Uchwała III ZP 4/01

Uchwała z dnia 21 marca 2001 r. III ZP 4/01 Przewodniczący SSN Józef Iwulski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Katarzyna Gonera, Walerian Sanetra. Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka, w sprawie z powództwa Marii K. przeciwko Urzędowi Skarbowemu w E. o nawiązanie stosunku pracy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym w dniu 21 marca 2001 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu postanowieniem z dnia 13 grudnia 2000 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC: 1. Czy pracownikowi zatrudnionemu na czas nieokreślony w Urzędzie Skar- bowym, z którym rozwiązano umowę o pracę z dniem 31 maja 1999 r., w trybie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra- cownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 4/1999 r., poz. 19) przysługuje roszczenie o nawiązanie stosunku pracy na podstawie art. 12 tej ustawy, w związku z obowiązującym od dnia 1 lipca 1999 r., szczególnym trybem naborów pracowników wynikającym z ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r., o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 49/1999 r., poz. 483) ? 2. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze, czy zgłoszenie przez powódkę oferty powrotu do pracy, winno nastąpić zgodnie z zasadami określo- nymi w ustawie o służbie cywilnej? p o d j ą ł następującą uchwałę: Nie jest wyłączone stosowanie art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) do nawiązania umowy o pracę na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.). 2 U z a s a d n i e n i e Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu przedstawił rozpatrywane zagadnienie prawne w następującym stanie sprawy. Powódka Maria K. wniosła przeciwko pozwanemu Urzędowi Pracy w E. pozew o nawiązanie stosunku pracy. W uzasadnieniu podała, iż pozwany Urząd rozwiązał z nią stosunek pracy z dniem 31 maja 1999 r. w trybie art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Podniosła, iż po powzięciu wiadomości o tym, że po- zwany ponownie zatrudnia pracowników, pismem z dnia 14 stycznia 2000 r. zgłosiła zamiar powrotu do pracy. Urząd odmówił jej jednak ponownego zatrudnienia. Swoje roszczenie powódka wywodzi z art. 12 wskazanej ustawy. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, podnosząc, że od dnia 1 lipca 1999 r., to jest od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.), może zatrudniać pracowników jedynie zgodnie z procedurą w niej określoną. Wyrokiem z dnia 4 października 2000 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Elblągu oddalił powództwo. Sąd Rejonowy uznał, że ustawa o służbie cywilnej, która weszła w życie w dniu 1 lipca 1999 r., wprowadziła określoną procedurę zatrudniania w kor- pusie służby cywilnej. Ustawa ta nałożyła na dyrektora generalnego urzędu obowią- zek upowszechniania informacji o wolnych stanowiskach pracy w służbie cywilnej. W ogłoszeniu takim powinny być podane informacje o wymaganiach związanych ze stanowiskiem pracy, a także wskazanie wymaganych dokumentów i terminu ich skła- dania. Osoba ubiegająca się o nawiązanie stosunku pracy musi spełnić określone w ogłoszeniu wymagania oraz terminowo odpowiedzieć na ofertę zatrudnienia. Taki tryb postępowania obowiązuje wszystkie osoby - poza wyjątkami szczegółowo okre- ślonymi w ustawie - ubiegające się o zatrudnienie w służbie cywilnej. W ocenie Sądu Rejonowego brak jest podstaw aby przyjąć, że od zachowania tego trybu zwalnia powódkę art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Uznanie roszczenia powódki pro- wadziłoby do błędnego wniosku, iż art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. jest przepisem szczególnym w stosunku do unormowań ustawy o służbie cywilnej, co nie ma uzasadnienia w obowiązującym prawie. W ocenie Sądu Rejonowego przepisy 3 ustawy o służbie cywilnej mają charakter szczególny w stosunku do art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., gdyż w sposób szczegółowy uregulowały materię dotyczącą zatrudnienia w wyodrębnionej i specyficznej grupie zawodowej jaką jest korpus służby cywilnej. Ustawa o służbie cywilnej nie przewiduje żadnych odstępstw od pro- cedury zatrudniania w stosunku do osób, które jak powódka, zostały zwolnione z pracy w urzędach państwowych z przyczyn dotyczących pracodawcy i dlatego osoby te obowiązuje taka sama procedura zatrudniania. Powódka, by mieć szansę zatrud- nienia w służbie cywilnej, powinna znaleźć odpowiednią dla siebie ofertę zatrudnie- nia, spełnić określone w ogłoszeniu wymagania i terminowo odpowiedzieć na ofertę. Apelację od tego wyroku złożyła powódka. Twierdziła, że należy do niej wprost zastosować przepis art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., poprzez art. 7 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej, który stanowi, że w sprawach nie uregulowanych w usta- wie stosuje się przepisy Kodeksu pracy i inne przepisy prawa pracy. Rozpoznając apelację Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu powziął poważną wątpliwość prawną. Sąd Okręgowy podniósł, że przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. miały na celu ułatwienie pracodawcom dostosowa- nia się do nowych warunków ekonomicznych i dokonanie niezbędnych dla prawidło- wego funkcjonowania zakładów zmian organizacyjnych oraz racjonalizacji zatrudnie- nia. Ustawa ta zapewniała również prawo powrotu do pracy zwolnionym pracowni- kom, gdy odpadły przyczyny rozwiązania z nimi stosunku pracy, stanowiąc w art. 12, że pracodawca powinien ponownie zatrudnić pracownika, z którym rozwiązał stosu- nek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 tej ustawy, w razie ponownego za- trudniania pracowników w tej samej grupie zawodowej, jeżeli pracownik zgłosi zamiar powrotu do pracy w ciągu roku od rozwiązania stosunku pracy. Przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. nie stosuje się do pracowników mianowanych (art. 17). Sto- sowanie art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. nie stwarza zdaniem Sądu Okręgo- wego problemów w przypadku "zwykłych" pracowników i "zwykłych" zakładów pracy. Sąd Okręgowy powołał się na liczne orzeczenia Sądu Najwyższego. Problem w roz- strzygnięciu sprawy wynika z wejścia w życie przepisów, w sposób szczególny regu- lujących zasady zatrudniania pracowników w danym zakładzie, a za takie należy uznać przepisy ustawy o służbie cywilnej. Nie ulega wątpliwości, że ta ustawa wpro- wadziła szczególny tryb zatrudniania pracowników. Nałożyła na Dyrektora Urzędu obowiązek umieszczenia ogłoszenia w miejscu powszechnie dostępnym, w siedzibie urzędu, a także opublikowania ogłoszenia w Biuletynie Służby Cywilnej. Zobowiązała 4 Dyrektora Urzędu do określenia wymagań dotyczących danego stanowiska, nie- zbędnych i dodatkowych, wskazania koniecznych dokumentów oraz terminu ich składania. Osoba ubiegająca się o zatrudnienie w służbie cywilnej powinna spełnić określone w ogłoszeniu wymagania i w określonym terminie zgłosić ofertę zatrudnie- nia. Przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. nie przewidują innego trybu zatrud- niania pracowników uprzednio zwolnionych z urzędów państwowych w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r. Można uznać, że tak szczegółowo uregulowany tryb zatrudnia- nia pracowników w korpusie służby cywilnej uniemożliwia zatrudnienie powódki na podstawie art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r., z pominięciem przepisów ustawy z 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej. Sąd Okręgowy skłania się do uznania tego poglą- du. Oprócz wskazanych przez Sąd Rejonowy argumentów wywiedzionych z przepi- sów prawa materialnego, Sąd Okręgowy uważa, iż przemawia za nim również celo- wość uregulowań dotyczących naboru do służby cywilnej. Ustawodawca, normując szczegółowo w art. 21-40 ustawy o służbie cywilnej zasady naboru do tej służby cy- wilnej, dążył do zapewnienia możliwości naboru kadr o najwyższych kwalifikacjach. Jednakże zdaniem Sądu Okręgowego powstają wątpliwości, czy intencją ustawo- dawcy było, by uregulowania ustawy o służbie cywilnej, odbierały osobom zwolnio- nym z urzędów państwowych na podstawie ustawy z 28 grudnia 1989 r. roszczenie o nawiązanie stosunku pracy na podstawie jej art. 12. Wątpliwości te spowodowane są brakiem szczególnej regulacji dotyczącej zatrudniania pracowników uprzednio zwol- nionych z urzędów państwowych w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r. Można bo- wiem wywodzić, podobnie jak to czyni skarżąca w apelacji, iż wobec braku takiej szczególnej regulacji dotyczącej osób zwolnionych z urzędów państwowych w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r., zastosowanie do nich ma przepis jej art. 12 i na pods- tawie tego przepisu służy im roszczenie o nawiązanie stosunku pracy. Gdyby więc przyjąć, że unormowania ustawy o służbie cywilnej, co do trybu nawiązywania sto- sunków pracy z pracownikami służby cywilnej, nie uchylają art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., w stosunku do osób objętych hipotezą tego przepisu, to z kolei po- wstaje pytanie, czy wówczas zgłaszanie ofert powrotu do pracy przez osoby upraw- nione powinno nastąpić zgodnie z zasadami określonymi w ustawie o służbie cywil- nej, czy też tryb dotyczący zatrudniania określony tą ustawą nie ma zastosowania. Za przyjęciem pierwszego poglądu przemawiać by mogło to, że ustawa o służbie cywilnej nie zawiera wyłączeń podmiotowych co do trybu nawiązywania stosunków pracy w służbie cywilnej. Konsekwencją takiego stanowiska byłoby uznanie, iż skar- 5 żącej przysługuje roszczenie z art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., jednak zgłoszenie oferty powrotu do pracy powinno nastąpić zgodnie z zasadami określo- nymi w ustawie o służbie cywilnej. Uzasadnieniem drugiego poglądu, iż tryb doty- czący zatrudniania określony ustawą o służbie cywilnej nie ma zastosowania do osób objętych art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., mogłoby być założenie, iż ustawa o służbie cywilnej reguluje wszystkie inne wypadki zatrudniania w służbie cywilnej, poza szczególnymi, wynikającymi z ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Wniosek taki można by wywieść z całokształtu unormowań prawa pracy, biorąc w szczególności pod uwagę cel ustawodawcy tworzącego ustawę z dnia 28 grudnia 1989 r. Sąd Re- jonowy uznał, iż pracownicy zatrudniani w służbie cywilnej nie są "tą samą grupą za- wodową" co pracownicy, którzy w tej służbie nie byli zatrudnieni. Wymaga się od nich bowiem szczególnych kwalifikacji, stosownie do rozporządzenia Prezesa Rady Mini- strów z dnia 29 października 1999 r. w sprawie określenia stanowisk urzędniczych, wymaganych kwalifikacji zawodowych, stopni służbowych urzędników służby cywil- nej, mnożników do ustalania wynagrodzenia oraz szczegółowych zasad ustalania i wypłacania innych świadczeń przysługujących członkom korpusu służby cywilnej (Dz.U. Nr 89, poz. 996). Przeciwko przyjęciu stosowania art. 12 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. wprost, bez konieczności spełnienia wymagań zawartych w ustawie o służbie cywilnej, przemawia w ocenie Sądu Okręgowego cel jaki miał ustawodawca, wprowadzając ustawę o służbie cywilnej. Jest nim dążenie do zapewnienia możliwie najwyższych kwalifikacji kadry w służbie cywilnej. Cel ten zostałby zniweczony przez konieczność ponownego zatrudniania zwolnionych uprzednio pracowników bez względu na ich kwalifikacje zawodowe i przygotowanie do pracy w służbie cywilnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.) jest aktem prawnym szczególnym względem Kodeksu pracy i in- nych przepisów prawa pracy, o czym dobitnie świadczy jej art. 7 ust. 1, według które- go w sprawach wynikających ze stosunku pracy członka korpusu służby cywilnej, Kodeks pracy i inne przepisy prawa pracy stosuje się tylko w sprawach nie uregulo- wanych w tej ustawie. Inaczej mówiąc, jeżeli określona kwestia jest uregulowana w ustawie o służbie cywilnej, to nie można w tym zakresie stosować przepisów Kodek- su pracy i innych przepisów prawa pracy, w tym ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o 6 szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Nie oznacza to jednak wyeliminowania stosowania tej ustawy do pracowników służby cywilnej, poza pracownikami mianowanymi. Ustawa o służbie cywilnej nie reguluje bowiem rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczą- cych pracodawcy, a więc w ogólności ustawa z 28 grudnia 1989 r. ma zastosowanie do pracowników korpusu służby cywilnej. Poza ogólną regułą z art. 7 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej brak jest bowiem szczególnego wyłączenia stosowania do jej pra- cowników ustawy z 28 grudnia 1989 r. Oczywiście obowiązuje wyłączenie zawarte w art. 17 ustawy z 28 grudnia 1989 r. względem pracowników zatrudnionych na pods- tawie mianowania (z określonymi wyjątkami). Potwierdza to wniosek, że stosowanie ustawy z 28 grudnia 1989 r. do innych pracowników korpusu służby cywilnej nie jest wyłączone. Tak więc w podstawowej materii regulacji ustawy z 28 grudnia 1989 r., to jest w zakresie zasad rozwiązywania stosunków pracy, ustawa ta będzie miała za- stosowanie do niemianowanych pracowników służby cywilnej. Przepis art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. ma zastosowanie tylko w przypadku rozwiązania stosunku pracy z przyczyn określonych w jej art. 1 ust. 1. W tym znaczeniu art. 12 tej ustawy jest normą wtórną i uzupełniającą podstawowe regulacje ustawy. Przemawia to oczywi- ście za wnioskiem, że jeżeli ma do pracowników korpusu służby cywilnej (niemiano- wanych) zastosowanie cała ustawa, to także ma do nich zastosowanie jej art. 12, chyba że uznać, iż ustawa o służbie cywilnej samodzielnie (odmiennie) uregulowała tę kwestię. Takie stwierdzenie nie byłoby prawidłowe. Ustawa o służbie cywilnej ure- gulowała bowiem tryb zatrudniania pracowników służby cywilnej, ale w ogólności, a nie w przypadku, gdy uprzednio rozwiązano z nimi stosunek pracy w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r. Inaczej mówiąc ustawa o służbie cywilnej nie uregulowała szcze- gólnej sytuacji, gdy po dokonaniu zwolnień w trybie ustawy z 28 grudnia 1989 r. na- stępuje ponowne zatrudnianie w tej samej grupie zawodowej w warunkach określo- nych w art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. Skoro więc takiej sytuacji nie reguluje ustawa o służbie cywilnej, to zgodnie z jej art. 7 ust. 1 powinien być zastosowany art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. Rzeczywiście ustawa o służbie cywilnej określiła szczególny tryb postępowa- nia w zakresie zatrudniania pracowników służby cywilnej i wymagania stawiane kan- dydatom do tej służby. Kandydaci powinni spełniać wymagania określone w art. 4 tej ustawy, a nadto powinni być zatrudniani po zgłoszeniu się na ofertę zawierającą 7 wskazanie wymagań, które powinni spełniać (art. 22 tej ustawy). Osoby podejmujące po raz pierwszy pracę w służbie cywilnej obowiązane są do odbycia służby przygo- towawczej kończącej się oceną komisji egzaminacyjnej (art. 25 ustawy). Zważyć jed- nak należy, że zatrudnianie na podstawie zgłoszenia się kandydata na ofertę zatrud- nienia zawierającą określone warunki nie jest aż tak szczególnym trybem, aby przy- pisywać mu wyjątkowo doniosłe znaczenie. Przecież taki tryb zatrudniania jest sto- sowany dosyć powszechnie. Trudno więc przypisywać mu na tyle ważkie znaczenie, aby twierdzić, że jest to regulacja szczególna względem art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r., zwłaszcza (co jest decydujące), że tryb postępowania przy zatrudnianiu ure- gulowany w ustawie o służbie cywilnej ma charakter ogólny, a nie szczególny w przypadku, gdy uprzednio rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r. Większe znaczenie należałoby przypisać raczej obowiązkowi odbycia służby przygotowawczej. Nie powinno jednak budzić wątpliwo- ści stosowanie art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. do osób, które już zostały zatrud- nione po wejściu w życie ustawy o służbie cywilnej, a więc przeszły tryb postępowa- nia nią określony i odbyły służbę przygotowawczą, albo były od niej zwolnione (art. 27 tej ustawy). Pamiętać też należy, że zgodnie z art. 143 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej do pracowników, którzy w dniu jej wejścia w życie mają co najmniej dwuletni staż pracy w administracji publicznej, nie stosuje się art. 28 pkt 2, a więc odbycie służby przygotowawczej nie jest warunkiem uzyskania mianowania, a tym bardziej zawarcia umowy o pracę. Wszystkie argumenty przemawiające przeciwko stosowaniu art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. do pracowników umownych służby cywilnej tracą więc na znacze- niu w sytuacji, gdyby do rozwiązania stosunku pracy w trybie tej ustawy doszło już z pracownikiem zatrudnionym w służbie cywilnej (po przejściu określonego postępo- wania zatrudnieniowego). Wątpliwości biorą się raczej ze szczególnej sytuacji praw- nej powódki, która nigdy nie była pracownikiem służby cywilnej, gdyż stosunek pracy rozwiązano z nią 31 maja 1999 r., a ustawa weszła w życie 1 lipca 1999 r. Nie można jednak tej sytuacji przypisywać znacznej doniosłości prawnej, jeżeli zważy się, że z dniem wejścia w życie ustawy o służbie cywilnej pracownicy zatrudnieni na stanowi- skach określonych w jej art. 2 stali się z mocy prawa pracownikami służby cywilnej (art. 136 tej ustawy). A więc gdyby stosunek pracy powódki trwał w dniu 1 lipca 1999 r. to stałaby się ona pracownikiem służby cywilnej i gdyby wówczas rozwiązano z nią 8 stosunek pracy z przyczyn z art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grudnia 1989 r., to art. 12 tej ustawy miałby do niej zastosowanie. W tej sytuacji powstaje problem podniesiony przez Sąd Okręgowy w zakoń- czeniu uzasadnienia przedstawiającego zagadnienie, czy stosowanie art. 12 ustawy z 28 grudnia 1989 r. do pracowników służby cywilnej powinno następować z uwzględnieniem szczególnego trybu zatrudniania tych pracowników. Odpowiedzi na to pytanie należy poszukiwać w przesłance stosowania tego przepisu polegającej na zatrudnianiu pracowników w tej samej grupie zawodowej. Pojęcie to należy analizo- wać w odniesieniu do szczególnych kwalifikacji określanych w trybie zatrudniania pracowników służby cywilnej. Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji. ========================================