, iż rozwiązanie nie może nastąpić przed złożeniem oświadcze- nia woli drugiej osobie. Konstrukcja rozwiązania niezwłocznego jest taka, że wywo- łuje ono skutek mimo, iż jest wadliwe, wadliwość zaś jego polegać może także i na tym, że wolą pracodawcy jest rozwiązanie stosunku pracy z określoną w piśmie datą, mimo że zostaje złożone w terminie późniejszym. Istotne z funkcjonalnego punktu widzenia jest przy tym to, że z reguły w takich przypadkach pracodawcy za datę roz- wiązania umowy o pracę uważają dzień wskazany w piśmie o rozwiązaniu nie- zwłocznym, a nie dzień złożenia oświadczenia woli i w konsekwencji w świadectwie pracy wpisują pierwszą z tych dat. Inne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 6 października 1998 r. stwierdzając, że pisemne oświadczenie woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia nie musi wskazywać terminu ustania stosunku pracy, który 4 to skutek następuje zawsze w dacie dojścia oświadczenia do adresata w sposób umożliwiający mu realne zapoznanie się z jego treścią (art. 61 KC w związku z art. 300 KP). Złożenie oświadczenia ze wskazaniem terminu przypadającego przed tą datą nie jest więc naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym try- bie (art. 56 § 1 KP). W uzasadnieniu stwierdzono, że do przesłanek zgodnego z pra- wem zastosowania trybu niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę nie należy podanie w piśmie pracodawcy terminu jej rozwiązania. Podawanie tego terminu nie jest konieczne dlatego, że pisemny wyraz oświadczenia woli pracodawcy musi być pracownikowi udostępniony zgodnie z art. 61 KC. Rozwiązanie stosunku pracy z wsteczną datą nie jest w świetle powołanego przepisu w ogóle możliwe. Nie ma przy tym znaczenia, czy wskazany przez pracodawcę ewentualny termin rozwiązania sto- sunku pracy poprzedza jedynie moment dojścia oświadczenia woli do pracownika, czy również datę podpisania pisma zawierającego to oświadczenie. W każdej z tych sytuacji ustanie stosunku pracy następuje bowiem w momencie określonym w spo- sób przewidziany w art. 61 KC. Na tle tej argumentacji należy – zdaniem składu sędziów Sądu Najwyższego przedstawiającego pytanie - zgłosić następujące uwagi. Z przepisu art. 61 KC wcale nie wynika, że rozwiązanie niezwłoczne jest czynnością prawną, która ma być złożo- na innej osobie, ta jego właściwość wynika z samej jego natury, a nie z przepisu, któ- rego celem jest jedynie wskazanie sposobu rozstrzygania wątpliwości dotyczących momentu, który należy uważać za chwilę złożenia oświadczenia woli. Trudno przyjąć, że z art. 61 KC wynika, iż w przypadku jeżeli wolą strony - która może mylnie inter- pretować stan prawny - jest rozwiązanie umowy o pracę w określonej dacie (wskaza- nej w jej piśmie), to rozwiązanie to następuje w innej dacie (dacie złożenia oświad- czenia woli). Trudno także zakładać, iż nie ma takich czynności prawnych składanych innej osobie, do istoty których należy możliwość wywołania skutku w chwili wcześ- niejszej niż data złożenia oświadczenia woli pod warunkiem, że oświadczenie to zos- tanie złożone, a to oznacza, iż art. 61 KC nie ustanawia jakiejś generalnej reguły, że wskazanie daty wcześniejszej niż data złożenia oświadczenia woli jest równoznaczne z wywołaniem skutku najwcześniej w tej drugiej dacie. Przedstawiając zagadnienie prawne podniesiono, iż wątpliwe jest twierdzenie, że w przypadku rozwiązania nie- zwłocznego podanie w piśmie terminu rozwiązania umowy nie należy do przesłanek tego „trybu”. Termin rozwiązania wskazywany jest przez podanie, iż jest to rozwiąza- nie bez zachowania okresu wypowiedzenia. Jeżeli pracodawca się do tego ograniczy 5 to oznacza, iż wskazanym przez niego terminem rozwiązania jest data złożenia przez niego stosownego oświadczenia woli. Nie można mu jednak zabronić, by treścią swojego oświadczenia woli rozwiązał stosunek pracy w konkretnie ustalonej przez siebie dacie, która może być wcześniejsza lub późniejsza od daty złożenia oświad- czenia woli. Rozwiązanie niezwłoczne charakteryzuje się tym, iż następuje bez za- chowania okresu wypowiedzenia. Pracodawca jest upoważniony tylko do pozbawie- nia pracownika okresu wypowiedzenia, a nie do rozwiązania z nim umowy o pracę jeszcze przed złożeniem stosownego oświadczenia woli. Jeżeli zaś to czyni, to jego oświadczenie woli jest dotknięte wadą prawną. Innego zdania jest Sąd Najwyższy wyrażając w uchwale z 6 października 1998 r. pogląd, że ewentualne wskazanie w pisemnym oświadczeniu woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypo- wiedzenia, wstecznej daty ustania stosunku pracy, nie jest w rozumieniu art. 56 § 1 KP naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie, wobec czego nie rodzi dla pracownika roszczeń o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie. W takiej sytuacji stosunek pracy nie ustaje w ter- minie podanym w oświadczeniu pracodawcy, tylko w terminie późniejszym, ustalo- nym zgodnie art. 61 KC, a pracownik może dochodzić roszczeń związanych z takim przedłużonym trwaniem zatrudnienia, w szczególności wynagrodzenia za pracę bądź wynagrodzenia gwarancyjnego z tytułu pozostawania w gotowości do pracy. Skutki rozwiązania niezwłocznego z wsteczną datą są więc analogiczne do regulacji prze- widzianej w art. 49 KP. Prokurator wniósł o udzielenie odpowiedzi przeczącej na przedstawione pyta- nie prawne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w odniesieniu do postawionego zagadnienia prawnego uzasadnia udzielenie odpowiedzi składu siedmiu sędziów tego Sądu. Przyczyną tej rozbieżności jest odmienne rozumienie dwóch przepisów Ko- deksu cywilnego (stosowanych odpowiednio do stosunków pracy na podstawie art. 300 KP). Jak wynika bowiem z art. 56 KC czynność prawna wywołuje skutki w niej przewidziane i na tej podstawie w wyroku SN z dnia 19 stycznia 1998 r. przyjęto, iż rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia może nastąpić z datą poprzedzającą 6 złożenie oświadczenia woli w tym przedmiocie, a zatem jest ono wadliwe w rozumie- niu art. 56 KP, co uprawnia pracownika do dochodzenia roszczeń o przywrócenie do pracy lub odszkodowanie. Natomiast w uchwale z dnia 6 października 1998 r. Sąd Najwyższy stwierdził, iż rozwiązanie stosunku pracy następuje dopiero z datą dojścia do wiadomości pracownika oświadczenia woli pracodawcy (art. 61 KC w związku z art. 300 KP), tak więc wskazanie w piśmie pracodawcy wcześniejszego terminu roz- wiązania stosunku pracy nie jest naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umowy o pracę w tym trybie w znaczeniu określonym w art. 56 KP. Zachodzi więc konieczność rozstrzygnięcia kwestii, czy w przypadku wskazania w oświadczeniu woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia terminu wcześniejszego niż dojś- cie tego oświadczenia do wiadomości pracownika powoduje rozwiązanie stosunku pracy z datą wskazaną przez pracodawcę, co oznaczałoby jego wadliwość w rozu- mieniu art. 56 KP, czy jednakże oświadczenie woli o tej treści wywołuje skutek w postaci ustania stosunku pracy dopiero z dniem dojścia do wiadomości pracownika. Należy opowiedzieć się za drugą z tych możliwości. Przemawia z tym kilka argu- mentów. Przede wszystkim trzeba podnieść pewną uwagę generalną dotyczącą za- leżności między stosunkami społecznymi (faktycznymi) a ich regulacją prawną (sto- sunkami prawnymi). Na tyle, na ile jest to możliwe, prawo powinno być tak interpre- towane, aby nie naruszało rzeczywistości społecznej i zarazem było zrozumiałe dla ludzi. W niniejszej sprawie ta dyrektywa interpretacyjna wyraźnie wskazuje na bezs- kuteczność wstecznego określenia terminu rozwiązania stosunku pracy (ale nie sa- mego rozwiązania tego stosunku). Nie ma istotnych argumentów dla przyjęcia poglą- du, iż pracodawca mógłby rozwiązać stosunek pracy składając oświadczenie woli rozwiązujące ten stosunek ze skutkiem wstecznym. Jeżeli bowiem przed otrzyma- niem oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia pracownik wy- konywał pracę, to byłoby niezrozumiałe, aby w następstwie tego oświadczenia pra- codawcy miało się okazać, iż w ostatnim okresie pracy wykonywał ją bez podstawy prawnej. Oznaczałoby to, iż mógłby on dochodzić roszczeń za wykonywaną pracę wobec byłego pracodawcy jedynie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i następne) lub – przy przyjęciu koncepcji faktycznego stosunku pracy – na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu pracy. Nadto, jeżeli w tym ostatnim okresie zatrudnienia pracownik nie wy- konywał pracy z przyczyn uznanych przez prawo pracy za usprawiedliwione, to 7 wsteczne rozwiązanie stosunku pracy mogłoby pozbawić go świadczeń przewidzia- nych przez prawo pracy lub prawo ubezpieczeń społecznych. Według art. 49 KP w razie zastosowania okresu wypowiedzenia krótszego niż wymagany, umowa o pracę rozwiązuje się z upływem okresu wymaganego, a pra- cownikowi przysługuje wynagrodzenie do czasu rozwiązania umowy. Przepis ten nie uzasadnia poglądu o istnieniu roszczeń z art. 56 KP w razie wskazania przez praco- dawcę wstecznej daty rozwiązania stosunku pracy. Przede wszystkim nie dotyczy on wstecznego działania oświadczenia woli, lecz tylko wadliwości polegającej na okreś- leniu zbyt krótkiego okresu wypowiedzenia. Jego funkcją jest wyłączenie roszczeń z art. 45 KP (o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia, przywrócenie do pracy lub odszkodowanie) oraz przyznanie w tym okresie pełnego wynagrodzenia obliczanego jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy (§ 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wyna- grodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego pods- tawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy, Dz. U. Nr 62, poz. 289 ze zm.). Przepis art. 49 KP jest jedyną regulacją w Kodeksie dotyczącą wadliwego okre- ślenia przez pracodawcę terminu ustania stosunku pracy. Nie można z jednego szczególnego przepisu wyciągać zbyt daleko idących wniosków, jednakże raczej przemawia on za poglądem, iż wadliwe określenie terminu ustania stosunku pracy nie upoważnia pracownika do dochodzenia roszczenia o przywrócenie do pracy lub odszkodowanie z art. 56 KP. Należy także zauważyć, że naruszenie przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę bez wypowiedzenia – i to zawartych w Kodeksie pracy, a nie w odpowiednio stosowanych przepisów Kodeksu cywilnego – nie zawsze oznacza możliwość do- chodzenia przez pracownika roszczeń z art. 56 KP. Według ustalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego brak pouczenia przez pracodawcę o prawie pracownika do od- wołania się do sądu w razie wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę bez wy- powiedzenia – co stanowi naruszenie art. 30 § 5 KP – nie uzasadnia roszczeń z art. 45 lub 56 KP, lecz może stanowić jedynie podstawę do przywrócenia terminu do wytoczenia powództwa (art. 265 KP). Trzeba również zgodzić się z twierdzeniem zawartym w powołanej uchwale SN z dnia 6 października 1998 r., że wskazanie daty rozwiązania stosunku pracy nie należy do istotnych elementów tego oświadczenia woli pracodawcy. Przepisy prawa 8 pracy nie wprowadzają bowiem tego wymogu. Określenie przedwczesnego terminu rozwiązania stosunku pracy nie mieści się zatem w pojęciu „naruszenia przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie” (art. 56 § 1 KP), a tylko ich naruszenie uzasadnia roszczenia pracownika przewidziane w tym przepisie. Rozwiązanie sto- sunku pracy nie może nastąpić przed dojściem do wiadomości pracownika stosow- nego oświadczenia woli pracodawcy (art. 61 KC w związku z art. 300 KP). Praco- dawca może podać w swoim oświadczeniu woli o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia inny termin ustania stosunku pracy niż jego dojście do wiadomości pracownika, ale może to uczynić tylko ze skutkiem na przyszłość. Interes pracownika w przypadku błędnego (przedwczesnego) określenia przez pracodawcę terminu rozwiązania stosunku pracy jest odpowiednio chroniony przez przepisy prawa pracy. Może on bowiem dochodzić roszczenia o wynagrodzenie z tytułu gotowości do pracy na podstawie art. 81 KP (jeżeli nie był do niej bezprawnie dopuszczany). Nadto w razie wskazania przez pracodawcę w świadectwie pracy przedwczesnego terminu rozwiązania stosunku pracy pracownik ma roszczenie o jego sprostowanie (art. 97 § 21 KP), a jeżeli poniósł z tej przyczyny szkodę – o odsz- kodowanie (art. 99 KP). Z tych względów orzeczono jak w sentencji. ========================================