Wyrok II UK 221/03

Wyrok z dnia 28 stycznia 2004 r. II UK 221/03 Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku przez matkę dziecka wymagającego stałej opieki z przyczyn wskazanych w § 1 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagają- cymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) może być uznany za okres nie- możności kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 tego rozporzą- dzenia. Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2004 r., sprawy z wniosku Heleny C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Od- działowi w S. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wy- roku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 listopada 2002 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Są- dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach do ponownego rozstrzygnięcia przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyro- kiem z dnia 27 listopada 2002 r. [...] oddalił apelację Heleny C. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 20 czerwca 2002 r. [...] oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z 12 lutego 2002 r., odmawiającej przyznania wniosko- dawczyni emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Sąd pierwszej instancji swe rozstrzygnięcie oparł na następujących ustale- niach: wnioskodawczyni pobierała rentę inwalidzką od 1 sierpnia 1989 r. według trze- 2 ciej grupy, a od 1 marca 1997 r. według drugiej grupy inwalidów, jej syn Artur został wprawdzie uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, lecz niezdolność ta powstała po ukończeniu 18 lat życia. Sąd uznał, że w tym stanie faktycznym wnioskodawczyni nie spełniła warunków do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury przewidzia- nych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) w związku z art. 186 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). Oddalając apelację wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu bowiem „zdaniem Sądu Ape- lacyjnego wbrew zarzutom ubezpieczonej w niniejszym stanie faktycznym sprawy nie zachodzi w ogóle potrzeba ustalenia czy syn ubezpieczonej Artur był całkowicie nie- zdolny do pracy przed ukończeniem 18 roku życia, tj. przed 26.07.1985 r. Ubezpie- czona bowiem od 1 sierpnia 1989 r. pobierała rentę inwalidzką trzeciej grupy a od dnia 1 marca 1997 r. rentę inwalidzką drugiej grupy inwalidów do dnia 31 sierpnia 2001 r. Zatem ubezpieczona na dzień 31.12.1998 r. nie mogła kontynuować zatrud- nienia nie z powodu opieki nad synem Arturem, ale z powodu swojego stanu zdro- wia, co wynika z orzeczenia o uznaniu ubezpieczonej za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Mając powyższe na uwadze wyrok Sądu I instancji mimo błędnego uza- sadnienia odpowiada prawu, gdyż ubezpieczona nie spełnia warunku do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie w/w przepisów”. W kasacji od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni wniosła o jego uchylenie w całości oraz uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji, przytaczając jako jej podstawę naruszenia prawa materialnego, „w szczególności § 1 ust. 1 rozpo- rządzenia Rady Ministrów z dnia 15.05.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniej- szej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki przez błędną wykładnię tego przepisu polegającą na wyrażeniu przez Sąd Apelacyj- ny poglądu, że pobieranie przez matkę dziecka renty inwalidzkiej III lub II grupy prze- sądza o tym, że nie może ona kontynuować zatrudnienia ze względu na stanu zdro- wia a w konsekwencji wyklucza możliwość przyjęcia, że zatrudnienie w takiej sytuacji nie może być kontynuowane ze względu na stan zdrowia dziecka” oraz „art. 186 ust. 3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- nych przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten stosuje się 3 jedynie do osób, które określone w nim warunki spełniły w dniu 31.12.1998 r. (tj. w ostatnim dniu przed dniem wejścia w życie przepisu mimo, iż w treści przepisu wy- nika, że warunki te powinny być spełnione do dnia wejścia w życie przepisu”. Wska- zała też, że „w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz potrzeba wykład- ni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości, a to: przepisu § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki poprzez wyjaśnienie znaczenia użytego w tym przepisie zwrotu „nie może kontynuować zatrudnienia” oraz przepisu art. 186 ust. 3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez wyjaśnienie w jakim czasie spełnione muszą być warunki do nabycia prawa do świadczeń o których mowa w tym przepisie”. Rozpoznając sprawę w granicach zaskarżenia Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Przytoczona podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona. Przede wszystkim zasadny jest zarzut błędnej wykładni powołanego wyżej art. 186 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zwanej dalej ustawą o FUS. Zgodnie z nim do wniosków osób urodzonych przed dniem 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia tego świadczenia - stosuje się prze- pisy ustaw wymienionych w art. 195 ustawy o FUS dotyczące warunków nabycia prawa do emerytury. W rozpatrywanej sprawie oznacza to, że do wniosku ubezpie- czonej o emeryturę i warunków nabycia do niej prawa stosuje się przepisy ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), zwanej ustawą o z.e.p. Przedmiotem wniosku ubezpieczonej jest prawo do emerytury wcześniejszej przewidziane w § 1 wyżej powołanego rozpo- rządzenia Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w związku z art. 27 ust. 2a ustawy o z.e.p. Słusznie podniesiono w kasacji, że w świetle art. 186 ust. 3 ustawy o FUS, przepis ten do nabycia prawa do emerytury wymaga, aby warunki do jej przyznania były spełnione do dnia 31 grudnia 1998 r., a nie „na ten" dzień. Sformułowanie za- równo omawianego art. 186 ust. 3, jak i całego tego przepisu, a także jego usytuo- wanie w przepisach przejściowych, niewątpliwie oznacza, że dotyczy on takiej sytua- 4 cji prawnej wymienionych w nim osób, jaka istniała przed dniem wejścia w życie ustawy o FUS, czyli przed dniem 1 stycznia 1999 r. Błędny jest więc pogląd Sądu Apelacyjnego, że ubezpieczona nie nabyła prawa do tej emerytury, ponieważ „na dzień 31 grudnia 1998 r." nie spełniała jednego z warunków rozporządzenia. Sąd Najwyższy przypomina, że stosownie do art. 76 ustawy o z.e.p, jeśli pracownik ubie- gający się emeryturę lub rentę inwalidzką nie pobierał zasiłku chorobowego, to prawo do tego świadczenia powstawało, z dniem spełnienia się wszystkich warunków wy- maganych do nabycia tego prawa, a decyzja o przyznaniu świadczenia nie miała charakteru konstytutywnego, lecz tylko deklaratoryjny. Aktualnie, tę zasadę powta- rza, z modyfikacją nieistotną w rozpoznawanej sprawie, art. 100 ustawy o FUS. Ponieważ wniesiona kasacja nie została oparta na podstawie naruszenia przepisów postępowania Sąd Najwyższy (zgodnie z art. 39311 § 2 k.p.c.) jest związa- ny ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku. Stosując wadliwą wykładnię art. 186 ust. 3 ustawy o FUS, Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu pierwszej instancji za prawidłowy, lecz błędnie uzasadniony i pominął ustalenia sta- nowiące jego podstawę faktyczną ale nie poczynił własnych ustaleń co do przesłanek wskazanych w § 1 rozporządzenia z 15 maja 1989 r., warunkujących powstanie prawa wnioskodawczyni do wcześniejszej emerytury poza wskazaniem przyczyny zaprzestania przez nią pracy. Uwzględnienie zasadności omawianego zarzutu jest odpowiedzią na jedno z przedstawionych zagadnień. Nieusprawiedliwiony jest natomiast zarzut błędnej wykładni § 1 ust. 1 rozpo- rządzenia. Skład orzekający podziela pogląd wyrażany już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że pobieranie renty z tytułu własnej niezdolności do pracy w dacie wy- stąpienia u dziecka stanu chorobowego, powodującego konieczność sprawowania nad nim stałej opieki, wyłącza możliwość uzyskania emerytury wcześniejszej przewi- dzianej w omawianym rozporządzeniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2000 r., II UKN 531/99 - OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 647 i z 7 maja 2003 r., II UK 261/02 - OSNP 2004 nr 1, poz. 10), jednakże jego zastosowanie w sprawie może nastąpić dopiero po dokonaniu stosownych ustaleń. Związanie Sądu Najwyższego podstawą faktyczną przyjętą w zaskarżonym wyroku, wobec jej istotnych braków, uniemożliwia mu wydanie orzeczenia meryto- rycznego. Nie rozpoznając sprawy poza granicami przytoczonej podstawy kasacyjnej Sąd Najwyższy zwraca jednak uwagę na co najmniej kontrowersyjne stanowisko Sądu Apelacyjnego, że nie zachodzi potrzeba ustalenia, czy syn ubezpieczonej 5 przed ukończeniem 18 lat życia był całkowicie niezdolny do pracy, ponieważ przy- czyną niemożności kontynuowania zatrudnienia przez ubezpieczoną było uzyskanie przez nią renty inwalidzkiej. Jest bowiem poza sporem, że Artur C. 18 lat ukończył - 26 lipca 1985 r., a prawo do renty inwalidzkiej ubezpieczona uzyskała dopiero od 1 sierpnia 1989 r. Z zaświadczenia znajdującego się na karcie 15 akt rentowych wyni- ka, że w okresie od 1 kwietnia 1985 r. do 17 stycznia 1990 r. korzystała ona z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku. Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku może być uznany za niemożność kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia, jeśli został udzielony w związku ze sprawo- waniem opieki nad dzieckiem spełniającym warunki z ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tego para- grafu. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39313 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================