Zagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu:
Czy umorzenie na podstawie przepisu art. 369 § 2 Ustawy z dnia 23 lutego 2003 roku Prawo upadłościowe w brzmieniu sprzed dnia 1 stycznia 2016 roku, wierzytelności przysługującej kredytodawcy względem kredytobiorcy, zabezpieczonej hipoteką ustanowioną na nieruchomości stanowiącej własność osoby trzeciej, skutkuje względem dłużnika hipotecznego będącego jednocześnie stroną czynności bankowej ustanowienia hipoteki, wygaśnięciem zabezpieczonej tą hipoteką wierzytelności, pociągającym za sobą wygaśnięciem hipoteki w rozumieniu przepisu art. 94 Ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece?
Postanowienie SN z dnia 24 stycznia 2020 r. (sygn. akt III CZP 53/19)
Sygn. akt III CZP 53/19
POSTANOWIENIE
Dnia 24 stycznia 2020 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Karol Weitz (przewodniczący)
SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)
SSN Krzysztof Strzelczyk
Protokolant Bożena Kowalska
w sprawie z powództwa G. K.
przeciwko (…) Bank S.A. w W.
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,
na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej
w dniu 24 stycznia 2020 r.,
na skutek zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w K.
postanowieniem z dnia 8 maja 2019 r., sygn. akt II Ca (…),
"Czy umorzenie na podstawie przepisu art. 369 § 2 Ustawy z dnia
23 lutego 2003 roku Prawo upadłościowe w brzmieniu sprzed dnia 1
stycznia 2016 roku, wierzytelności przysługującej kredytodawcy
względem kredytobiorcy, zabezpieczonej hipoteką ustanowioną na
nieruchomości stanowiącej własność osoby trzeciej, skutkuje
względem dłużnika hipotecznego będącego jednocześnie stroną
czynności bankowej ustanowienia hipoteki, wygaśnięciem
zabezpieczonej tą hipoteką wierzytelności, pociągającym za sobą
wygaśnięciem hipoteki w rozumieniu przepisu art. 94 Ustawy z dnia 6
lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece?"
przekazuje zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia
powiększonemu składowi Sądu Najwyższego
UZASADNIENIE
Powódka G. P. w pozwie skierowanym przeciwko (…) Bank S.A. w W.
domagała się usunięcia niezgodności między stanem prawnym nieruchomości
ujawnionym w księdze wieczystej urządzonej dla stanowiącego jej własność lokalu
2
mieszkalnego, z rzeczywistym stanem prawnym, przez wykreślenie z działu
czwartego księgi wpisów hipoteki umownej kaucyjnej w kwocie 462.890,27 zł i
hipoteki umownej zwykłej w kwocie 661.271,82 zł, ustanowionych na tej
nieruchomości dla zabezpieczenia wierzytelności przysługujących pozwanemu
przeciwko dłużnikowi Z. P., wynikających z łączących ich umowy kredytu z dnia 1
kwietnia 2009 r.
Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 13 września 2018 r. oddalił powództwo.
Z niespornych między stronami ustaleń faktycznych wynikało, że na podstawie
umowy z dnia 1 kwietnia 2009 r. poprzednik prawny pozwanego udzielił Z. P.
kredytu w kwocie 661.271,82 zł, którego zabezpieczeniem stały się hipoteki
ustanowione m.in. na nieruchomości lokalowej powódki. Postanowieniem z dnia 23
września 2011 r. sąd ogłosił upadłość Z. P. prowadzącego działalność gospodarczą
pod nazwą Firma Handlowo-Usługowa E. w B., obejmującą likwidację majątku
dłużnika, a postanowieniem z dnia 21 maja 2014 r. stwierdził zakończenie
postępowania upadłościowego i umorzył w całości wierzytelności niezaspokojone w
postępowaniu upadłościowym, w tym wierzytelność pozwanego w wysokości
551.763,97 zł. Cały majątek Z. P. został sprzedany w postępowaniu upadłościowym.
Na podstawie bankowego tytuły egzekucyjnego zaopatrzonego przez sąd
w klauzulę wykonalności, pozwany wszczął postępowanie egzekucyjne skierowane
do nieruchomości lokalowej powódki.
Powódka uzasadniając żądanie pozwu wskazała, że umorzenie
w postępowaniu upadłościowym długu Z. P., spowodowało, zgodnie z art. 94
ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, w brzmieniu
obowiązującym do dnia 20 lutego 2011 r. (Dz.U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze
zm.; dalej jako u.k.w.h.), wygaśnięcie hipotek. Wobec odmowy dokonania przez
pozwanego czynności umożliwiającej wykreślenie hipotek, powódka wytoczyła
powództwo na podstawie art. 10 u.k.w.h.
Sąd Rejonowy oddalając powództwo, z powołaniem się na stanowisko Sądu
Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 10 września 2015 r., II CSK 745/14,
podkreślił funkcję hipoteki jako gwarancji uzyskania zaspokojenia przez wierzyciela
w sytuacji gdy nadal istnieje mienie mogące do tego doprowadzić.
3
Powołał również, i zaakceptował, pogląd Sądu Najwyższego wyrażony
w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 lutego 2016 r., IV CSK 346/15, o braku wpływu
wygaśnięcia zobowiązań upadłego na byt prawny hipoteki, w kontekście regulacji
wynikającej z art. 369 w związku z art. 291 prawa upadłościowego i naprawczego,
w brzmieniu obowiązującym do 1 stycznia 2016 r. (Dz.U. z 2015 r., poz. 233;
dalej jako p.u.n.).
Sąd Okręgowy w K., rozpoznając sprawę na skutek apelacji powódki powziął
wątpliwość sformułowaną w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu
prawnym, przytoczonym wyżej. W uzasadnieniu przedstawienia krytycznie odniósł
się do wypowiedzi Sądu Najwyższego zawartych w orzeczeniach powołanych przez
Sąd Rejonowy. W odniesieniu do rozważań zawartych w uzasadnieniu wyroku
wydanego w sprawie II CSK 745/14 zauważył, że pogląd, iż utrata bytu prawnego
przez dłużnika osobistego nie powoduje wygaśnięcia hipoteki zabezpieczającej
wierzytelność na majątku osoby trzeciej, chroni co prawda wierzyciela,
ale pozbawia regresu dłużnika rzeczowego, który spłaci dług. Uznał też,
że rozważania Sądu Najwyższego nie przystają do problemu, o rozstrzygnięcie
którego w sprawie chodzi. Sąd Okręgowy zakwestionował również pogląd Sądu
Najwyższego wyrażony w sprawie IV CSK 346/15, że z art. 369 p.u.n. wynika
(podobna do zwerbalizowanej w art. 291 p.u.n.) norma, iż dokonane na jego
podstawie umorzenie zobowiązań upadłego nie narusza praw wierzyciela wobec
poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających
z innych zabezpieczeń umorzonego długu, jeżeli były ustanowione na mieniu osoby
trzeciej. Odwołał się do rzeczowego charakteru hipoteki i jej akcesoryjnego
charakteru skutkującego wygaśnięciem w razie wygaśnięcia wierzytelności, którą
zabezpieczała, bez względu na przyczyny, które spowodowały wygaśnięcie
zabezpieczonej wierzytelności (art. 94 u.k.w.h.). W konsekwencji wyraził pogląd, że
umorzenie zobowiązań upadłego w postępowaniu upadłościowym skutkuje
wygaśnięciem hipoteki ustanowionej na nieruchomości osoby trzeciej dla
zabezpieczenia tych zobowiązań.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
4
Z art. 369 p.u.n., w brzmieniu obowiązującym do 1 stycznia 2016 r. wynikało,
że w postanowieniu o zakończeniu postępowania upadłościowego obejmującego
likwidację majątku upadłego, którym jest osoba fizyczna, sąd, na wniosek upadłego,
może orzec o umorzeniu w całości lub części zobowiązań upadłego, które
nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym, jeżeli kumulatywnie
zostały spełnione szczególne warunki wymienione w pkt 1-3 tego przepisu.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia
7 stycznia 2009 r., II CSK 411/08; z dnia 16 lutego 2011 r., II CSK 370/10;
z dnia 5 lutego 2015 r., V CSK 236/14 - nie publ.) zwrócono uwagę, że wykładnia
art. 369 p.u.n. w zakresie pojęcia „okoliczności wyjątkowych i niezależnych
od upadłego” (pkt 1 tego artykułu) powinna mieć na względzie szczególny charakter
samej instytucji umorzenia zobowiązań upadłego oraz indywidualne właściwości
podmiotu korzystającego z tego dobrodziejstwa. Sąd Najwyższy w sprawie
IV CSK 346/15 trafnie wskazał, że wyjątkowość tej regulacji uzasadnia wniosek,
iż ustawodawca zawęził skutki dokonanego na podstawie tego przepisu umorzenia
jedynie do długów upadłego. Regulacja ta w niczym nie dotyka ani nie rozstrzyga
o skutkach tego umorzenia powstających, czy też mogących powstać, w sferze
majątkowej innych podmiotów, a więc i dłużnika rzeczowego. Sąd Najwyższy celnie
też podkreślił, że art. 369 p.u.n. dopuszcza umorzenie tylko długów upadłego
będącego osobą fizyczną. Udzielić wierzycielowi akcesoryjnego zabezpieczenia,
obejmującego dług upadłego będącego osobą fizyczną, mogą także osoby
prawne. Gdyby wskutek umorzenia długu upadłego wygasała jednocześnie
odpowiedzialność osoby prawnej, która udzieliła zabezpieczenia o charakterze
akcesoryjnym, podmiotowy zakres zastosowania art. 369 p.u.n. wykroczyłby
poza granice zakreślone przez ustawodawcę. Rozciągnięcie skutków umorzenia na
osoby odpowiedzialne wobec wierzyciela z tytułu akcesoryjnego zabezpieczenia
umorzonego długu upadłego czyniłoby wszystkie te osoby, zarówno prawne,
jak fizyczne, beneficjentami rozwiązania przyjętego w art. 369 p.u.n. z oczywistym
naruszeniem wskazanych wyjątkowych przesłanek zastosowania tego przepisu.
W świetle powyższego, dostrzegając potrzebę takiej wykładni art. 369, której
skutkiem nie byłoby pozbawienie wierzyciela możliwości jakiegokolwiek
zaspokojenia, Sąd Najwyższy wskazał na uregulowanie objęte art. 291 p.u.n.
5
Powołany przepis stanowi, że jeżeli ogłoszono upadłość z możliwością zawarcia
układu, to układ taki nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego
oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu
rejestrowego, i hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby
trzeciej. Oznacza to, że układ, który stanowi jedynie rezygnację z uprawnień
w stosunku do dłużnika osobistego, nie ma wpływu na zakres zobowiązania m.in.
poręczyciela czy też dłużnika rzeczowego, a więc zniesienie w ramach układu
prawa zabezpieczanego nie wpływa na prawa zabezpieczające. Z zestawienia
art. 291 i art. 369 p.u.n. Sąd Najwyższy wywiódł, że skoro art. 369 nie wyłącza
wyraźnie oddziaływania umorzenia długu na odpowiedzialność osób trzecich z
tytułu zabezpieczenia umorzonego długu to odziaływanie takie jest
niedopuszczalne i skonkludował, że choć nie zostało to w art. 369 p.u.n. wyraźnie
zastrzeżone, z jego treści wynika norma podobna do wysłowionej w art. 291 p.u.n. -
że dokonane na jego podstawie umorzenie nie narusza praw wierzyciela wobec
poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających
z innych zabezpieczeń umorzonego długu przez osoby trzecie.
W ocenie Sądu Okręgowego taka wykładnia powołanych przepisów
ma cechy niedopuszczalnej wykładni prawotwórczej, ponadto Sąd Najwyższy
nie przedstawił żadnych argumentów nakierowanych na wyjaśnienie sprzeczności
tego poglądu z normą wynikająca z art. 94 u.k.w.h.
Sąd Najwyższy składzie niniejszym w pełni jednak aprobuje wyniki
tej wykładni. Pomijając w tym miejscu zagadnienie dopuszczalnych metod wykładni,
zwraca uwagę, że rekonstrukcja normy prawnej uwzględniać musi jej poszczególne
fragmenty, również wówczas, gdy są wyrażone w wielu przepisach prawnych.
Nie powinno budzić wątpliwości, że jeżeli przepisy o charakterze publicznym,
a takim są przepisy prawa upadłościowego, nie regulują w ogóle lub czynią
to cząstkowo, danej instytucji występującej w obrocie powszechnym, właściwej
prawu prywatnemu, normę prawną należy zrekonstruować na podstawie tego
prawa. Jeżeli więc przyjmie się, że art. 369 p.u.n. stanowi tylko o możliwości
umorzenia przez sąd długów upadłego i przepisy prawa upadłościowego
i naprawczego w ogóle nie rozstrzygają o skutkach, jakie taka decyzja sądu
wywołuje w sferze majątkowej innych niż upadły podmiotów, to jest jasne,
6
że odpowiedzi poszukiwać należy w innych przepisach tworzących obowiązujący
porządek prawny. Tak też uczynił Sąd Okręgowy. Skorzystał z art. 94 zd. pierwsze
u.k.w.h. stanowiącego, że wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką
pociąga za sobą wygaśniecie hipoteki. Nie jest jednak wyłączony inny tok
rozumowania. Trzeba bowiem dostrzec, że umorzenie przez sąd zobowiązań
upadłego przewidziane w art. 369 p.u.n. może być kwalifikowane, jako
przewidziane ustawą, acz udzielone władczą decyzją procesową sądu, zwolnienie
z długu, przy czym, jak wskazano wyżej, przesłankowo uzależnione od zaistnienia
wyjątkowych okoliczności, w tym również związanych ściśle z przymiotami
osobistymi dłużnika.
Istotę hipoteki wyraża art. 65 u.k.w.h. stanowiąc, że w celu zabezpieczenia
oznaczonej wierzytelności wynikającej z określonego stosunku prawnego można
nieruchomość obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić
zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością,
i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.
Hipoteka stanowi zabezpieczenie typu rzeczowego, co, jak wynika z przytoczonego
przepisu, oznacza, że obowiązki właściciela nieruchomości, wynikające
z rzeczowego charakteru ciążącego na jego rzeczy prawa, sprowadzają się
do powstrzymywania się od wykonywania swego prawa, czyli znoszenia lub
nieczynienia. Zwraca jednak uwagę, że między właścicielem a wierzycielem
zabezpieczonej wierzytelności istnieje nie tylko stosunek prawnorzeczowy
wynikający z obciążenia rzeczy prawem rzeczowym w postaci hipoteki. Obowiązki
właściciela obciążonej rzeczy mają również charakter obligacyjny. Wierzyciel może
od właściciela, który nie jest jego dłużnikiem osobistym, żądać zapłaty sumy
pieniężnej i wówczas jest on zobowiązany do zapłaty (wyroki Sądu Najwyższego:
z dnia 16 lipca 2003 r., V CK 19/2002; z dnia 10 września 1999 r., III CKN 331/98,
OSNC 2000, nr 3 poz. 57; z dnia 25 sierpnia 2004 r., IV CK 606/2003 - nie publ.).
Korelatem obowiązku właściciela jakim jest obowiązek świadczenia są uprawnienia
analogiczne do uprawnień przysługujących dłużnikowi osobistemu. Tak więc
przeciwko żądaniu zapłaty właściciel obciążonej rzeczy może podnieść zarzuty,
których zakres wynika z art. 73 u.k.w.h. Przepis ten traktuje więc właściciela
nieruchomości jako dłużnika, a wierzytelność hipoteczną jako tzw. obligację realną.
7
Właściciel obciążonej nieruchomości będąc dłużnikiem rzeczowym zabezpieczonej
wierzytelności odpowiada za cały dług. Dłużnik osobisty i właściciel nieruchomości
mogą być różnymi osobami. Obaj ci dłużnicy odpowiadają wobec wierzyciela na
podstawie innego stosunku prawnego. Wspólną odpowiedzialność dłużnika
osobistego i dłużnika rzeczowego ujmuje się, wobec braku w ustawie przepisu,
który by przewidywał ich solidarną odpowiedzialność, jako tzw. solidarność
przypadkową (nieprawidłową, niewłaściwą, in solidum), do której mają odpowiednie
zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego o solidarności biernej (wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 6 marca 1997 r., I CKU 78/96 „Prawo Gospodarcze” 1997,
nr 6, s. 12; z dnia 24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 111;
z dnia 10 września 1999 r., III CKN 331/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 57; z dnia
7 lipca 2005 r., V CK 8/2005, PB 2007, nr 3).
Zgodnie z art. 373 k.c. zwolnienie z długu lub zrzeczenie się solidarności
przez wierzyciela względem jednego z dłużników solidarnych nie ma skutku
względem współdłużników. Przy kwalifikacji umorzenia zobowiązania na podstawie
art. 369 p.u.n., jako przewidzianego ustawą zwolnienia z długu, odwołanie się do
art. 373 k.c. wskazuje, że umorzenie nie powinno oddziaływać na sytuację dłużnika
rzeczowego. Umorzenie zobowiązań dłużnika osobistego w postępowaniu
upadłościowym nie uzasadnia zatem przyjęcia, że dłużnik rzeczowy jest wolny od
obowiązku świadczenia. Jest to więc wniosek odpowiadający konstrukcji przyjętej
w art. 291 p.u.n. stanowiącym, że układ nie rusza praw wierzyciela wynikających
m.in. z hipoteki, czyli konstrukcji, jaką w odniesieniu do art. 369 p.u.n. przyjął Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku w sprawie IV CSK 346/15.
Sąd Okręgowy kwestionując taką wykładnię art. 369 p.u.n. zwrócił uwagę,
że układ upodabnia się do nowacji (art. 506 k.c.). Wielość możliwych rozwiązań
przyjętych w układzie wymagała, zdaniem tego Sądu, jasnego uregulowania
odpowiedzialności osób trzecich względem wierzyciela, stąd w art. 291 p.u.n.
ustawodawca rozstrzygnął o prawach wynikających m.in. z hipoteki, a brak
analogicznego uregulowania w art. 369 p.u.n. był przez ustawodawcę najwyraźniej
zamierzony. Jeżeli Sąd Okręgowy dostrzegł możliwość skorzystania przy wykładni
tych przepisów z uregulowań kodeksu cywilnego dotyczących odnowienia, to
konsekwentnie zwrócić trzeba uwagę, że zgodnie z art. 507 k.c., jeżeli wierzytelność
8
była zabezpieczona poręczeniem lub ograniczonym prawem rzeczowym
ustanowionym przez osobę trzecią, poręczenie lub ograniczone prawo rzeczowe
wygasa z chwilą odnowienia, chyba że poręczyciel lub osoba trzecia wyrazi zgodę na
dalsze trwanie zabezpieczenia. Artykuł 291 p.u.n. wyraża jednak regułę odwrotną w
stosunku do kodeksowej, stąd jej wyartykułowanie, przez konkretny przepis p.u.n.,
było niezbędne. Ten tok rozumowania prowadzi do wniosku, że ustawodawca w
odniesieniu do skutków umorzenia zobowiązania upadłego dłużnika osobistego na
podstawie art. 369 p.u.n. nie zmierzał zmieniać reguły wnikającej z art. 373 k.c.
Przepis powtarzający kodeksową regułę był więc zbędny.
Uznanie, że właściciel obciążonej nieruchomości jest dłużnikiem powoduje, że
inaczej należy rozumieć zależność hipoteki od wierzytelności ujmowanej jako prawo
zasadnicze. Z art. 73 u.k.w.h. wynikają, zarzuty jakie może podnosić właściciel
obciążonej rzeczy w celu wykazania, że żądanie wierzyciela zgłoszone w danych
okolicznościach jest bezzasadne. Wśród nich wymienia się zarzuty przysługujące
dłużnikowi osobistemu. Istnieją jednak wyjątki, tzn. sytuacje, gdy właściciel nie może
skutecznie podnieść zarzutu, który mógłby zostać (lub został) skutecznie podniesiony
przez dłużnika osobistego. I tak, wyłączone jest powołanie się przez dłużnika
rzeczowego na ograniczenie wynikające z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem
inwentarza (art. 74), na przedawnienie wierzytelności hipotecznej (art. 77),
a także na restrukturyzację zobowiązań upadłego dłużnika osobistego w układzie
(art. 291 p.u.n.). Jeżeli przypomni się, że umorzenie na podstawie art. 369 p.u.n.
zobowiązań upadłego mogło nastąpić wyjątkowo, z uwzględnieniem osobistych
przymiotów dłużnika, a więc był to przywilej dłużnika będącego osobą fizyczną, to
istnieją wszelkie podstawy do przyjęcia, że w razie umorzenia
w tym trybie zobowiązań dłużnika osobistego, dłużnik rzeczowy nie mógłby
podnieść zarzutu wygaśnięcia wierzytelności. Wymienione sytuacje
wskazują na umacniającą funkcję hipoteki i jej cel, jakim jest zagwarantowanie
zaspokojenia wierzyciela. Taka definicja akcesoryjności hipoteki, w której kładzie
się nacisk na zabezpieczającą rolę tego prawa, a nie podporządkowanie hipoteki
wobec wierzytelności jest prezentowana nie tylko w doktrynie, ale również
w orzecznictwie, czego przykładem jest nie tylko wyrok w sprawie II CSK 745/14,
ale m.in. również w sprawie IV CSK 369/11.
9
Zważywszy, że w orzecznictwie wypowiadane są także odmienne poglądy,
że wygaśniecie hipoteki na podstawie art. 94 u.k.w.h. dotyczy wszystkich
przypadków wygaśnięcia wierzytelności niezależnie od przyczyny (por. wyroki Sądu
Najwyższego: z dnia 7 października 2008 r. III CSK 112/08; z dnia 5 listopada
2008 r. I CSK 204/08; z dnia 10 lutego 2012 r., II CSK 325/11; wyrok Sądu
Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 8 maja 2014 r., I ACa 128/14), Sąd Najwyższy
w składzie rozpoznającym przedstawione zagadnienie prawne uznał za celowe
przekazanie go na podstawie art. 390 § 1 zd. drugie k.p.c. do rozstrzygnięcia
powiększonemu składowi Sądu Najwyższego.
Z przedstawionych powodów, na podstawie art. 390 § 1 in fine k.p.c.
orzeczono, jak na wstępie.
jw