Wyrok III RN 110/00

Wyrok z dnia 7 czerwca 2001 r. III RN 110/00 Właściwe organy państwa, podejmując decyzję w sprawie przyznania statusu uchodźcy, niezależnie od dokonania ustaleń dotyczących ogólnej sy- tuacji w kraju pochodzenia wnioskodawcy, obowiązane są wyjaśnić jedynie wskazane okoliczności dotyczące zagrożenia jego osoby (art. 56 ust. 2 Konsty- tucji RP w związku z art. 10 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 29 marca 1963 r. o cudzo- ziemcach, jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 7, poz. 30 ze zm. i sprostowaniem: Dz.U. Nr 25, poz. 112 oraz art. 1A pkt 2 Konwencji dotyczącej uchodźców, spo- rządzonej w Genewie dnia 28 lipca 1951 r., Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515, w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców, sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r., Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 517). Przewodniczący SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2001 r. sprawy ze skargi Mohameda A.M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 lutego 1999 roku [...] w przedmiocie odmowy nadania statusu uchodżcy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 1999 r. [...] o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną. U z a s a d n i e n i e Minister Spraw Wewnętrznych decyzją z dnia 4 sierpnia 1997 r. odmówił Mo- hamedowi A.M. nadania statusu uchodźcy, podając w uzasadnieniu tego rozstrzy- gnięcia, że panująca w Somalii skomplikowana sytuacja polityczna oraz trudne wa- runki społeczno - ekonomiczne nie są okolicznościami istotnymi z punktu widzenia definicji „uchodźcy” zawartej w Konwencji dotyczącej uchodźców, sporządzonej w 2 Genewie dnia 28 lipca 1951 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515 - powoływanej nadal jako: Konwencja dotycząca statusu uchodźców). W wyniku wniosku Mohameda A.M. o ponowne rozpoznanie jego sprawy, Minister Spraw Wewnętrznych, uwzględniając negatywną opinię wyrażoną w postanowieniu Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 4 lutego 1999 r., decyzją z dnia 26 lutego 1999 r. utrzymał w mocy swą poprzednią negatywną decyzję w sprawie, podnosząc w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia w szczególności, że aktualnie w Somalii nie dochodzi już do poważniejszych konfliktów zbrojnych, na normalizację sytuacji wskazuje również prowadzona tam przez UNHCR akcja repatriacyjna. W tej sytuacji należy przyjąć, że ubiegający się o status uchodźcy nie będzie już narażony na prześladowania z powodu swojej rasy, naro- dowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych po powrocie do kraju swego pochodzenia. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Mohamed A.M. zarzucił, że została ona wydana z naruszeniem art. 7 KPA, bowiem została ona oparta na ustaleniach dotyczących ogólnej sytuacji w zakresie przestrzegania praw człowieka w Somalii, natomiast przy jej podjęciu zaniechano wyjaśnienia okoliczności dotyczących indywi- dualnej sytuacji skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 listopada 1999 r. [...] oddalił skargę Mohameda A.M. na powyższą decyzję Ministra Spraw We- wnętrznych z dnia 26 lutego 1999 r. W uzasadnieniu tego wyroku Naczelny Sąd Ad- ministracyjny stwierdził, że: po pierwsze - w toku postępowania ustalono, iż skarżący opuścił kraj pochodzenia w następstwie wojny domowej w Somalii, gdzie nie prowa- dził działalności politycznej lub społecznej, a jego problemy wynikały wyłącznie z sy- tuacji wewnętrznej tego kraju. Dlatego nie jest uzasadniony zarzut skargi, że rozpa- trzenie sprawy nastąpiło z naruszeniem zasady indywidualnego rozpoznania wniosku osoby ubiegającej się o status uchodźcy; po drugie - ustalenia zaskarżonej decyzji nie naruszają zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 KPA), jeśli zważyć, że uchodźcą jest osoba, która uzasadni obawy przed prześladowaniem z powodu swo- jej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych i przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem oraz nie może lub nie chce z racji tych obaw korzystać z ochrony tego państwa. Ponadto: „W paragrafie 65 podręcznika Biura Wysokiego Komisarza do Spraw Uchodźców ONZ ‘Zasady i tryb ustalania statusu uchodźcy’ (Genewa, styczeń 1992 r.) akcentuje się, że prześladowanie zazwyczaj związane jest z działaniem 3 władz danego kraju z tym, że jeśli przez miejscową ludność popełniane są poważne czyny dyskryminacyjne lub akty wrogości, mogą one być uważane za prześladowa- nie, o ile są świadomie tolerowane przez władze lub jeśli władze odmawiają bądź nie są w stanie zapewnić skutecznej ochrony”. Z kolei, w wyniku postępowania wyja- śniającego w rozpoznawanej sprawie ustalono, że „w następstwie wybuchu walk plemiennych w Somalii przestały istnieć jakiekolwiek struktury władzy państwowej. Państwo zostało podzielone pomiędzy poszczególne plemiona. Nie można zatem mówić o odpowiedzialności państwa za powstałe zagrożenie dla członków poszcze- gólnych grup etnicznych lub społeczności lokalnych, gdyż de facto państwo przestało istnieć”. Tymczasem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że: „Konwencja Genewska, aczkolwiek nie wyłącza całkowicie, ale zasadniczo nie przyznaje ochrony przed ogólnymi konsekwencjami wojny domowej lub we- wnętrznymi konfliktami zbrojnymi (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 1999 r., V SA 1274/97) i że prześladowanie, jako przesłanka nadania statu- su uchodźcy, winno być związane z działaniami lub biernością (akceptacją) władz państwowych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 stycznia 1999 r., 1499/98)”. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego pismem z dnia 3 lipca 2000 r. [...] wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra- cyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 1999 r. [...], zarzucając rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 29 marca 1963 r. o cudzoziemcach (jednolity tekst: Dz.U. z 1992 r. Nr 7, poz. 30 ze sprostowaniem: Dz.U. Nr 25, poz. 112) oraz art. 56 ust. 2 Konstytucji RP i w konse- kwencji, na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że: Po pierwsze - „podstawową czynnością w przypadku badania, czy ubiegający się o status uchodźcy wypełnia przesłanki definicji uchodźcy z Konwencji Genewskiej z dnia 28 lipca 1951 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 515), jest zbadanie jego sprawy pod kątem indywidualnego zagrożenia z powodów enumeratywnie wymienionych w definicji uchodźcy (zawartej w konwencji), tzn. obawa prześladowania z powodu rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub poglą- 4 dów politycznych”. Tymczasem z ustaleń dokonanych w toku postępowania wynika, że skarżący, który pochodzi z plemienia D. i do 1995 r. zamieszkiwał w M., uciekł z kraju ojczystego z obawy przed prześladowaniami grożącymi ze strony plemienia H. i A., bowiem ofiarami represji byli członkowie jego najbliższej rodziny. Od 1991 r. So- malia stała się terenem wojny domowej, pozbawionym jakiejkolwiek władzy ustawo- dawczej, wykonawczej i sądowniczej. Aktualna sytuacja w Somalii, po zakończeniu najbardziej intensywnych walk plemiennych prowadzonych w latach 1992 - 1995, w świetle ustaleń dokonanych przez Ministra Spraw Wewnętrznych w toku postępowa- nia, nie daje podstawy do stwierdzenia, czy sytuacja w tym kraju jest ustabilizowana i powrót skarżącego „nie wiąże się nadal z zagrożeniem istniejącym w chwili opusz- czenia Somalii”, tym bardziej jeżeli zważyć, że „nawet organ administracyjny w od- powiedzi na skargę z dnia 2 sierpnia 1999 r. podaje, że w Somalii ‘w chwili obecnej nie dochodzi do poważniejszych konfliktów zbrojnych’ i ‘sytuacja w M. nie jest do końca stabilna’. Wobec tego, uznać należy, że w świetle zgromadzonego materiału sprawy, nie było zasadne twierdzenie, że sytuacja w kraju skarżącego nie budzi obaw przed prześladowaniem”. Po drugie - Naczelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku „błędnie przyjął wykładnię definicji uchodźcy zawartą w art. 1 A ust. 2 Konwencji Genewskiej z 1951 r., uzależniającą ochronę międzynarodową jaką gwarantuje konwencja, od możliwości znalezienia podmiotu, któremu można by było przypisać prawnomiędzy- narodową odpowiedzialność za prześladowania. Sąd wadliwie, na potwierdzenie do- konanej przez siebie wykładni, powołał punkt 65 cytowanego poradnika Urzędu Wy- sokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHOR), przyj- mując, że warunkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz pań- stwowych, a warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu struktur państwa, co miało miejsce w Somalii”. Taka interpretacja Konwencji dotyczącej statusu uchodź- ców jest - w opinii rewizji nadzwyczajnej - niezgodna z jej celami oraz z treścią art. 56 ust. 2 Konstytucji RP, a także z trafną wykładnią tej Konwencji, która przyjęta została w innych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w szczególności w wyroku z dnia 26 listopada 1999 r. (V SA 409/99) oraz w wyroku z dnia 4 kwietnia 2000 r. (V SA 2068/99). Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 5 Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia rewizją nadzwyczajną oraz jej podstaw (art. 39311 § 1 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw - Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.), przy czym jest związany ustaleniami faktycznymi sta- nowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39311 § 2 KPC). Podniesiony w rozpoznawanej sprawie w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażą- cego naruszenia art. 56 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 10 ust. 3 i ust. 4 ustawy o cudzoziemcach oraz art. 1 A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodź- ców (w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców sporządzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 517) okazał się niezasadny, ponieważ: Po pierwsze - w uzasadnieniu wniosku o przyznanie statusu uchodźcy skarżą- cy powoływał się na to, iż wyjechał z Somalii w czasie, gdy toczyła się tam wojna domowa i trwały walki plemienne, w wyniku których zatrzymany został jego ojciec i zabita matka, a on wraz z rodzeństwem zmuszony był się ukrywać w obawie o swoje bezpieczeństwo. Dlatego, jak trafnie podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w uza- sadnieniu zaskarżonego wyroku, dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych, pierwszoplanowe znaczenie miało ustalenie tego, jak aktualnie kształtuje się sytuacja wewnętrzna w Somalii. Mając to na uwadze, zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa (art. 10 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o cudzo- ziemcach), w tym także po uprzednim zasięgnięciu opinii Ministra Spraw Zagranicz- nych, wyrażonej w jego postanowieniu z dnia 4 lutego 1999 r., w stosunku do którego skarżący nie skorzystał z przysługującego mu zażalenia (art. 106 § 5 KPA), w wyniku postępowania zmierzającego do wydania zaskarżonej decyzji z dnia 26 lutego 1999 r., Minister Spraw Wewnętrznych ustalił, że aktualnie sytuacja wewnętrzna w Somalii uległa zasadniczej zmianie. W szczególności, w wyniku interwencji sił zbrojnych Or- ganizacji Narodów Zjednoczonych i wojsk amerykańskich, która trwała do 1995 r., ustały walki plemienne. Z kolei, w wyniku kolejnych spotkań - w 1996 r. w Nairobi (Kenia) oraz w maju 1997 r. w Sanie (Jemen), a następnie także w Kairze (Egipt) - somalijscy politycy z M., gdzie mieszkał uprzednio skarżący, i z całej Somalii osią- gnęli porozumienie pokojowe. Następnie, w dniu 4 sierpnia 1998 r. przedstawiciele 6 pozostających dotychczas w konflikcie ugrupowań z całej Somalii spotkali się w kwaterze A. (tzw. V.S.) w celu zorganizowania nowej administracji w M. i w całej So- malii i podjęli konkretne działania policyjne mające na celu ograniczenie napadów na terenie M. i okolic. W konsekwencji, Urząd Wysokiego Komisarza Narodów Zjedno- czonych do Spraw Uchodźców (UNHCR) podjął i nadal kontynuuje akcję repatriacyj- ną uchodźców somalijskich z krajów ościennych, co świadczy dobitnie o tym, iż ustały przyczyny ogólne, na które powoływał się w swoim wniosku skarżący i z po- wodu których ubiegał się on o status uchodźcy w Polsce. Jednocześnie należy pod- kreślić, że ani w skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani też w rewizji nadzwyczajnej nie zostały zakwestionowane powyższe ustalenia dotyczące aktualnej sytuacji w Somalii w ogóle, a w M. w szczególności. Po drugie - w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, a następnie także w rewizji nadzwyczajnej od zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Admini- stracyjnego podniesiony został zarzut, że podejmując rozstrzygnięcie w rozpozna- wanej sprawie ani Minister Spraw Wewnętrznych w zaskarżonej decyzji, ani też Na- czelny Sąd Administracyjny w zaskarżonym wyroku nie zbadał sprawy z punktu wi- dzenia istnienia ewentualnego indywidualnego zagrożenia dla skarżącego w wypad- ku jego powrotu do Somalii z przyczyn enumeratywnie wymienionych w definicji uchodźcy zawartej w art. 1 A pkt 2 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców (w brzmieniu ustalonym art. 1 ust. 2 Protokółu dotyczącego statusu uchodźców sporzą- dzonego w Nowym Jorku w dniu 31 grudnia 1967 r. - Dz.U. z 1991 r. Nr 119, poz. 517). Jednakże zarzut ten jest bezprzedmiotowy, skoro ani w skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ani też w rewizji nadzwyczajnej w przedmiotowej sprawie nie została równocześnie wskazana żadna konkretna okoliczność dotycząca indywi- dualnie skarżącego, która - niezależnie od aktualnie istniejącej sytuacji w Somalii - powinna zostać zbadana przed podjęciem rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie. Należy bowiem podkreślić, że właściwe organy państwa, podejmując decyzję w sprawie przyznania statusu uchodźcy określonej osobie, niezależnie od dokonania ustaleń dotyczących ogólnej sytuacji w kraju pochodzenia osoby ubiegającej się o status uchodźcy, obowiązane są ponadto do wyjaśnienia indywidualnych przyczyn ewentualnego zagrożenia danej osoby jedynie w odniesieniu do tych konkretnych faktów lub okoliczności, które zostaną przez tę osobę wskazane. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżący, ubiegając się o przyznanie statusu uchodźcy powołał się na ogólną sytuację (wojna domowa i walki plemienne) w kraju ojczystym 7 w chwili, gdy opuszczał Somalię, natomiast nie wskazywał na żadne inne okoliczno- ści, które mogłyby stanowić źródło jego indywidualnego (osobistego) zagrożenia w razie powrotu do kraju. Po trzecie - zgodzić się należy oczywiście z poglądem wyrażonym w uzasad- nieniu rewizji nadzwyczajnej, wedle którego nie do przyjęcia jest stanowisko: „że wa- runkiem przyznania statusu uchodźcy jest wadliwe działanie władz państwowych, a warunek ten nie występuje w wypadku rozpadu państwa, co miało miejsce w Soma- lii”. Jednakże, w świetle przytoczonej wcześniej argumentacji, która przesądza o me- rytorycznej trafności zaskarżonego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, podniesienie w rewizji nadzwyczajnej tego zarzutu, wskazującego na niewłaściwą interpretację i zastosowanie pkt 65 poradnika Urzędu Wysokiego Komisarza Naro- dów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHCR), nie może mieć znaczenia de- cydującego dla oceny zgodności z prawem zaskarżonego rozstrzygnięcia. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art.39312 KPC w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł jak w sentencji. ========================================