Wyrok II UK 81/06

Wyrok z dnia 17 października 2006 r. II UK 81/06 Wynagrodzenie wypłacone na mocy art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1593 ze zm.) stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, jeśli ubezpieczony spełnia jednocześnie przesłanki uznania go za bezrobotnego. Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Beata Gudowska (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 paź- dziernika 2006 r. sprawy z wniosku Urzędu Gminy w J. przeciwko Zakładowi Ubez- pieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. z udziałem zainteresowanej Agnieszki W. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek skargi kasacyjnej odwołującego się od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 6 grudnia 2005 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasa- cyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 7 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy w Legnicy zmienił decyzję ZUS-Oddziału w L. z dnia 30 czerwca 2003 r., ustalając, że wynagrodzenie wypłaco- ne Agnieszce W. za okres od dnia 1 sierpnia 1999 r. do dnia 16 stycznia 2000 r. po rozwiązaniu z nią stosunku pracy z powodu reorganizacji Urzędu Gminy w J. stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Podstawę prawną wypłaty stanowił art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych gwa- rantujący wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy, którego Sąd Okręgowy nie potraktował jako „odprawy, rekompensaty czy odszkodowanie z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stro- 2 nie pracodawcy”, wyłączone z podstawy wymiaru składek na mocy § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w spra- wie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (Dz.U. Nr 161, poz. 1106 ze zm.). Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2005 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu uwzględnił apelację organu ubezpieczeń społecznych i zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił odwołanie. Powołując się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwałach z dnia 24 maja 1991 r., I PZP 1/91 (OSNCP 1992 nr 1, poz. 2) i z dnia 12 lutego 1992 r., I PZP 6/92 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 133), zgodnie z którym okres pobierania wynagrodzenia wypłacanego na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pra- cownikach samorządowych nie jest okresem zatrudnienia, a osoba je otrzymująca osobą będącą pracownikiem, stwierdził, że stosownie do art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wynagrodzenie to nie podlega składce na ubezpieczenie społeczne. Urząd Gminy w J., opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych oraz § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpie- czenie emerytalne i rentowe, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo - po jego uchyleniu - orzecze- nie co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji. Przyjęcie skargi kasacyjnej do roz- poznania uzasadnił potrzebą określenia charakteru prawnego wynagrodzenia wypła- canego na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych oraz roz- strzygnięcia, czy od tego wynagrodzenia należy odprowadzać składki na ubezpie- czenie społeczne. Skarżący podniósł, że okres, za który wypłacono wynagrodzenie należne na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych, powinien być trak- towany jak pozostawanie w stosunku pracy (por. wyrok NSA z dnia 27 lipca 1992 r., II SA 609/92, ONSA 1994 nr 1, poz. 11), skoro wynagrodzenie to wypłacane jest w terminach wypłaty wynagrodzeń pracowniczych osobie wcześniej zatrudnionej, która co miesiąc musi przedkładać oświadczenie, że nie podjęła innej pracy. Ponadto wy- nagrodzenie za czas pozostawania bez pracy należne mianowanym pracownikom samorządowym wykazuje znaczne podobieństwo do wynagrodzenia przysługującego mianowanym urzędnikom państwowym na podstawie art. 131 ust. 3 ustawy z dnia 16 3 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, od którego odprowadzane są składki na ubezpieczenie społeczne. Podobne jest także - co dostrzegł Sąd Naj- wyższy w uchwale z dnia 12 lutego 1992 r., I PZP 6/92 (OSNCP 1992 nr 7-8, poz. 133) - do zasiłku dla bezrobotnych, służąc tym samym celom, w związku z czym, tak jak ten zasiłek, powinno podlegać składce na ubezpieczenia społeczne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na postawie art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 142. poz. 1593 ze zm.) mianowa- nemu pracownikowi samorządowemu za czas pozostawania bez pracy po ustaniu zatrudnienia z przyczyny likwidacji lub reorganizacji urzędu połączonej ze zmniejsze- niem stanu zatrudnienia wypłacane jest wynagrodzenie przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, wynagrodzenie przewidziane w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych przysługuje za okres nie będący okresem zatrudnienia i wypłacane jest osobie, która nie jest pra- cownikiem; przysługuje w przypadku ustania zatrudnienia i wypłacane jest właśnie dlatego, że zakończył się jeden stosunek pracy, a nowy nie został jeszcze nawiąza- ny. Nie ma więc charakteru wynagrodzenia za pracę, lecz rekompensuje brak pracy i brak wynagrodzenia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 1991 r., I PZP 1/91, OSNCP 1992 nr 1, poz. 2, z dnia 18 kwietnia 1991 r., I PZP 8/91, OSNCP 1992 nr 2, poz. 22, z dnia 6 września 1991 r., I PZP 40/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 54, z dnia 17 września 1991 r., I PZP 43/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 55 oraz wyrok z dnia 11 lipca 2006 r., I PK 36/06, niepublikowany). Rozstrzygnięcie spornej w sprawie kwestii, czy wynagrodzenie za czas nieświadczenia pracy uwzględniane jest w pod- stawie wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne wymaga odniesienia się do art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) i § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjal- nej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.), zgodnie z którymi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe ubezpieczonych, będących pracow- nikami, stanowi przychód w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osób fi- 4 zycznych; ściślej - w powiązaniu z art. 4 pkt 9 i art. 8 ust. 1 ustawy systemowej - przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych z ty- tułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Z przepisów tych wynika jasno, że składniki podstawy wymiaru składek nie są odnoszone do kategorii wynagrodzenia, lecz kwalifikowane jako przychód w rozu- mieniu przepisów podatkowych. Przychód określony jest w art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych bardzo szeroko jako „należne ze stosunku pracy wszelkiego rodzaju wypłaty pieniężne oraz wartość pieniężna świadczeń w naturze bądź ich ekwiwalenty, bez względu na źródła finan- sowania tych wypłat i świadczeń”. Pojęcie przychodu jest szersze od pojęcia ”wyna- grodzenie za pracę”, więc o tym, czy dane świadczenie stanowi podstawę wymiaru składki nie rozstrzyga nadanie mu charakteru wynagrodzenia za pracę, lecz ustale- nie, czy jest przychodem w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych. Prowadzi to do dalszego wniosku, że decydujące znaczenie dla należno- ści składek na ubezpieczenie społeczne ma stwierdzenie, iż świadczenie pracodaw- cy jest przychodem rozumianym jako należność ze stosunku pracy - lub równorzęd- nie - z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy, a nie istnienie stosunku pracy i wypłacenie wynagrodzenia w czasie jego trwania. O uznaniu należności za przychód nie decyduje trwanie stosunku pracy, co trafnie ujął Naczelny Sąd Administracyjny, prezentując w wyroku z dnia 26 marca 1993 r., III SA 2219/92 (ONSA 1993 nr 3, poz. 83) pogląd, że o tym czy świadczenie jest przychodem ze stosunku pracy decyduje to, czy może je otrzymać wyłącznie pracownik, czy także inna osoba niezwiązana (aktualnie lub w przeszłości) z pracodawcą. Pogląd taki głoszony był również w wy- roku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 lutego 2005 r., I SA/Wr 1038/03 (Biul. Skarb. 2005 nr 5, poz. 26), w którym podkreślono, że istotne jest to, czy istnieje związek prawny lub faktyczny danego świadczenia z istniejącym stosunkiem pracy (por. także wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 maja 1994 r., SA/Łd 465/94, LEX nr 26513). Jest oczywiste, że pracownicy samorządowi uzyskują wynagrodzenie po usta- niu zatrudnienia włącznie z tego powodu, że byli pracownikami i że zostało ono im - jako pracownikom - zagwarantowane w ustawie. Tytuł otrzymywania wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy stanowi ich wcześniejsze zatrudnienie na podstawie mianowania, dlatego wynagrodzenia tego nie można określić w inny sposób niż na- leżność pochodną wobec stosunku pracy lub przysługującą z tytułu zatrudnienia w 5 ramach stosunku pracy, co powoduje, że wynagrodzenie to jest przychodem w ro- zumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, o którym mowa w art. 18 ust. 1 ustawy systemowej. Przychód podlega składce na ubezpieczenie społeczne z zastrzeżeniem art. 18 ust. 2 ustawy oraz § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru skła- dek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przepisy regulujące wliczanie przycho- dów do podstawy wymiaru składek zawierają katalog negatywny, wyraźnie i wyczer- pująco wymieniający wyjątki od zasady ustalonej w art. 18 ust. 1 ustawy i § 1 rozpo- rządzenia. Konieczne jest więc jeszcze stwierdzenie, że wynagrodzenie wypłacane pracownikom samorządowym za czas pozostawania bez pracy nie podlega wyłącze- niu z mocy tych przepisów. Nie zostało ono objęte art. 18 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (nie jest wynagrodzeniem za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną ani zasiłkiem) ani § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpiecze- nia emerytalne i rentowe, który w pkt 3 wymienia „odprawy, odszkodowania i rekom- pensaty wypłacane pracownikom z tytułu wygaśnięcia lub rozwiązania stosunku pracy, w tym z tytułu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn leżących po stronie pra- codawcy, nieuzasadnionego lub niezgodnego z prawem wypowiedzenia umowy o pracę lub rozwiązania jej bez wypowiedzenia, skrócenia okresu jej wypowiedzenia, niewydania w terminie lub wydania niewłaściwego świadectwa pracy”. Szczególny charakter tej regulacji nakazuje ścisłe wykładanie użytych w niej pojęć, co prowadzi do niewyłączenia omawianego wynagrodzenia z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Przedstawiony wywód wymaga uzupełnienia stwierdzeniem, że właśnie dlate- go, iż zapłata za czas pozostawania bez pracy nie jest wynagrodzeniem za pracę, wykazuje podobieństwo do zasiłku z tytułu bezrobocia przez to, że zapewnia środki utrzymania i stanowi dodatkową gwarancję ich zabezpieczenia dla zwolnionego, po- zostającego bez pracy urzędnika państwowego (por. uchwałę składu siedmiu sę- dziów Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1994 r., I PZP 18/94, OSNAPiUS 1994 nr 10, poz. 159 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1991 r., I PZP 43/91, OSNCP 1992 nr 4, poz. 55). Nawiązując do tego, Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 9 lipca 1992 r., I PZP 36/92 (OSNCP 1992 nr 10, poz. 182), 6 stwierdził, że okres - w czasie którego mianowany urzędnik państwowy otrzymuje wynagrodzenie na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, a mianowany pracownik samorządowy na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządo- wych - podlega zaliczeniu do okresów pracy wymaganych do nabycia lub zachowa- nia uprawnień pracowniczych oraz do okresów zatrudnienia w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, jeżeli pracownik ten spełnia warunki do nabycia prawa do zasiłku dla bezrobotnych przewidziane w ustawie z dnia 16 października 1991 r. o zatrudnieniu i bezrobociu (Dz.U. Nr 106, poz. 457 ze zm.). W wymienionej uchwale Sąd Najwyższy przyjął, że okres pobierania wynagro- dzenia na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych mieści się w pojęciu okresów pobierania zasiłków w rozumieniu art. 24 ust. 1 ustawy o zatrud- nieniu i bezrobociu. Na podstawie art. 22 ust. 1 pkt 10 ustawy o zatrudnieniu i bezro- bociu - który stanowił, że prawo do zasiłku nie przysługuje bezrobotnemu, pobierają- cemu rentę inwalidzką, rodzinną, świadczenie rehabilitacyjne albo otrzymał wynagro- dzenie lub odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia po ustaniu stosunku pracy bądź uposażenie lub odprawę po ustaniu stosunku służbowego - uznał, że wynagro- dzenie otrzymywane za okres pozostawania bez pracy powinno być traktowane jako świadczenie zastępujące zasiłek dla bezrobotnych. Podkreślił, że z zastąpieniem lub wejściem wynagrodzenia w miejsce zasiłku dla bezrobotnych, i tym samym równo- ważnością okresu pobierania tego wynagrodzenia z okresem pobierania zasiłku, mamy do czynienia tylko wtedy, gdy dana osoba, pobierając to wynagrodzenie, ma jednocześnie status osoby bezrobotnej, tj. została w tym charakterze zarejestrowana oraz wykazuje gotowość podjęcia pracy. Stanowisko zaprezentowane w omawianej uchwale, które spotkało się z kry- tyką wynikającą z odmiennej interpretacji art. 22 ust. 1 pkt 10 ustawy o zatrudnieniu i bezrobociu z dnia 16 października 1991 r. (por. glosę E. Szemplińskiej, PiZS 1993 nr 4, s. 83), należy podtrzymać, gdyż w ustawie z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 47, poz. 211 ze zm.), mającej zastosowanie do spornego okresu, przyjęto już inną definicję bezro- botnego. W art. 2 ust. 1 pkt 2 bezrobotnego zdefiniowano jako osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie lub służbie, za- rejestrowaną we właściwym dla miejsca zameldowania (stałego lub czasowego) 7 powiatowym urzędzie pracy, jeżeli ukończyła 18 lat, z wyjątkiem młodocianych ab- solwentów, kobieta nie ukończyła 60 lat, a mężczyzna 65 lat i która nie nabyła prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej, renty so- cjalnej albo po ustaniu zatrudnienia, innej pracy zarobkowej, zaprzestaniu prowadze- nia pozarolniczej działalności nie pobiera zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego, macie- rzyńskiego lub wychowawczego. W konsekwencji Sąd Najwyższy w składzie orze- kającym przyjął, że skoro zasiłek dla bezrobotnych objęty jest składką na ubezpie- czenie społeczne, to tak samo należy traktować wynagrodzenie, które otrzymuje pra- cownik samorządowy na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorzą- dowych za czas pozostawania bez pracy. Przyjęcie odmiennego poglądu prowadzi- łoby do pogorszenia sytuacji pracownika samorządowego w porównaniu z osobą bezrobotną. W efekcie należy przyjąć, że wynagrodzenie otrzymane na podstawie art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych stanowi podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, jeśli pracownik pobierający takie wynagrodze- nie spełnia jednocześnie przesłanki do uznania go za bezrobotnego. W tej sytuacji skarga kasacyjna była oparta na usprawiedliwionych podsta- wach, mimo błędnego zapatrywania, że okres pobierania przez pracownika samorzą- dowego wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy powinien być traktowany jak pozostawanie w stosunku pracy. Uznanie skargi kasacyjnej za zasadną nie stoi także na przeszkodzie odrzuceniu przez Sąd Najwyższy - prezentowanej w skardze - analogii do przysługującego najpierw na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych, a po nowelizacji z dnia 2 grudnia 1994 r. na podstawie art. 131 ustawy o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.), wynagrodzenia wypłacanego w takich samych okolicznościach, jak opisane w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych. Ustawa o pracownikach samorządowych nie zawiera bowiem re- gulacji podobnej do art. 131 ust. 3 ustawy o pracownikach urzędów państwowych; nie stanowi, że od świadczenia pieniężnego urząd odprowadza składkę na ubezpiecze- nie społeczne na zasadach przewidzianych dla wynagrodzenia wypłacanego w cza- sie trwania stosunku pracy. Nie ma zatem podstaw do stosowania tych przepisów do pracowników samorządowych, gdyż ustawa o pracownikach państwowych ma do nich zastosowanie tylko w przypadkach wskazanych (por. art. 7,8, 21, 22, 24, czy 25 8 ustawy o pracownikach urzędów państwowych). Żadne argumenty nie usprawiedli- wiały także twierdzenia, że występuje w tym zakresie luka prawna. Uzasadnia to rozstrzygnięcie jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.). ========================================