Wyrok I UK 123/04

Wyrok z dnia 18 października 2004 r. I UK 123/04 Decyzja oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotycząca zmian w prawie do świadczeń przyznanych w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpie- czeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), w tym także decyzja o ustaniu prawa do nich (wstrzymania wypłaty), jest decyzją, od której przysługuje odwołanie do sądu ubezpieczeń społecznych. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 paź- dziernika 2004 r. sprawy z wniosku Dariusza D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o rentę wyjątkową, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 4 marca 2004 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro- kiem z dnia 4 marca 2004r. [...] uwzględniając apelację Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych-Oddziału w B., w sprawie z odwołania Dariusza D. o rentę wyjątkową, zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białym- stoku z 4 listopada 2003 r. [...] i odrzucił odwołanie wnioskodawcy od decyzji tegoż Zakładu z dnia 19 lutego 2003 r. Decyzją tą organ rentowy wstrzymał z dniem 1 stycznia 2003 r. dalszą wypłatę renty przyznanej Dariuszowi D. w drodze wyjątku, ponieważ w wyniku badania kontrolnego lekarz orzecznik uznał go za niezdolnego do pracy tylko częściowo. Sąd Okręgowy, na podstawie wyników przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalił, że wnioskodawca jest całkowicie niezdolny do 2 pracy na stałe, zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawcy rentę z tego z tytułu od dnia jej wstrzymania. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że: „z dołączonych akt rentowych wynika, że Dariusz D. pobiera od 1 stycznia 1996 r. rentę przyznaną w drodze wyjątku przez Prezesa Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych w dniu 16. I. 1996 r. (...). Zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy z 13. X .1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U Nr 137. poz. 887 ze zm.) od de- cyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmownej odwoła- nie nie przysługuje. Z tych względów odwołanie Dariusza Daniłowskiego od decyzji wstrzymującej dalszą wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku podlegało oddale- niu na zasadzie art. 386 § 3 w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.” W kasacji od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o jego „uchyle- nie przy uwzględnieniu kosztów zastępstwa adwokackiego" zarzucając, że został wydany z naruszeniem prawa materialnego „przez błędną jego wykładnię i niewła- ściwe zastosowanie przepisu art. 83 ust. 4 Ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych polegające na błędnym przyjęciu że decyzja ZUS wstrzymująca wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku przez Prezesa ZUS jest decyzją w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 4 powołanej wyżej ustawy i w związku z tym nie przysługuje od niej odwołanie, podczas gdy jest to decyzja mająca charakter decyzji w rozumieniu przepisu art. 83 ust 1 i może być zaskarżona do Sądu na mocy art. 83 ust. 2 Ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.” Przedstawiając okolicz- ności uzasadniające rozpoznanie kasacji stwierdził: „w sprawie niniejszej zachodzą okoliczności uzasadniające jej rozpoznanie z tego względu, że występuje tu zarówno istotne zagadnienie prawne wymagające rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego jak i konieczność wykładni przepisu art. 83 Ustawy z dnia 13 października 1998 r. o sys- temie ubezpieczeń społecznych budzącego poważne wątpliwości i wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów.” Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: Przytoczona podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona, a zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem wskazanych w niej przepisów. Okoliczności faktyczne sprawy są bezsporne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 16 stycznia 1996 r. przyznał wnioskodawcy - w drodze wyjątku - na podstawie art. 65 obowiązującej wówczas ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal- 3 nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) rentę z tytułu niezdol- ności do pracy w stopniu uzasadniającym zaliczenie go wówczas do drugiej grupy inwalidów. Różnice pomiędzy tym przepisem, a treścią art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jed- nolity tekst: Dz.U. z 2004, Nr 39, poz.353) są w rozpatrywanej sprawie nieistotne. Stosownie do art. 83 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej ustawą systemową, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności „ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych” (pkt 4), natomiast zgodnie z ust. 4 tego przepisu, od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wy- jątku oraz od decyzji odmownej odwołanie nie przysługuje. Wnoszący kasację za- sadnie zwrócił uwagę, że decyzja organu rentowego wstrzymująca wnioskodawcy dalszą wypłatę renty pobieranej w drodze wyjątku nie była decyzją, do której ma za- stosowanie przytoczony art. 83 pkt 4 ustawy systemowej. Przepis ten w sposób jed- noznaczny odnosi się wyłącznie do decyzji podejmowanej przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (przyznającej świadczenia lub odmawiającej przyznania), natomiast decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty przyznanej przez Prezesa - podjął Oddział Zakładu w B. Trafnie więc w kasacji podniesiono, że „Kodeks postępowania cywilnego daje stronom postępowania dotyczącego spraw z zakresu ubezpieczenia społecznego możliwość wnoszenia odwołań od decyzji organów rentowych. Kognicja sądów jest wyłączona tylko w sprawach, w których decyzja należy do swobodnego uznania. Taki charakter bezspornie mają decyzje dotyczące świadczeń przyznanych w szczególnym trybie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w oparciu o art. 83 ust. 1 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednakże żaden przepis ustawowy nie pozwala na przy- jęcie tezy, że taki charakter mają decyzje ZUS dotyczące wypłaty tego świadczenia, np. wstrzymanie czy zawieszenie wypłaty. Wyłączenie kontroli sądowej w sprawach o przyznanie świadczenia wyjątkowego, nie jest równoznaczne z wyłączeniem spod kognicji sądu innych decyzji wydanych w danej sprawie, jeżeli wyraźny przepis usta- wowy nie zalicza tych innych decyzji do sfery swobodnego uznania. Żaden wyjątek, w tej sprawie również, nie może być interpretowany rozszerzająco”. Sporna decyzja ZUS o wstrzymaniu dalszej wypłaty renty opierała się na stwierdzeniu, że Dariusz D. jest częściowo zdolny do pracy, a zatem, nie spełnia jednego z warunków koniecz- nych dla przyznania mu świadczenia w szczególnym trybie. Decyzja ta zatem nie 4 mieściła się w sferze swobodnego uznania, lecz jej podstawę stanowiło ustalenie, iż powstała nowa okoliczność uzasadniająca brak prawa do świadczenia. Prawidłowość tego ustalenia (faktu obiektywnego), które uzasadniało decyzję o wstrzymaniu wy- płaty świadczenia może być przez zainteresowanego kwestionowana w odwołaniu od decyzji i podlega rozpoznaniu przez sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. Sąd Apelacyjny ewidentnie nie zauważył różnicy pomiędzy decyzją Prezesa ZUS, od której rzeczywiście odwołanie nie przysługuje, a decyzją organu rentowego weryfikującą tę decyzję, która zawsze może być przedmiotem zaskarżenia zgodnie z przepisem art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Na takim sta- nowisku stanął również Sąd Apelacyjny w Łodzi, który w postanowieniu z dnia 30 października 1998 r. pisze „dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie, w której wniesiono odwołanie od decyzji organu rentowego wstrzymującej wypłatę renty, przyznanej w drodze wyjątku na podstawie art. 65 ustawy o zaopatrzeniu emerytal- nym pracowników i ich rodzin, a opartej na kwestionowanym w odwołaniu ustaleniu, iż osoba uprawniona do tej renty odzyskała zdolność do pracy (III AUz 76/98 OSA 1999/2/7)”. W uzupełnieniu tego wywodu Sąd Najwyższy przypomina, że powołane po- stanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi wpisuje się w ukształtowane orzecznictwo Sądu Najwyższego, który już w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 26 paździer- nika 1967 r., III UZP 5/67 (OSNCP 1968 nr 5, poz. 80), uznał, że pozostawienie przyznania renty o charakterze szczególnym swobodnemu uznaniu organu nie jest równoznaczne z wyłączeniem spod kompetencji sądu pracy i ubezpieczeń społecz- nych kontroli decyzji dotyczących wypłaty tej renty, np. wstrzymania jej wypłaty. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że „swobodne uznanie organu rentowego - jako kryterium wyłączenia sporu spod właściwości sądów ubezpieczeń społecznych - odnosi się do charakteru konkretnej decyzji organu rentowego, a nie do charakteru renty, na tle której decyzja została wydana." Chociaż uchwała ta zo- stała wydana na tle innego stanu prawnego, w którym organem uprawnionym do przyznania renty (osobom szczególnie zasłużonym dla Polskiej Rzeczypospolitej Lu- dowej) był Prezes Rady Ministrów, to wyrażone w niej stanowisko zachowało aktual- ność w zakresie w jakim odnosi się do kognicji sądów pracy i ubezpieczeń społecz- nych. Potwierdzał je Sąd Najwyższy w swym późniejszym orzecznictwie. Tak też w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 kwietnia 1995 r., II UR 4/95, (OSNAPiUS 1995 nr 18, poz. 233), podkreślił, że ukształtowany w praktyce sądowej pogląd, że kontroli sądów 5 pracy i ubezpieczeń społecznych, stosownie do art. 476 §2 pkt 1 k.p.c., podlegają również decyzje w sprawach świadczeń przyznanych w drodze wyjątku dotyczy tych sytuacji, „w których zostały wydane w danej sprawie inne decyzje, jeżeli wyraźny przepis ustawowy nie zalicza ich również do sfery swobodnego uznania. Taką sytua- cję stwarza np. wstrzymanie wypłaty renty inwalidzkiej przyznanej w drodze swobod- nego uznania, z powodu stwierdzenia w wyniku badania kontrolnego, ustąpienia in- walidztwa, czy zawieszenie wypłaty świadczenia wobec wysokości uzyskiwanych zarobków, a także decyzja o waloryzacji świadczenia. Takie bowiem decyzje, rów- nież wobec osób pobierających świadczenia przyznane w ramach swobodnego uznania, są wydawane przez organy rentowe, na podstawie stosownych norm praw- nych." Podkreślić należy, że żaden akt normatywny nie nadał oddziałom Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uprawnień do wydawania decyzji, zarówno przyznającej świadczenie w drodze wyjątku, jak i odmawiającej jego przyznania, a więc w drodze wyłączającej kontrolę sądową; jest to wyłączna kompetencja Prezesa tego Zakładu. Decyzje organu rentowego (oddziału Zakładu) w przedmiocie dotyczącym zmian w prawie do takich świadczeń, w tym także decyzje o ich wstrzymaniu, podlegają kon- troli sądowej na podstawie art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. Przyjmując w konsekwencji, że zaskarżony wyrok został wydany nie tylko z naruszeniem przytoczonego w kasacji art. 83 ust. 1 pkt 4 i art. 83 ust. 4 ustawy sys- temowej lecz także art. 476 § 2 pkt 1 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313 § 1 w związku z art. 3938 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================