Wyrok III CSK 198/12

Sygn. akt III CSK 198/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) SSN Anna Owczarek SSN Maria Szulc (sprawozdawca) w sprawie z powództwa S. sp. z o.o., H. M., J. K. i K. K. przeciwko Gminie W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 5 kwietnia 2013 r., skargi kasacyjnej S. sp. z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego w […] z dnia 12 grudnia 2011 r., 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza na rzecz pozwanej od powódki S. sp. z o.o. kwotę 1200 (tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu w postępowaniu kasacyjnym. Uzasadnienie 2 Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego oddalającego powództwo o zasądzenie zadośćuczynienia oraz sumy na cel społeczny z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda. Sąd Okręgowy zaaprobował ustalony przez Sąd pierwszej instancji stan faktyczny i przyjął go za własny. Ustalił, że od dnia 2 czerwca 2008 r. z wniosku S. spółki z o.o. toczyło się postępowanie o ustalenie warunków zabudowy dla inwestycji polegającej na rozbudowie budynku socjalno – magazynowego zakończone pozytywną decyzją Burmistrza Gminy W. z dnia 6 sierpnia 2008 r., w toku którego powódka złożyła skuteczne zażalenie na nierozpoznanie sprawy w terminie. Z uwagi na podanie do publicznej wiadomości w dniu 27 listopada 2008 r. o udostępnieniu do wglądu projektu zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy W., powódka pismami z dnia 6 stycznia 2009 r., 9 października 2009 r. i 2 listopada 2009 r. wystąpiła do pozwanej Gminy o ujęcie w projekcie działki nr […], stanowiącej własność Lasów Państwowych, jako działki przeznaczonej pod działalność przemysłową. Dwukrotnie otrzymała odpowiedź odmowną, a następnie radny O. złożył na sesji Rady Miejskiej w dniu 9 listopada 2009 r. wniosek o uwzględnienie wniosku powódki. W tym dniu projekt został wycofany z porządku obrad, następnie Burmistrz udzielił Radzie informacji, że zostały podjęte działania zmierzające do przedstawienia projektu uwzględniającego wniosek powódki i ostatecznie w dniu 5 sierpnia 2010 r. Rada podjęła uchwałę w sprawie zmiany studium, jednak w dniu 24 sierpnia 2010 r. stwierdzono jej nieważność w wyniku postępowania nadzorczego wszczętego przez Wojewodę […]. H. M., K. K. i J. K. w dniu 22 grudnia 2008 r. wystąpili do Burmistrza Gminy W. z wnioskiem o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia polegającego na budowie stacji paliw z myjnią samochodową, stacją transformatorową oraz stosowną infrastrukturą techniczną. Burmistrz dwukrotnie, w dniu 16 marca 2009 r. i 22 września 2009 r., wydał decyzję odmowne, które zostały uchylone przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Następnie w dniu 23 grudnia 2009 r. przedłużył termin rozpoznania wniosku do dnia 23 stycznia 2010 r. i wskutek skargi wnioskodawców na bezczynność Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 3 22 lipca 2010 r. zobowiązał Burmistrza do wydania w terminie jednego miesiąca stosowanego aktu administracyjnego. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wskazane przez powodową spółkę naruszenie wolności w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej nie należy do kategorii dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c. W szczególności takim naruszeniem nie jest bezczynność pozwanej Gminy czy wydawanie negatywnych dla powodów decyzji administracyjnych. Ochrony swych praw mogą oni dochodzić w trybie przewidzianym w art. 37 i 38 k.p.a. Odnosząc się do zakresu pojęciowego wyrażenia „ dobra osobiste” określonego w art. 23 k.c. i opowiadając się za wielością praw podmiotowych chroniących poszczególne dobra osobiste Sąd drugiej instancji wskazał, że zróżnicowane dobra osobiste są wyrazem ochrony jednego najważniejszego stanu rzeczy, a mianowicie osobistego, godnego wymiaru egzystencji człowieka. Z punktu widzenia osoby fizycznej świadomość naruszenia jakiegokolwiek jej dobra osobistego powoduje jednakowe, co do charakteru, dotknięcia sfery jej uczuć psychicznych, powodujące charakterystyczne wzburzenie emocjonalne. W kontekście wskazanych uregulowań konstytucyjnych dóbr osobistych stwierdził, że dobra osobiste, to wartości o charakterze niemajątkowym wiążące się z osobowością człowieka, uznane powszechnie w społeczeństwie. Wskazał również na stanowisko Sądu Najwyższego (wyrok z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 79/10) zalecające powściągliwość w kreowaniu nowych dóbr osobistych i uznał, że wskazane przez powódkę poglądy teoretyków prawa nie podważają stanowiska Sądu Rejonowego, bowiem również oni wskazują, że o tym, czy mamy do czynienia z dobrem osobistym, decydują panujące w danym, społeczeństwie poglądy prawne, moralne i obyczajowe. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.) skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 23 k.c. i art. 43 k.c. poprzez przyjęcie, że wolność gospodarcza (wolność prowadzenia działalności gospodarczej) nie spełnia przesłanek dobra osobistego. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej podniosła zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. przez 4 pozbawienie pozwanej możliwości obrony jej praw przez nie wezwanie strony na rozprawę w dniu 28 listopada 2011 r. oraz na ogłoszenie wyroku w dniu 12 grudnia 2011 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W pierwszej kolejności, odnosząc się do zarzutu nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.), wskazać należy, że jego uzasadnienie nie koresponduje z treścią zarzutów. Powódka zarzuca bowiem pozbawienie strony pozwanej możliwości obrony jej praw, zaś w uzasadnieniu podnosi argumenty wiążące to uchybienie ze stroną powodową. Przyjmując jednak, że intencją skarżącej było wykazanie, że to w stosunku niej zostały spełnione przesłanki określone w art. 379 pkt 5 k.p.c., stwierdzić należy brak podstaw do uwzględnienia zarzutu. Powódka była reprezentowana przez dwóch pełnomocników – adwokata B. i adwokata M. Zawiadomienie o rozprawie w dniu 26 listopada 2011 r. zostało prawidłowo doręczone adwokatowi M. w trybie art. 139 § 1 k.p.c. poprzez dwukrotne awizo. Ustanowienie dwóch pełnomocników nie oznacza, że pisma procesowe oraz zawiadomienia o terminach rozpraw są doręczane każdemu pełnomocnikowi z osobna, bowiem zgodnie z art. 141 § 3 k.p.c. doręczenie następuje do rąk tylko jednego z nich. Kwestia komunikacji pomiędzy pełnomocnikami pozostaje poza zakresem zainteresowania sądu również w tych wypadkach, w których jeden z pełnomocników nie przebywa pod znanym sądowi adresem przez dłuższy czas. Skoro przed rozprawą w dniu 28 listopada 2011 r. do sądu nie zostało skierowane zawiadomienie, któremu z pełnomocników należy doręczać korespondencję, nie stanowi uchybienia doręczenie jej jednemu z ustanowionych pełnomocników. Termin ogłoszenia wyroku został podany na rozprawie, a skoro ogłoszenie wyroku nie odbywa się na odrębnym posiedzeniu lub rozprawie sąd nie ma obowiązku powiadamiania o tym terminie nieobecnego na rozprawie pełnomocnika profesjonalnego lub zastępowanej przez niego strony. Problem prawny sprowadza się w niniejszej sprawie do zagadnienia czy swoboda działalności gospodarczej należy do kategorii dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c. 5 Utrwalone jest stanowisko Sądu Najwyższego, że z uwagi na treść art. 43 k.c., w stosunku do osób prawnych możliwe jest stosowanie wprost jedynie art. 24 k.c. natomiast pozostałe przepisy o ochronie dóbr osobistych mogą być stosowane jedynie odpowiednio. Odpowiednie stosowanie oznacza po pierwsze, że prawo uznaje istnienie dóbr osobistych osoby prawnej, a po drugie, że wyłączone jest automatyczne stosowanie przepisów o ochronie tych dóbr z uwagi na różnice wynikające z odmienności strukturalnej i funkcjonalnej osób fizycznych i osób prawnych i po trzecie, że przepis ten ma charakter blankietowy i nie przesądza, jakie dobra osoby prawnej podlegają ochronie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2006 r., I CSK 169/06, niepubl.). Ochrona dóbr osobistych jest realizowana przez konstrukcję praw podmiotowych odpowiadających poszczególnym dobrom. Zgodnie z powszechnym poglądem doktryny na prawa podmiotowe składają się wiązki uprawnień przyznane przez normę prawną i przez nią zabezpieczone w celu realizacji lub ochrony interesów podmiotu. Prawa podmiotowe są także określane jako moc jednostki uznana i zabezpieczona przez prawo, rozwijająca się z człowiekiem i z nim gasnąca, tkwiąca w jego życiu i ciele, jego czci i wolności i bezwzględnie i nierozerwalnie związana z podmiotem uprawnionym, albo jako sytuacja prawna wyznaczona podmiotom przez obowiązujące przepisy. W uchwale z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 79/10/OSNC 2011/4/41 Sąd Najwyższy wskazał, że dobra majątkowe wynikają z tych wartości niemajątkowych, które są ściśle związane z człowiekiem, obejmując jego fizyczną i psychiczną integralność albo będąc przejawem jego twórczej działalności i dobrem majątkowym jest wartość immanentnie złączona z istotą człowieczeństwa oraz naturą człowieka, niezależna od jego woli, stała dająca się skonkretyzować i zobiektywizować. Dobra osobiste są prawami bezwzględnymi, nierozerwalnie związanymi z podmiotem uprawnionym i nie można z góry określić ich treści, bowiem zależy ona od systemu wartości uznawanego przez porządek prawny w danym momencie. Dobra osobiste osoby prawnej chronią pewną sferę wartości zastrzeżoną tylko dla danej osoby prawnej i określane są zarówno w doktrynie, jak i judykaturze jako wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna może funkcjonować zgodnie ze swoim zakresem działań. Dotychczasowe orzecznictwo przyjęło, że 6 osobom prawnym przysługują takie dobra osobiste jak dobre imię (dobra sława, reputacja, autorytet), nazwa (firma), tajemnica korespondencji. Wykluczone natomiast zostało przypisanie osobie prawnej takich dóbr osobistych, które związane są z posiadaniem sfery odczuć, a w konsekwencji dominujący jest pogląd, że dobra takie jak życie, zdrowie, godność, swoboda sumienia, wizerunek, nie dają się postrzegać jako dobra osobiste przysługujące osobie prawnej. (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2003 r., I CKN 100/01, z dnia 14 maja 2009 r., I CSK 440/08, z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 790/10, niepubl.). Skarżąca spółka wskazała, że pozwana naruszyła poprzez bezprawne wykonywanie władzy publicznej jej dobro osobiste w postaci wolności działalności gospodarczej, które w jej ocenie jest odpowiednikiem wolności osoby fizycznej. Wolność prowadzenia działalności gospodarczej jest kategorią wolności prawnie chronionej i jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia 29 kwietnia 2003 r., SK 24/02 (OTK – A – 2003/4/33, Dz. U. 2003/83/773) i z dnia 19 stycznia 2010 r., SK 35/08 (OTK – A 2010/1/12, Dz. U. 2010/16/90), art. 20 i 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantują prawo podmiotowe o randze konstytucyjnej. Istotą tej wolności jest swoboda podmiotu prawa prywatnego podjęcia oraz wykonywania działalności gospodarczej i podejmowania w tym zakresie działań faktycznych i prawnych, przy czym, zasadniczym celem tej działalności jest osiągnięcie zysku. Trybunał stwierdził również, że wolność gospodarcza stanowi podmiotowo wiązkę swobód obejmujących powyższe uprawnienie i ustawodawca zakreśla granice korzystania z niej oraz potwierdza jej gwarancje prawne, natomiast system prawny nie kreuje wolności gospodarczej, ani nie przyznaje jej przedsiębiorcom. Z przepisu art. 22 Konstytucji wynika, że wolność gospodarcza podlega ograniczeniom wprowadzonym jedynie w drodze ustawy i znajdującym uzasadnienie w ważnym interesie publicznym. Zasada powyższa została skonkretyzowana w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.), który stanowi, że jej podejmowanie, wykonywanie i zakończenie jest wolne dla każdego na równych prawach z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa. Doktryna jednolicie określa swobodę działalności gospodarczej jako publiczne 7 prawo podmiotowe o treści negatywnej, ujmując ją najczęściej jako wolność od ingerencji państwa w obszarze działalności ekonomicznej człowieka. Katalog dóbr osobistych określony w art. 23 k.c. jest katalogiem otwartym, co oznacza, że w miarę rozwoju stosunków społecznych i gospodarczych pewne dobra osobiste mogą się w nim pojawiać jako nowe, a pewne mogą zostać wyeliminowane. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale III CZP 79/10, w ramach istniejących instrumentów ochrony cywilnoprawnej ochrona dóbr osobistych ma charakter wyjątkowy, w związku z czym sięganie do jej mechanizmów powinno następować z odpowiednią ostrożnością i powściągliwością, bez tendencji do sztucznego poszerzania katalogu tych dóbr. Nie ma podstaw do przyjęcia, że wszystkie prawa podmiotowe o randze konstytucyjnej, bądź ustawowej powinny być chronione za pomocą środków wskazanych w art. 24 k.c. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że podmiotem prawa wolnościowego może być jedynie człowiek, ponieważ źródłem wolności jako dobra osobistego jest sfera indywidualnych wartości i stanu życia psychicznego integralnie związanych z człowieczeństwem, związana z godnością jako immanentną cechą każdego człowieka. Osoba prawna nie posiada sfery odczuć, a zatem odczucia, system wartości i wolna wola osób fizycznych ją tworzących nie mogą być traktowane jako projekcja odczuć, systemu wartości i wolnej woli osoby prawnej. W takim rozumieniu pojęcia wolnościowego prawa osobistego osoba prawna, posiadająca wprawdzie substrat osobowy, ale stanowiąca sztuczny twór organizacyjny, nie może być podmiotem tego prawa. Zauważyć dodatkowo należy, że art. 6.1. ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. konkretyzujący zasadę swobody gospodarczej nie zawiera pojęcia „wolność działalności gospodarczej” ale używa pojęcia „ swoboda działalności gospodarczej”, co świadczy o tym, że ustawodawca świadomie odstąpił od określenia gwarantowanego prawa jako prawa o charakterze wolnościowym. Podobne stanowisko, w odniesieniu do osób prawnych, zostało wyrażone również odnośnie do prawa osobistego w postaci godności i wolności sumienia. W konsekwencji naruszenie, poprzez wykonywanie władzy publicznej, prawa przedsiębiorcy będącego osobą prawną, w zakresie swobody działalności gospodarczej nie stanowi naruszenia dobra osobistego osoby prawnej 8 w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c. i nie podlega ochronie na podstawie art. 24 k.c. Prawo swobody gospodarczej powinno być chronione przede wszystkim za pomocą środków publicznoprawnych, aczkolwiek nie można wykluczyć ochrony za pomocą środków wskazanych w art. 24 k.c., jeżeli jego naruszenie doprowadzi do pogwałcenia dobra osobistego, w ujęciu art. 23 k.c., przysługującego osobie prawnej. Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i art. 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). db