Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu:
Czy ubezpieczonemu, urodzonemu po 31 grudnia 1948 r., który pozostawał w zawodowej służbie wojskowej przed dniem 02 stycznia 1999 r., i pobiera emeryturę wojskową wynoszącą 75% podstawy jej wymiaru bez doliczenia okresów składkowych poprzedzających zawodowa służbę wojskową, jak i przypadających po zakończeniu tej służby, może być wypłacana jednocześnie emrytura z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przysługująca z tytułu powyższych okresów składkowych (art. 7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych)?
Postanowienie SN z dnia 22 września 2021 r. (sygn. akt III UZP 5/21)
Sygn. akt III UZP 5/21
POSTANOWIENIE
Dnia 22 września 2021 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)
SSN Bohdan Bieniek
SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)
Protokolant Anna Pęśko
w sprawie z odwołania P. O.
od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L.
o wysokość emerytury i jej wypłatę,
po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 22
września 2021 r.,
zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apelacyjnego w (…)
z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt III AUa (…),
Czy ubezpieczonemu, urodzonemu po 31 grudnia 1948 r., który
pozostawał w zawodowej służbie wojskowej przed dniem 02 stycznia
1999 r., i pobiera emeryturę wojskową wynoszącą 75% podstawy jej
wymiaru bez doliczenia okresów składkowych poprzedzających
zawodową służbę wojskową, jak i przypadających po zakończeniu tej
służby, może być wypłacana jednocześnie emerytura z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, przysługująca z tytułu powyższych
okresów składkowych (art.7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w
związku z art.95 ust.1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych)?
na podstawie art. 390 § 1 zdanie drugie k.p.c. przekazuje
zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi
Sądu Najwyższego.
2
UZASADNIENIE
Decyzją z 31 października 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział
w L. odmówił P. O. prawa do przeliczenia emerytury i stwierdził, że wypłata
świadczenia pozostaje nadal zawieszona ze względu na pobieranie przez
ubezpieczonego emerytury wojskowej. Wyrokiem z 27 lutego 2020 r. Sąd
Okręgowy w L. oddalił odwołanie wnioskodawcy. Wnioskodawca urodził się 27
czerwca 1951 r. Pobiera emeryturę wojskową przyznaną od 1 lipca 1999 r. Do
wysługi emerytalnej zaliczono okres zatrudnienia (przed służbą wojskową) od 1
września 1965 r. do 24 września 1968 r. i okres służby wojskowej od 1 października
1968 r. do 30 czerwca 1999 r. Wysługa emerytalna na dzień zwolnienia ze służby
wojskowej wynosi 88,75%. Otrzymywana emerytura wojskowa wynosi 75%
podstawy wymiaru. Decyzją z 13 grudnia 2017 r. pozwany przyznał
ubezpieczonemu emeryturę od 1 października 2017 r. oraz zawiesił ją ze względu
na pobieranie emerytury wojskowej.
Sąd pierwszej instancji podniósł, że w przywołanym przez wnioskodawcę
wyroku z 24 stycznia 2019 r. Sąd Najwyższy wskazał, że niezależnie od daty
przyjęcia do służby (i niezależnie od rodzaju emerytury) emeryt wojskowy nie może
mieć uwzględnionego okresu służby wojskowej w emeryturze z powszechnego
systemu emerytalnego. W tym zakresie sytuacja żołnierzy przyjętych do służby po
raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r. i przed tym dniem ukształtowana jest
jednakowo. Inaczej natomiast rzecz się przedstawia w aspekcie wpływu „cywilnych”
okresów stażu emerytalnego na prawo i wysokość świadczeń wojskowych. W tym
zakresie Sąd Najwyższy uznał za właściwy taki kierunek wykładni art. 95 ust. 1 i 2
ustawy emerytalnej, z którego wynika, że użyte w ust. 2 tego artykułu
sformułowanie "emerytura (...) obliczona według zasad określonych w art. 15a albo
art. 18e ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych" oznacza odwołanie się do zasad obliczenia emerytury wojskowej
określonych w tych przepisach, a więc z uwzględnieniem wyłącznie służby
wojskowej, co z kolei uzasadnia prawo do pobierania dwóch emerytur
„wypracowanych” niezależnie od siebie. Zatem o wyjątku od zasady pobierania
jednego świadczenia nie decyduje data przyjęcia do służby, ale brak możliwości
3
obliczenia emerytury wojskowej przy uwzględnieniu "cywilnego" stażu
emerytalnego. Przy czym ten "brak możliwości" nie występuje wtedy, gdy emeryt
wojskowy nie decyduje się na złożenie wniosku o doliczenie po zwolnieniu ze
służby wojskowej okresów składkowych i nieskładkowych, choć mogą one
zwiększyć podstawę wymiaru emerytury do 75%. Wspólnym bowiem mianownikiem
uzasadniającym prawo do dwóch świadczeń są uwarunkowania wynikające z
przepisów prawa niepozwalające na wykorzystanie stażu "cywilnego" w emeryturze
wojskowej, a nie wybór emeryta wojskowego. Sąd Okręgowy zaaprobował w pełni
pogląd zaprezentowany w wyroku Sądu Najwyższego. Sąd pierwszej instancji
wskazał jednak, że wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, okresy ubezpieczenia z
tytułu pracy „cywilnej” mają wpływ na wysokość jego emerytury wojskowej.
Skorzystał z nich również sam ubezpieczony, któremu do wysługi emerytalnej na
podstawie art. 16 ust. 1 w związku z art. 15 ustawy doliczono okres od 1 września
1965 r. do 24 września 1968 r. Zatem wnioskodawca miał możliwość obliczenia
emerytury wojskowej przy uwzględnieniu „cywilnego” stażu emerytalnego i z tej
możliwości skorzystał. Z tego względu, w ocenie Sądu Okręgowego, w sprawie nie
zachodzi wyjątek od zasady pobierania jednego świadczenia z art. 95 ust. 2 ustawy
o emeryturach i rentach z FUS, albowiem emerytura wojskowa wnioskodawcy
została obliczona przy uwzględnieniu „cywilnego stażu emerytalnego”. Trafnie
zatem organ rentowy zawiesił wypłatę świadczenia wnioskodawcy jako świadczenia
niższego z powodu zbiegu prawa do więcej niż jednego świadczenia.
W apelacji wnioskodawca zarzucił 1) naruszenie prawa materialnego -
art. 95 ust. 2 ustawy emerytalnej w zw. z art, 15, 15a i 16 ust. 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych przez uznanie, że przepisów tych
nie stosuje się do wnioskodawcy jako ubezpieczonego, który został powołany do
zawodowej służby wojskowej przed dniem 1 stycznia 1999 r. w sytuacji, gdy przepis
art. 95 ust. 2 ustawy emerytalnej stanowi, że zasada wypłaty jednego świadczenia
nie obowiązuje w przypadku, gdy wojskowe świadczenie emerytalne zostało
obliczone według zasad określonych w art. 15a ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym żołnierzy zawodowych; 2) naruszenie art. 32 Konstytucji RP i
określonej w nim konstytucyjnej zasady równości przez taką interpretację art. 95
ust. 2 ustawy emerytalnej w związku z art. 15a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
4
żołnierzy zawodowych, która pozwala wypłacać dwa świadczenia jedynie niektórym
osobom w ramach tej samej grupy emerytalnej w tym przypadku jedynie niektórym
emerytom wojskowym; 3) naruszenie art. 67 ust. 1 Konstytucji RP przez taką
interpretację art. 95 ust. 2 ustawy emerytalnej w związku z art. 15 i 15a ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, która nakłada na obywatela
obowiązek zabezpieczenia społecznego i ponoszenia składek na zabezpieczenie
społeczne, chociaż w momencie wnoszenia składek nie jest możliwe, aby
wnoszone składki miały jakikolwiek wpływ na świadczenie emerytalne wnoszącego
składki; 4) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie
materiału dowodowego poprzez przyjęcie, iż istnieją podstawy do oddalenia w
całości odwołania od decyzji organu rentowego w sytuacji gdy istniał brak
możliwości obliczenia emerytury wojskowej przy uwzględnieniu cywilnego stażu
emerytalnego, albowiem wnioskodawca nie miał możliwości obliczenia emerytury
wojskowej przy uwzględnieniu całego cywilnego okresu emerytalnego
wnioskodawcy po dacie jego zwolnienia ze służby wojskowej z uwagi na uzyskaną
przez wnioskodawcę 75% podstawę wymiaru emerytury wojskowej; 5) naruszenie
przepisów prawa procesowego - art. 233 § 1 k.p.c. - mające wpływ na treść
orzeczenia przez jednostronną ocenę materiału dowodowego polegającą na
pominięciu części tego materiału dowodowego w postaci braku możliwości
włączenia okresów cywilnego stażu emerytalnego przypadającego za okres po
dacie zwolnienia wnioskodawcy ze służby wojskowej od dnia 30 czerwca 1999 r., o
czym decyduje nie wybór emeryta wojskowego, ale uwarunkowania wynikające z
przepisów prawa materialnego nie pozwalające na wykorzystanie stażu cywilnego
w emeryturze wojskowej powyżej 75% podstawy jej wymiaru oraz naruszenie
przepisów prawa procesowego (art. 233 § 1 k.p.c.) mające wpływ na treść
orzeczenia poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów
przeprowadzonych w sprawie i dokonanie dowolnej oceny materiału dowodowego
polegającej na braku wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego poprzez
pominięcie, iż wnioskodawca nie miał możliwości obliczenia wojskowej emerytury
przy uwzględnieniu całego cywilnego okresu emerytalnego wnioskodawcy po dacie
zwolnienia ze służby wojskowej, a w konsekwencji nierozpoznanie istoty sprawy
polegające na nierozważeniu przez Sąd pierwszej instancji kwestii
5
niekonstytucyjności przepisów ustawy emerytalnej, na podstawie których dochodzi
do zawieszenia wypłaty świadczenia przyznanego ubezpieczonemu z ZUS z
powodu zbiegu tego prawa ze świadczeniem płatnym dotychczas z Wojskowego
Biura Ubezpieczeń oraz braku możliwości obliczenia emerytury wojskowej przy
uwzględnieniu całego cywilnego okresu stażu emerytalnego wnioskodawcy po
dacie zwolnienia wnioskodawcy ze służby wojskowej przy braku możliwości
uwzględnienia w/w okresu 75% podstawy wymiaru emerytury wojskowej.
Powołując się na powyższe zarzuty, wnioskodawca wniósł o zmianę
zaskarżonego wyroku poprzez uchylenie decyzji organu rentowego w całości oraz
nakazanie obliczenia i wypłaty emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,
ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na apelację organ rentowy domagał się jej oddalenia.
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
W niniejszej sprawie ubezpieczony, który pozostawał w zawodowej służbie
wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., i pobiera emeryturę wojskową
przyznaną w dniu 1 lipca 1999 r., domaga się podjęcia wypłaty emerytury z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przyznanej decyzją Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych z 13 grudnia 2017 r., w której emerytura z FUS została ustalona na
podstawie zgromadzonych przez wnioskodawcę okresów ubezpieczenia
przypadających przed rozpoczęciem zawodowej służby wojskowej, jak i po
zakończeniu tej służby. Ubezpieczony zwrócił się o podjęcie wypłaty tej ostatniej
emerytury, jednak organ rentowy wydał w tym zakresie decyzję odmowną, która
została zaskarżona do Sądu Okręgowego w L..
Sąd Okręgowy stwierdził, że emeryt wojskowy, który pozostawał w
zawodowej służbie wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., może pobierać
emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zbiegu z emeryturą wojskową,
jeżeli nie miał możliwości obliczenia emerytury wojskowej przy uwzględnieniu
„cywilnego” stażu emerytalnego, a więc zgromadzone okresy składkowe i
nieskładkowe nie miały wpływu na wysokość emerytury wojskowej, która
6
przysługuje w kwocie maksymalnej na podstawie samej tylko wysługi emerytalnej
wynikającej z pozostawania w służbie wojskowej. W tym zakresie Sąd pierwszej
instancji przychylił się do wykładni art. 95 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, dokonanej w wyroku
Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2019 r., I UK 426/17 (OSNP 2019, nr 9, poz. 114).
Jednak Sąd pierwszej instancji ustalił, że na wysokość emerytury wojskowej
wnioskodawcy wpłynął okres składkowy przypadający od 1 września 1965 r. do 24
września 1968 r., który poprzedzał okres zawodowej służby wojskowej
ubezpieczonego i z tego względu oddalił odwołanie.
Sąd Apelacyjny stwierdził jednak, że na wysokość emerytury wojskowej
wnioskodawcy, ustalonej w maksymalnej kwocie 75% podstawy jej wymiaru (art. 18
ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych oraz ich rodzin), wpływają wyłącznie okresy zawodowej służby
wojskowej. Z załącznika do decyzji z 9 sierpnia 1999 r. o przyznaniu wnioskodawcy
emerytury wojskowej (karta 17 akt Wojskowego Biura Emerytalnego) wynika
bowiem, że z tytułu okresów tej służby ubezpieczonemu przysługuje 80,95%
podstawy wymiaru emerytury, a zatem okres pracy poza tą służbą, przypadający
przed jej rozpoczęciem, nie mógł wpłynąć na podwyższenie wymiaru emerytury
wojskowej.
W tym stanie rzeczy centralne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma
zagadnienie prawne sformułowane przez Sąd Apelacyjny, a mianowicie to, czy
ubezpieczonemu, urodzonemu po 31 grudnia 1948 r., który pozostawał w
zawodowej służbie wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., i pobiera emeryturę
wojskową wynoszącą 75% podstawy jej wymiaru bez doliczenia okresów
składkowych poprzedzających zawodową służbę wojskową, jak przypadających po
zakończeniu tej służby, może być wypłacana jednocześnie emerytura z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, przysługująca z tytułu powyższych okresów
składkowych. Od odpowiedzi na to pytanie zależy bowiem to, czy Zakład
Ubezpieczeń Społecznych jest obowiązany podjąć na rzecz wnioskodawcy wypłatę
zawieszonej emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
W ocenie Sądu Apelacyjnego, rozstrzygnięcie powyższego zagadnienia
budzi poważne wątpliwości w rozumieniu art. 390 § 1 k.p.c.
7
Na mocy pierwotnego brzmienia ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, żołnierze zawodowi,
którzy rozpoczęli służbę po dniu wejścia w życie tej ustawy (1 stycznia 1999 r.),
zostali włączeni do powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych, natomiast
uprawnienia emerytalne żołnierzy pozostających w służbie w tym dniu były
określane nadal przez przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, tj. przez
ustawę z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych oraz ich rodzin (art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy emerytalnej w jej pierwotnym
brzmieniu).
Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 166, poz. 1609) wprowadziła
do systemu emerytalnego zmiany polegające na ponownym objęciu żołnierzy
zawodowych, którzy wstąpili do służby po 1 stycznia 1999 r., zaopatrzeniowym
systemem emerytalnym oraz wyłączeniu ich z ubezpieczeń społecznych, co
stanowiło rewizję uprzednio przyjętego rozwiązania. Poczynając od dnia 1
października 2003 r., żołnierze zawodowi są zatem objęci systemem
zaopatrzeniowym, bez względu na datę podjęcia służby.
Jednocześnie w art. 95 ust. 1 i 2 ustawy emeryturach i rentach z FUS
uregulowano zbieg u jednej osoby uprawnień do prawa do emerytury z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych oraz prawa do emerytury wojskowej, przyjmując jako
zasadę, że w takim przypadku wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub
wybrane przez zainteresowanego. Zastrzeżono jednak wyjątek w przypadku, gdy
emerytura wojskowa została obliczona według zasad określonych w art. 15a
ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych oraz ich rodzin; na skutek późniejszej zmiany art. 95 ust. 2 ustawy
emerytalnej, dokonanej ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa
Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby
Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,
Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich
rodzin oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 664), wyjątek ten rozciągnięto na
8
przypadki, gdy emerytura wojskowa została obliczona według zasad określonych w
art. 18e ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych.
Przepis art. 15a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych
stanowi, że emerytura dla żołnierza, który został powołany do zawodowej służby
wojskowej po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., wynosi 40% podstawy jej
wymiaru za 15 lat służby wojskowej i wzrasta według zasad określonych w art. 15
ust. 1 pkt 1 i ust. 1a-5, co oznacza, że jest obliczana wyłącznie przy uwzględnieniu
okresów służby, a bez uwzględnienia okresów składkowych i nieskładkowych
przypadających przed rozpoczęciem i po zakończeniu tej służby.
W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2012 r., II UK 237/11 (OSNP 2013,
nr 7-8, poz. 91), stwierdzono, że zasada pobierania jednego świadczenia
(wyższego lub wybranego przez uprawnionego) w razie zbiegu u jednej osoby
prawa do kilku świadczeń (art. 95 ust. 1 ustawy emerytalnej) dotyczy również
zbiegu prawa do emerytury lub renty określonych w tej ustawie z prawem do
świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu
emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin. W uzasadnieniu tego wyroku
Sąd Najwyższy wskazał, że wnioskodawca, który pozostawał w zawodowej służbie
wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., uprawniony do renty wojskowej i
pobierający to świadczenie, nie może jednocześnie pobierać świadczenia z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, mimo że spełnił warunki do jego nabycia i
prawo to zostało mu przyznane. Sąd Najwyższy stwierdził jednocześnie, że bez
znaczenia dla powyższej kwestii jest ta część regulacji art. 95 ust. 2, która
zastrzega wyjątek dla przypadku, gdy emerytura wojskowa została obliczona
według zasad określonych w art. 15a ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin.
Podobne stanowisko Sąd Najwyższy zajął w orzeczeniu z 4 grudnia 2013 r.,
II UK 223/13 (LEX nr 1394110). Również w tej sprawie przedmiotem rozpoznania
był zbieg wypłaty świadczeń przysługujących ubezpieczonemu, który pozostawał w
zawodowej służbie wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r. Wojskowy organ
emerytalny zawiesił temu ubezpieczonemu emeryturę wojskową, w związku z
podjęciem wypłaty emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd
Najwyższy stwierdził, że zarówno art. 95 ustawy emerytalnej, jak i analogiczny
9
art. 7 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin,
wskazują, że ubezpieczony uprawniony do emerytury z FUS nie może
jednocześnie pobierać emerytury wojskowej, mimo że spełnił warunki do jej
nabycia. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że do ubezpieczonego nie mają
zastosowania wyjątki określone w dyspozycji art. 95 ust. 2 ustawy emerytalnej.
Wyjątki te odnoszą się bowiem do przypadku obliczenia emerytury wojskowej na
podstawie art. 15a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych (dla
żołnierza, który został powołany do służby zawodowej po raz pierwszy po dniu 1
stycznia 1999 r.), a od dnia 1 stycznia 2013 r. - również na podstawie art. 18e tej
ustawy (dla żołnierza powołanego do zawodowej służb wojskowej po raz pierwszy
po dniu 31 grudnia 2012 r.), wobec czego żaden z nich nie dotyczy skarżącego.
Z kolei w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego
2010 r., II UZP 10/09 (OSNP 2010, nr 17-18, poz. 215) przedmiotem
rozstrzygnięcia był zasadniczo inny problem, a mianowicie to, czy art. 2 ust. 1 pkt 1
ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej art. 2
ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych oraz ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych (Dz.U. Nr 8, poz. 38), wyłączał nabycie prawa do emerytury z ustawy
o emeryturach i rentach z FUS przez żołnierza zawodowego także wówczas, gdy
okresy składkowe, o których mowa w tym przepisie nie zostały uwzględnione przy
obliczeniu emerytury żołnierza zawodowego. Sąd Najwyższy udzielił na to pytanie
odpowiedzi przeczącej, wskazując, że żołnierz zawodowy, którego emerytura
wojskowa została ustalona bez uwzględnienia okresów składkowych, mógł nabyć
prawo do emerytury z FUS również w stanie prawnym obowiązującym przed datą
wejścia w życie powyższej nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Stanowisko to odnosiło się jednak wyłącznie do przysługiwania prawa do dwóch
świadczeń (z powszechnego i wojskowego systemu emerytalnego), a nie do
jednoczesnego ich pobierania. Sąd Najwyższy stwierdził bowiem, że „jeżeli emeryt
wojskowy legitymuje się wyłącznie okresem służby wojskowej wystarczającym do
emerytury wojskowej (co najmniej 15 lat), czyli obliczonej bez uwzględnienia
okresów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1-3, 5 i 7-10 ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r., to w razie legitymowania się 25-letnim ubezpieczeniem po zakończeniu
10
zawodowej służby wojskowej po ukończeniu 65 roku życia i przy niedoliczeniu go w
trybie art. 14 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy (to zaś, wobec
niemożności przekroczenia przez emeryturę wojskową 75% podstawy jej wymiaru
wydaje się niecelowe), nie można wykluczyć możliwości pozytywnego rozpatrzenia
wniosku o emeryturę z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i pozostawienia
wnioskodawcy prawa wyboru świadczenia (art. 7 ustawy o zaopatrzeniu
emerytalnym żołnierzy zawodowych, art. 95 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z
FUS)’’. Sąd Najwyższy uznał zatem, że ubezpieczony, który pozostawał w
zawodowej służbie wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., nie miał możliwości
kumulacyjnego pobierania obu świadczeń, nawet jeżeli emerytura wojskowa
została obliczona wyłącznie przy uwzględnieniu okresów wysługi wynikających z
zawodowej służby wojskowej.
Odmienne stanowisko Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z 24 stycznia
2019 r., I UK 426/17 (OSNP 2019, nr 9, poz. 114), przyjmując, że o wyjątku od
zasady pobierania jednego świadczenia z art. 95 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z FUS nie decyduje data przyjęcia żołnierza
zawodowego do służby wojskowej, ale brak możliwości obliczenia emerytury
wojskowej przy uwzględnieniu „cywilnego” stażu emerytalnego.
W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że art. 2
ustawy o emeryturach i rentach z FUS umożliwia emerytowanym żołnierzom
zawodowym i funkcjonariuszom służb mundurowych nabycie prawa do emerytury z
powszechnego systemu emerytalnego, po spełnieniu jego ustawowych przesłanek.
Z treści tego przepisu, traktowanego w powiązaniu z art. 5 ust. 2a tej ustawy,
wynika, że sytuacja żołnierzy przyjętych do służby po raz pierwszy po dniu 1
stycznia 1999 r. i przed tym dniem ukształtowana jest jednakowo w tym zakresie,
że emeryt wojskowy nie może mieć uwzględnionego okresu służby wojskowej w
emeryturze z powszechnego systemu emerytalnego.
Inaczej natomiast rzecz się przedstawia w aspekcie wpływu „cywilnych”
okresów stażu emerytalnego na prawo i wysokość świadczeń wojskowych. Do
wysługi emerytalnej żołnierza, który pozostawał w służbie przed dniem 2 stycznia
1999 r., zalicza się (z urzędu) posiadane przed przyjęciem do służby okresy
składkowe i nieskładkowe w rozumieniu ustawy emerytalnej, a tak ustalona
11
emerytura podlega (na wniosek) zwiększeniu - w wyniku doliczenia okresów
przypadających po zwolnieniu ze służby, na zasadach określonych odpowiednio w
art. 15 ust. 1 i art. 4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych.
Natomiast prawo i wysokość emerytury żołnierzy, którzy zostali przyjęci do służby
po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., uzależnia się wyłącznie od okresów
służby wojskowej, co wynika z art. 15a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
żołnierzy zawodowych. W konkluzji, żołnierz, który pozostawał w służbie przed
dniem 2 stycznia 1999 r., może - w świadczeniu wojskowym - korzystać z "cywilnej"
wysługi emerytalnej, natomiast przyjęty do służby po raz pierwszy po dniu 1
stycznia 1999 r. nie ma takiego uprawnienia.
Prima facie wskazana wyżej różnica (mniej korzystne zasady obliczania
emerytury dla żołnierzy przyjętych do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia
1999 r.) mogłaby uzasadniać taki kierunek interpretacji art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS, z którego wynikałoby, że o prawie do pobierania
dwóch emerytur decyduje data przyjęcia do służby. Oznaczałoby to, że użyte w ust.
2 tego artykułu sformułowanie „emerytura (...) według zasad określonych w 15a
albo art. 18e ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
żołnierzy zawodowych” oznacza emeryturę przyznaną na podstawie tych
przepisów, a w konsekwencji, że prawo do pobierania dwóch emerytur mają
wyłącznie żołnierze, którzy zostali przyjęci do służby po raz pierwszy po dniu 1
stycznia 1999 r.
Jednak Sąd Najwyższy zauważył, że nie wszyscy żołnierze, który
pozostawali w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., mogą faktycznie zrealizować
uprawnienie do wykorzystania „cywilnej” wysługi emerytalnej. Wystarczy bowiem
odpowiednio długa służba i wzrosty emerytury z tytułu szczególnych właściwości
służby (art. 15 ust. 2 i 3) lub z tytułu inwalidztwa wojskowego (art. 15 ust. 4), aby -
przy spłaszczeniu podstawy wymiaru emerytury wojskowej do maksymalnie 75%
(art. 18 ust. 1) - „cywilne” okresy ubezpieczenia w żaden sposób nie zwiększały
świadczenia.
W ocenie Sądu Najwyższego, kryterium, które niewątpliwie zadecydowało o
uprzywilejowaniu (pobieraniem dwóch świadczeń) żołnierzy, którzy zostali powołani
do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., to brak możliwości
12
uwzględniania w wojskowej emeryturze jakiegokolwiek okresu "cywilnego" stażu
emerytalnego. Kryterium to jednocześnie określa krąg podmiotów
charakteryzujących się tą samą istotną cechą relewantną. Do tej grupy należą
emeryci wojskowi, których wypracowane okresy składkowe i nieskładkowe nie
miały żadnego wpływu na wysokość emerytury wojskowej, do nich zaś należą
wszyscy żołnierze, którzy zostali powołani do służby po raz pierwszy po dniu 1
stycznia 1999 r. oraz niektórzy żołnierze, którzy pozostawali w służbie przed dniem
2 stycznia 1999 r.
W związku z powyższym, Sąd Najwyższy uznał - w powołanym wyroku z 24
stycznia 2019 r., I UK 426/17 - za właściwy taki kierunek wykładni art. 95 ust. 1 i 2
ustawy emerytalnej, z którego wynika, że użyte w ust. 2 tego artykułu
sformułowanie „emerytura (...) obliczona według zasad określonych w art. 15a albo
art. 18e ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych” oznacza odwołanie się do zasad obliczenia emerytury wojskowej
określonych w tych przepisach, a więc z uwzględnieniem wyłącznie służby
wojskowej, co z kolei uzasadnia prawo do pobierania dwóch emerytur
„wypracowanych" niezależnie od siebie. Zatem o wyjątku od zasady pobierania
jednego świadczenia nie decyduje data przyjęcia do służby, ale brak możliwości
obliczenia emerytury wojskowej przy uwzględnieniu „cywilnego” stażu
emerytalnego. Przy czym ten „brak możliwości” nie występuje wtedy, gdy emeryt
wojskowy nie decyduje się na złożenie wniosku o doliczenie po zwolnieniu ze
służby wojskowej okresów składkowych i nieskładkowych, choć mogą one
zwiększyć podstawę wymiaru emerytury do 75%. Wspólnym bowiem mianownikiem
uzasadniającym prawo do dwóch świadczeń są uwarunkowania wynikające z
przepisów prawa niepozwalające na wykorzystanie stażu „cywilnego” w emeryturze
wojskowej, a nie wybór emeryta wojskowego.
Stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 stycznia
2019 r., I UK 426/17, zostało podzielone w niektórych orzeczeniach Sądów
Apelacyjnych, m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 26 lipca 2019 r.,
III AUa 1045/18 (LEX nr 2775762) oraz w wyrokach Sądu Apelacyjnego w
Białymstoku z dnia 29 czerwca 2020 r„ III AUa 1019/19 (LEX nr 3063811) i z dnia
29 lipca 2020 r., III AUa 365/20 (LEX nr 3063805). Odmienny pogląd wyraził
13
natomiast Sąd Apelacyjny w Szczecinie, uznając w uzasadnieniach wyroków z dnia
23 kwietnia 2020 r., III A Ua 629/19 (LEX nr 3049613) oraz z dnia 9 września
2020 r., III AUa 330/19 (LEX nr 3118421), że „prawo do otrzymywania jednego
świadczenia z ubezpieczenia społecznego jest trwale usankcjonowane; zarówno
art. 95 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jak i analogiczny art. 7 ustawy z
1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym wojskowych wskazują, że ubezpieczony
uprawniony do emerytury z FUS nie może jednocześnie pobierać emerytury
wojskowej, mimo że spełnił warunki do jej nabycia, i odwrotnie”.
W ocenie Sądu Apelacyjnego przedstawiającego zagadnienie prawne,
wątpliwości może budzić wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 24
stycznia 2019 r., I UK 426/17, pogląd, że użyte w art. 95 ust. 2 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS sformułowanie „emerytura (...) obliczona według
zasad określonych w art. 15a albo art. 18e ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych” stanowi odesłanie do zasad
obliczania emerytury określonych w tych przepisach, w oderwaniu od kręgu
adresatów tych zasad, objętych regulacją art. 15a ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r.
o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, tj. żołnierzy, którzy zostali
powołani do zawodowej służby wojskowej po raz pierwszy po dniu 1 stycznia
1999 r. (z kolei art. 18a stosuje się do żołnierzy powołanych do zawodowej służby
wojskowej lub służby kandydackiej po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 2012 r.).
Można bowiem przyjąć, że odsyłając do „zasad określonych w art. 15a (...)”
ustawodawca miał na uwadze całokształt określonych w tym przepisie zasad
obliczania emerytury, które są adresowane wyłącznie do żołnierzy powołanych po
raz pierwszy do służby wojskowej po dniu 1 stycznia 1999 r. Zasady te różnią się
od zasad określonych dla żołnierzy powołanych do służby przed 2 stycznia 1999 r.,
albowiem w przypadku tej pierwszej grupy uprawnionych wysokość emerytury jest
uzależniona jedynie od okresu wysługi wynikającego z pełnienia służby wojskowej.
Inaczej mówiąc, chodzi o odesłanie do określonego reżimu prawnego, regulującego
uprawnienia emerytalne danej kategorii osób, który w kształcie określonym w
art. 15a ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych ma
zastosowanie wyłącznie do żołnierzy, którzy wstąpili po raz pierwszy do służby po 1
stycznia 1999 r. Odrębny reżim prawny, wyznaczony przepisem art. 14 i art. 15 tej
14
ustawy, bez wyłączenia jego ust. 1 pkt 2-4, dotyczy żołnierzy, którzy pozostawali w
służbie w dniu 1 stycznia 1999 r. Konstruując dwa różne sposoby obliczenia
wysokości świadczenia, z których pierwszy odnosi się do żołnierzy pozostających w
służbie w dniu 1 stycznia 1999 r., a drugi - do tych, którzy wstąpili do służby po raz
pierwszy po tym dniu, ustawodawca nie pozostawił zatem miejsca na indywidualną
ocenę, czy żołnierz, który został powołany do służby przed dniem 2 stycznia
1999 r., do którego stosują się art. 14 i art. 15 ust. 1 pkt 2-4 ustawy, miał
rzeczywistą możliwość uwzględnienia przy wymiarze świadczenia okresów
składkowych i nieskładkowych, przypadających zarówno przed podjęciem służby
wojskowej (art. 14), jak i po zakończeniu tej służby (art. 15 ust. 1 pkt 2-4).
Konsekwencją tych założeń systemowych jest odmienność rozwiązań przyjętych co
do możliwości pobierania - wraz z emeryturą wojskową - emerytury z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych. Określony sposób rozwiązania tej kwestii stanowi jeden
z elementów całościowo pojmowanych zasad ustalania uprawnień emerytalnych,
które w jednej postaci są adresowane do osób, które wstąpiły do zawodowej służby
wojskowej po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., a w innej postaci - do tych,
które pozostawały w tej służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r.
Taka wykładnia omawianych przepisów zdaje się wynikać również z celu
przyświecającego ustawodawcy, który ma odzwierciedlenie w uzasadnieniu
rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych
oraz niektórych innych ustaw, uchwalonej w dniu 23 lipca 2003 r., a opublikowanej
w Dz.U. z 2003 r. Nr 166, poz. 1609. Wskazano tam, że „dzięki tej zmianie [objętej
projektem], żołnierz (funkcjonariusz), który pozostawał w służbie przed dniem 2
stycznia 1999 r. i spełnia warunki wymagane do nabycia prawa do emerytury
wojskowej lub policyjnej, a jednocześnie poza okresami służby ma także okresy
<cywilnej> pracy, z tytułu której podlegał ubezpieczeniom społecznym - miałby
prawo wyboru emerytury. Mógłby zgłosić wniosek albo o emeryturę na warunkach
określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych
(funkcjonariuszy), albo o emeryturę na warunkach określonych w ustawie o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych” (druk nr 1160 Sejmu
IV kadencji). Projektodawca nie zakładał zatem możliwości kumulacyjnego
pobierania świadczeń z obu systemów. Podobnie w uzasadnieniu projektu
15
późniejszej ustawy z 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych oraz niektórych innych ustaw (opublikowanej w Dz.U. z 2009 r. Nr 8,
poz. 3) wskazano, że: „Proponowana zmiana oznacza, że osoba pobierająca
emeryturę <mundurową>, jeżeli spełnia ogólne warunki do uzyskania emerytury z
Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to znaczy posiada, w przypadku mężczyzny,
co najmniej 25-letni okres składkowy i osiągnęła 65 lat, będzie mogła wystąpić o
przyznanie emerytury z FUS. W razie przyznania tej emerytury, wypłata emerytury
<mundurowej> zostanie wstrzymana. W ten sposób również do tej grupy
świadczeniobiorców stosowana będzie ogólna zasada, zgodnie z którą w razie
zbiegu uprawnień do dwóch świadczeń, zainteresowanemu przysługuje prawo
wyboru świadczenia” (druk nr 1109 Sejmu VI kadencji). Można zatem stwierdzić, że
projektodawca zakładał, że w każdym przypadku osoba uprawniona do emerytury
wojskowej oraz emerytury z FUS, która pozostawała w zawodowej służbie
wojskowej w dniu 1 stycznia 1999 r. musi dokonać wyboru świadczenia, które ma
być jej wypłacane, również wtedy, gdy wysokość emerytury wojskowej została
obliczona wyłącznie na podstawie okresów tej służby, bez „uzupełnienia” jej o
podwyższenie wynikające z przebytych okresów składkowych i nieskładkowych.
W wyroku z dnia 24 stycznia 2019 r., sygn. I UK 426/19, Sąd Najwyższy
uznał, że dokonana przez niego wykładnia znajduje wsparcie w odwołaniu się do
konstytucyjnej zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), która zakłada, że
wszystkie podmioty prawa charakteryzując się w równym stopniu określoną cechą
istotną powinny być traktowane równo, przy czym zakłada się również zasadność
wyboru takiego, a nie innego kryterium zróżnicowania. W ocenie Sądu
Najwyższego, kryterium, które zdecydowało o uprzywilejowaniu (pobieraniem
dwóch świadczeń) żołnierzy, którzy zostali powołani do służby po raz pierwszy po
dniu 1 stycznia 1999 r., jest brak możliwości uwzględnienia w wojskowej
emeryturze jakiegokolwiek „cywilnego” okresu emerytalnego, zaś do kręgu
podmiotów charakteryzujących się wskazaną cechą relewantną należą zarówno
żołnierze, którzy zostali powołani do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia
1999 r., jak i niektórzy żołnierze, którzy pozostawali w służbie przed dniem 2
stycznia 1999 r. (jeżeli nie mogli skorzystać z uprawnienia do wykorzystania
„cywilnej” wysługi emerytalnej).
16
Z drugiej strony można jednak argumentować, że zróżnicowanie uprawnień
żołnierzy zawodowych w ten sposób, że osoby powołane do służby przed dniem 2
stycznia 1999 r. muszą dokonać wyboru między pobieraniem emerytury wojskowej
(której wysokość może wszakże wzrastać w powiązaniu z okresami składkowymi i
nieskładkowymi) a emeryturą z FUS, zaś osoby powołane do służby po 1 stycznia
1999 r. zachowują prawo do pobierania emerytury z FUS, obok emerytury
wojskowej (której wysokość nie może być „podwyższona” okresami składkowymi i
nieskładkowymi), było immamentnie związane z objęciem tych dwóch kategorii
świadczeniobiorców różnymi reżimami prawnymi, kształtującymi inne zasady
dotyczące obliczenia wysokości emerytury oraz kumulowania emerytury wojskowej
i cywilnej. Przy ocenie, czy kryterium takie pełniło rolę cechy relewantnej (nie
prowadziło do niesłusznego zróżnicowania sytuacji prawnej), należy uwzględnić
kompleksowy kształt regulacji prawnych, które były adresowane z jednej strony do
żołnierzy powołanych do zawodowej służby wojskowej po raz pierwszy przed dniem
2 stycznia 1999 r., a z drugiej strony - do żołnierzy powołanych do służby po dniu 1
stycznia 1999 r.
Należy zwrócić uwagę, że żołnierze, którzy zostali powołani do służby przed
dniem 2 stycznia 1999 r. zachowują wprawdzie, zgodnie z art. 7 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych, prawo wypłaty tylko jednego
świadczenia (wyższego lub wybranego), jednak z mocy art. 14 ust. 1 pkt 2-4 tej
ustawy pozostawiono możliwość „doliczenia” im do emerytury wojskowej okresów
„cywilnych”, zaś według art. 15 ust. 1 pkt 2-4 - doliczeniu z urzędu podlegają okresy
składkowe i nieskładkowe przypadające przed tą służbą, według wskaźnika, który
za trzy lata poprzedzające tę służbę jest znacznie korzystniejszy niż w przypadku
ogółu świadczeniobiorców (art. 15 ust. 1 pkt 2). Takich uprawnień nie miały osoby
powołane do służby po dniu 1 stycznia 1999 r., które jednak mają prawo do
równoczesnego pobierania emerytury z FUS, odpowiadającej zgromadzonemu
kapitałowi składkowemu.
Wydaje się zatem, że sytuacja osób pozostających w zawodowej służbie
wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r. nie powinna być oceniana wyłącznie
przez pryzmat tego, czy w konkretnym przypadku, przy uwzględnieniu wysługi
wynikającej z tej służby, miały one możliwość obliczenia emerytury wojskowej przy
17
uwzględnieniu okresów składkowych i nieskładkowych. Istotne jest, że osoby te
miały zapewnione in abstracto prawo do wykorzystania okresów składkowych i
nieskładkowych do podwyższenia wysokości emerytury wojskowej. Nie można zaś
uznać, aby niesłuszne było pośrednie ograniczenie tej możliwości, które wynika z
określenia górnego pułapu emerytury wojskowej w wysokości 75% podstawy jej
wymiaru (art. 18 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych).
Inną zaś kwestią jest to, że przebieg służby żołnierza zawodowego mógł sprawić
in concreto, że emerytura wojskowa przysługiwała w wysokości 75% podstawy jej
wymiaru na podstawie samych tylko okresów służby, co skutkowało brakiem
faktycznej możliwości uwzględnienia okresów składkowych i nieskładkowych przy
ustalaniu wysokości tej emerytury.
Według innych zasad skonstruowane zostały uprawnienia emerytalne
żołnierzy powołanych do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., którzy
zachowują wprawdzie prawo do „wykorzystania” okresów składkowych i
nieskładkowych poprzez pobieranie emerytury z FUS, jednak przysługująca im
emerytura wojskowa została ukształtowana w sposób mniej korzystny, albowiem
nie podlega ona zwiększeniu z uwagi na te okresy. Chodzi zatem o dwa różne
systemy oparte na odmiennych założeniach, w ramach których zagwarantowano w
różny sposób możliwość uwzględnienia okresów ubezpieczenia, co poddaje w
wątpliwość zarzut traktowania jednej grupy uprawnionych w sposób mniej korzystny
od drugiej grupy w zależności od daty powołania po raz pierwszy do służby
wojskowej.
Warto również zwrócić uwagę, że data wstąpienia po raz pierwszy do
zawodowej służby wojskowej, stanowiąca kryterium wyodrębnienia wskazanych
dwóch systemów, koresponduje ściśle z datą wprowadzenia reformy systemu
ubezpieczeń społecznych, opierającej się m.in. na ustawie z 17 grudnia 1998 r. o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, która weszła w życie
w dniu 1 stycznia 1999 r. System nowy akcentuje w zdecydowanie większym
stopniu element wzajemności składki i świadczenia, co może uzasadniać
rozdzielne i niepowiązane rozpatrywanie wypłaty emerytury o charakterze
zaopatrzeniowym (emerytury wojskowej) oraz emerytury z FUS, przysługującej
osobie powołanej do zawodowej służby wojskowej po raz pierwszy po dniu 1
18
stycznia 1999 r., która zależy od kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne,
zaewidencjonowanej na koncie ubezpieczonego, co dotyczy w szczególności
okresu ubezpieczenia przypadającego po zwolnieniu go z tej służby. W systemie
dotychczasowym możliwe było zaś uwzględnienie w szerszym zakresie powiązań
między okresami służby i okresami „cywilnego” ubezpieczenia, co znalazło wyraz w
zastosowaniu do żołnierza pozostającego w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r.
zasad określonych w art. 14 i 15 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
żołnierzy zawodowych.
Podobne stanowisko wyraził Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z 20
lutego 2019 r., SK 30/17 (OTK-A 2019, nr 8). W sprawie tej Trybunał rozpatrywał
skargę konstytucyjną, w której zarzucono, że art. 95 ust. 2 w związku z art. 95
ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w
zakresie, w jakim wyłącza możliwość pobierania świadczenia z zaopatrzenia
emerytalnego żołnierzy zawodowych i z systemu powszechnego przez osoby, które
pełniły zawodową służbę wojskową przed 1 stycznia 1999 r. oraz miały ustalone
prawo do świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy zawodowych przed 1
października 2003 r., jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji.
Trybunał nie rozpoznał wprawdzie skargi merytorycznie, lecz w uzasadnieniu
wyroku wyraził, odwołując się do swojego wcześniejszego orzecznictwa (m.in.
wyrok TK z 24 lipca 2014 r., SK 53/13, OTK ZU 7/A/2014, poz. 77) pogląd, że
cechą istotną z punktu widzenia badanej regulacji, przewidującej odmienne
traktowanie żołnierzy w zakresie prawa do emerytury ze względu na datę
rozpoczęcia zawodowej służby wojskowej, nie jest to, że porównywane grupy osób
(żołnierze zawodowi, którzy pozostawali w zawodowej służbę wojskową przed
dniem 2 stycznia 1999 r. oraz żołnierze powołani do służby po raz pierwszy po dniu
1 stycznia 1999 r.) odbywały służbę wojskową, lecz to, że objęte były w okresie
odbywania tej służby różnymi systemami emerytalnymi. Okoliczność, że w miejsce
systemu zdefiniowanego świadczenia wprowadzono od 1 stycznia 1999 r., tzw.
system zdefiniowanej składki, jak też istnienie różnic w zakresie unormowania
sposobu opłacania składek na powszechne ubezpieczenie społeczne przez
funkcjonariuszy służb mundurowych, zatrudnionych przed wskazaną w skardze
datą, jak też po tej dacie, nie może - zdaniem Trybunału Konstytucyjnego -
19
pozostać bez znaczenia dla ustalania zakresu podmiotów, którym przysługuje
równe traktowanie.
Inna wątpliwość wiąże się z tym, że wykładnia wyłączająca stosowanie
zasady pobierania jednego świadczenia (art. 7 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym
żołnierzy zawodowych) do żołnierza zawodowego, który pozostając w zawodowej
służbie wojskowej przed dniem 2 stycznia 1999 r., nie miał możliwości obliczenia
emerytury wojskowej przy uwzględnieniu „cywilnego” stażu emerytalnego, zmierza
wprawdzie do zrównania położenia tych uprawnionych z żołnierzami, którzy wstąpili
do służby po dniu 1 stycznia 1999 r., ale jednocześnie może prowadzić do
nieuzasadnionego zróżnicowania w obrębie uprawnionych, którzy wstąpili do służby
przed dniem 2 stycznia 1999 r. Z jednej bowiem strony, można wyróżnić osoby,
które mają wojskową wysługę emerytalną uprawniającą do emerytury wojskowej
nieznacznie niższej od ustawowego maksimum (art. 18 ust. 1 ustawy o
zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych), a jednocześnie zgromadziły w
znacznym rozmiarze okresy składkowe i nieskładkowe, które mogą być
„wykorzystane” jedynie do niewielkiego zwiększenia wysokości emerytury
wojskowej (do 75% podstawy wymiaru), natomiast nie dają w takiej sytuacji prawa
do pobierania emerytury z FUS, skoro uprawniony miał możliwość uwzględnienia
okresów „cywilnych” przy obliczeniu emerytury wojskowej. Z drugiej strony, nie-
znacznie tylko wyższa wojskowa wysługa emerytalna, pozwalająca jednak na
samodzielne osiągnięcie (bez doliczenia okresów „cywilnych”) ustawowego
maksimum wynoszącego 75% podstawy wymiaru, pozwoli ubezpieczonemu na
kumulację pobierania emerytury wojskowej i emerytury z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych, której wysokość będzie uwzględniać w pełnym zakresie
zgromadzone okresy składkowe i nieskładkowe. Innymi słowy, w przypadku
uprawnionego znajdującego się w pierwszej sytuacji, okresy „cywilne” wpłyną
jedynie w marginalnym stopniu na wysokość osiąganego świadczenia (poprzez
uzupełnienie wysokości emerytury wojskowej), zaś uprawniony znajdujący się w
drugiej sytuacji będzie miał możliwość „skonsumowania” tych okresów w pełnym
zakresie poprzez pobieranie emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Nie podważając zatem wagi argumentów podniesionych przez Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 24 stycznia 2019 r., sygn. I UK 426/19, należy
20
stwierdzić, że istnieją również racje przemawiające za taką wykładnią art. 95 ust. 2
ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w świetle której określony w tym przepisie
wyjątek od zasady pobierania jednego świadczenia jest adresowany wyłącznie do
osób, w przypadku których zasady obliczenia emerytury wojskowej zostały
określone w art. 15a albo art. 18e ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych, „a więc do żołnierzy pozostających w zawodowej służbie wojskowej
przed dniem 2 stycznia 1999 r.”.
Z tych względów Sąd Apelacyjny przedstawił zagadnienie prawne do
rozstrzygnięcia na podstawie. art. 390 § 1 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Następujące przyczyny zdecydowały o przekazaniu zagadnienia prawnego
do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego.
Analiza gramatyczna przepisów prawa potwierdza wątpliwości Sądu
Apelacyjnego we Wrocławiu.
Kluczem do sprawy powinno być odkodowanie treści wyjątku z art. 95 ust. 2
ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i renach z FUS, ujętego w zapisie – „z
wyjątkiem przypadku, gdy emerytura wojskowa lub policyjna została obliczona
według zasad określonych w art. 15a albo art. 18e ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r.
o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin…”.
Chodzi o to, że art. 15a ustawy określa tylko algorytm obliczenia wysokości
emerytury dla żołnierzy powołanych do służby wojskowej po 1 stycznia 1999 r.
Jego znaczenie jest takie jak znaczenie art. 15 dla żołnierzy zawodowych
powołanych wcześniej do służby wojskowej. Przepisy te - prócz innych składowych
emerytury – mają funkcję podobną do regulacji z art. 53 ustawy powszechnej o
emeryturach i rentach z FUS, czyli służą tylko do obliczenia wysokości emerytury.
Potwierdza to art. 18e drugiej ustawy, tyle tylko, że określa wysokość emerytury
żołnierzy powołanych do zawodowej służby wojskowej po raz pierwszy po dniu 31
grudnia 2012 r.
Oznacza to, że słowo „zasady” odnoszone do art. 15a albo art. 18e ustawy
nie niesie więcej treści niż określenie algorytmu wysokości emerytury wojskowej.
21
Jeżeli zaś przyjąć, że przepisy te decydują o istotnej różnicy między
emeryturami żołnierzy, to tylko w tym znaczeniu, że do wysokości emerytury
wojskowej nie ujmują cywilnych okresów składkowych i nieskładkowych. Jednak
taka różnica zamyka się tylko w tych przepisach. Innymi słowy wysoce wątpliwe jest
przeciwne stwierdzenie, że w art. 15a albo w art. 18e została ustalona zasada o
innej (szerszej) treści, która wykracza poza te regulacje, czyli że dotyczy również
żołnierzy zawodowych wcześniej powołanych do służby.
W konsekwencji przepisy te mają tylko taki zakres podmiotowy i
przedmiotowy. Odnoszą się zatem do żołnierzy powołanych do służby po raz
pierwszy po 1 stycznia 1999 r. a ich przedmiot regulacji to jedynie wysokość
emerytury.
Po wtóre, analizowany zapis rozpoczyna zwrot „z wyjątkiem przypadku…”.
Użycie słowa „przypadek” już tylko semantycznie uprawnia stwierdzenie, że w
regulacji chodzi o zbiór zamknięty (określony) a nie otwarty. Inne znaczenie tego
słowa to wyjątkowość sytuacji („przypadku”) leżącej u podstaw takiego
unormowania.
To, że żołnierze powołani po 1 stycznia 1999 r. emeryturę wojskową mają
obliczaną bez okresów cywilnych wynika z regulacji prawa pozytywnego – art. 15a i
art. 18e. Przepisy te nie dotyczą żołnierzy, którzy wcześniej rozpoczęli służbę, ich
emerytury oblicza się na podstawie art. 15 ustawy.
Sytuacja, w której tylko okresy wojskowe wypełniają 75% podstawy wymiaru
emerytury wojskowej należy do stanu faktycznego i już wcześniej była uregulowana
w ustawie. Za okresy cywilne, które nie mogą zwiększyć już wysokości podstawy
wymiaru ponad 75% żołnierz może nabyć prawo do emerytury w systemie
powszechnym.
Przyjęcie wyjątku ujętego w art. 95 ust. 2 nie obejmowało żołnierzy, którzy
byli w służbie przed 1 stycznia 1999 r. Wyjątek łączy się z ustawą z 23 lipca 2003 r.
o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych
ustaw. Ustawa ta uporządkowała sytuację emerytalną żołnierzy, którzy wcześniej
rozpoczęli służbę wojskową. Nie bez znaczenia mogło mieć ograniczenie transferu
składek związanych z odejściem 1 października 2003 r. od systemu powszechnego
i powrotem żołnierzy zawodowych do systemu zaopatrzeniowego. Wówczas został
22
wprowadzony przepis art. 15a i podział na dwie grupy, czyli żołnierzy w służbie
przed 1 stycznia 1999 r. i żołnierzy, którzy zawodową służbę wojskową rozpoczęli
po tej dacie. Pierwszym do emerytury wojskowej zalicza się służbę wojskową i
okresy cywilne. Drugim do emerytury wojskowej zalicza się tylko okresy służby.
Wprowadzona wówczas zmiana art. 95 ust. 2 nie szła dalej, niż przyjęcie
wyjątku od zasady wypłaty jednej emerytury, ujętego w art. 15a. Przedmiotem
regulacji tego wyjątku nie jest sytuacja, w której żołnierze mający cywilne okresy
zatrudnienia, uprawniające do emerytury w systemie powszechnym, a które nie
zwiększają już emerytury wojskowej ze względu na granicę podstawy wymiary -
75%, otrzymują prawo do wypłaty emerytury w systemie powszechnym obok
wypłaty emerytury wojskowej.
Skoro nie jest to przedmiotem regulacji tych przepisów, to również nie
stanowią podstawy dla przyjęcia normy, że gdy sytuacja starszych i młodszych
żołnierzy nie różni się, bowiem emeryturę wojskową mają tylko za okresy służby, to
z tej przyczyny mają prawo do wypłaty dwóch świadczeń. Przedmiot wyjątku
ujętego w art. 15a (potwierdzony też w art. 18e) jest ograniczony i nie uprawnia do
wyinterpretowania normy wykraczającej poza zakres tych regulacji. W przepisach
tych nie określono więc „zasady”, która pozwalałaby wypłacać żołnierzom
(podobnie funkcjonariuszom) również emeryturę cywilną, gdy podstawę wymiaru
wypełniają tylko okresy służby.
Wyjątki nie podlegają wykładni rozszerzającej. Wykładnia ścisła
(gramatyczna) jest właściwa w odniesieniu do prawa zabezpieczenia społecznego.
Na podstawie tych przepisów – art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach o
rentach z FUS i art. 15a i art. 18e ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy
zawodowych nie można więc ustalić normy, iż żołnierze, którzy rozpoczęli służbę
wcześniej mają także prawo do wypłaty dwóch emerytur.
Wyjątku nie można też oceniać z pominięciem zasady. Ta zaś jest jasna.
Wypłacie podlega tylko jedno świadczenie emerytalne, czyli także wtedy, gdy
ubezpieczony wypracuje dwie emerytury. Zasada ta odnosi się również do żołnierzy
(art. 7 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i art. 95 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS).
23
Równość w prawie do zabezpieczenia społecznego wyraża się najlepiej w
wypłacie jednej emerytury. Wszak to według niej konstruowany i bilansowany jest
system ubezpieczenia emerytalnego, oparty na solidarności całej społeczności,
uwzględniającej powszechne (statystyczne i przez to przeciętne) ryzyko
niezdolności do pracy (zarobkowania) w określonym wieku. Jest to system prawa
publicznego a nie prywatnego, stąd decyduje o nim prawodawca. Ostatnie zmiany
świadczą o pewnej dynamice w tym systemie, jednak nadal zasada wypłaty jednej
emerytury nie ulega zmianie. Zasada ta obowiązywała wcześniej i nie zmieniła się
po reformie emerytalnej od 1999 r. Wypracowanie dwóch emerytur, bez zaliczenia
tych samych okresów nie uprawnia do wypłaty dwóch emerytur. Podobnie w
systemie zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy wypracowany staż cywilny nie
uprawnia do wypłaty obok emerytury mundurowej emerytury za okresy składkowe.
Równość wyraża się właśnie w zasadzie, że wypłaca się tylko jedną emeryturę.
Taka jest utrwalona reguła powszechnego systemu emerytalnego oraz
zaopatrzeniowego (art. 7 ustawy z 1993 r. i art. 95 ustawy z 1998 r.). Nie ogranicza
to aktywności zawodowej, co rzutuje na wysokość świadczeń, zwłaszcza po
zmianach w systemie emerytalnym od 1 stycznia 1999 r. i powoduje, że emerytura
już wprost może zależeć od zgromadzonego kapitału. Taka indywidualizacja
świadczenia modyfikuje system, jednak nie łączy się z wprowadzeniem wypłaty
dwóch emerytur. Wyjątki są ściśle określone w ustawie (prócz art. 95 ust. 2 ustawy
emerytalnej także art. 33 ust. 2a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu
społecznym rolników i art. 42 ustaw z 21 listopada 2008 r. o emeryturach
kapitałowych).
Przekazanie zagadnienia ma też uzasadnienie w rozbieżności w
orzecznictwie. Orzecznictwo Sądu Najwyższego było zgodne, że w przypadku
zbiegu emerytury powszechnej i wojskowej wypłacie podlegało tylko jedno
świadczenie. Zagadnienie przedstawione przez Sąd Apelacyjny we Wrocławiu ma
na uwadze wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2019 r., I UK 426/17. Po tym
wyroku nadal istnieje rozbieżność w orzecznictwie Sądów Apelacyjnych, co
zauważa się w zagadnieniu prawnym i co potwierdzają wpływające skargi
kasacyjne, oparte na przeciwnych wykładniach. Znaczenie ma zatem zapewnienie
24
zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych – art. 1 pkt 1)
lit. a ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym.
Sąd Apelacyjny nie zarzuca niekonstytucyjności spornej regulacji. Podstawa
z art. 390 k.p.c. pozwala na przekazanie a nie zmianę zagadnienia prawnego.
Wykładnia i stosowanie prawa należą w pierwszej kolejności do Sądu
powszechnego. Można przyjąć, że Sąd Apelacyjny ma na uwadze art. 67
Konstytucji, czyli, że prawo do zabezpieczenia społecznego to domena ustawy
zwykłej, zatem w ustawie zasadniczej nie jest uregulowany wyjątek od zasady
wypłaty jednej emerytury.
Sporne uregulowanie w ustawie zwykłej nie musi być niesprawiedliwe i
niezgodne z zasadą równości (art. 2, art. 32 ustawy zasadniczej). Równości na
podstawie orzecznictwa nie można wprowadzać akceptując jednocześnie
nierówności w danej grupie. Jest tak wtedy, gdy dzieli się i niezasadnie różnicuje
starszych żołnierzy na tych, którzy mają prawo do wypłaty jednej emerytury i na
tych którzy mogliby mieć wypłacaną również drugą emeryturę, bowiem ci pierwsi
byliby w gorszej sytuacji tylko dlatego, że brakuje im niewiele służby wojskowej do
wypełnienia 75% podstawy wymiaru emerytury wojskowej, natomiast drudzy
mieliby do wypłaty dwie emerytury, już tylko dlatego, że okres służby wojskowej
tylko nieznacznie przewyższa 75% podstawy wymiaru emerytury wojskowej.
Różnica w sytuacji emerytalnej żołnierzy jest też istotna, gdy się
poprzestanie na art. 15, 15a, 18e, albowiem powołani do służby wojskowej po raz
pierwszy po 1 stycznia 1999 r. nie mogą zaliczyć do podstawy wymiaru emerytury
wojskowej okresów cywilnych. Natomiast starsi żołnierze mają takie uprawnienie,
co pozwala im na uzyskanie emerytury wojskowej w wysokości 75% podstawy
wymiaru. Nie jest to wartość mała, jeśli się zauważy, że podstawą jest ostanie
uposażenia żołnierza zawodowego. W systemie powszechnym emerytura liczona
jest generalne jako średnia z zatrudnienia. Ponadto 75% takiej podstawy wymiaru
(ostatniego uposażenia) jest wartością większą w relacji do wysokości emerytur
powszechnych w proporcji do wysokości zarobków w całym zatrudnieniu (tzw.
wskaźnika zastępowalności zarobków przez emeryturę, który ostatnio szacowany
był na około 42%).
25
Uprawniona może być zatem wykładnia, że pozwalający na wypłatę dwóch
emerytur wyjątek z art. 95 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i
rentach z FUS stosuje się tylko do żołnierzy powołanych do zawodowej służby
wojskowej po raz pierwszy po 1 stycznia 1999 r.
Z tych motywów zdecydowano o przekazaniu zagadnienia do rozstrzygnięcia
powiększonemu składowi.