Wyrok I PKN 873/00

Wyrok z dnia 5 lutego 2002 r. I PKN 873/00 Wystąpienie okoliczności uzasadniających wygaśnięcie zakazu konku- rencji (art. 1012 § 2 k.p.) nie wyłącza obowiązku zapłaty pracownikowi odszko- dowania. Przewodniczący SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Katarzyna Gonera (spra- wozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2002 r. sprawy z powództwa Bogusława M. przeciwko „E.” Spółce z o.o. w G. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 29 czerwca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację i zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 4.500 (cztery tysiące pięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Gnieźnie wyrokiem z 3 marca 2000 r. zasądził od pozwanej „E.” Spółki z o.o. w G. na rzecz powoda Bogusława M. tytułem odszkodo- wania wynikającego z umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy: za listopad 1998 r. kwotę 927 zł oraz po 2.987 zł za kolejne miesiące obowiązywania zakazu konkurencji od grudnia 1998 r. do stycznia 2000 r. włącznie, wraz z ustawo- wymi odsetkami od rat odszkodowania za poszczególne miesiące. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone, powód domagał się bowiem ostatecznie za- sądzenia na swoją rzecz tytułem odszkodowania kwoty 42.714 zł. Sąd Rejonowy ustalił, że powód był zatrudniony w pozwanej Spółce od 16 września 1996 r. do 21 listopada 1998 r., początkowo na czas określony, a następnie na czas nie określony. Umowa o pracę zawarta z powodem przewidywała (w § 6), że w czasie trwania zatrudnienia w pozwanej Spółce oraz w okresie dwóch lat po usta- 2 niu zatrudnienia powód nie będzie bez uprzedniej zgody pracodawcy prowadził działalności konkurencyjnej wobec Spółki. W zamian za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej po ustaniu zatrudnienia powód miał otrzymywać - przez okres trwania zakazu konkurencji - odszkodowanie w wysokości połowy przeciętnego wynagrodzenia pobieranego w okresie zatrudnienia, przy czym zgodnie z § 6 pkt 5 umowy odszkodowanie miało być wypłacane przez pracodawcę w miesięcznych ra- tach na koniec każdego miesiąca. Powód wykonywał pracę dla pozwanej Spółki do 24 kwietnia 1998 r. Od tego dnia do 18 września 1998 r. korzystał ze zwolnienia le- karskiego. Z powodu długiej absencji chorobowej powoda strony zgodziły się rozwią- zać umowę o pracę za porozumieniem stron z dniem 21 listopada 1998 r. Uzgodnie- nie warunków rozwiązania umowy o pracę nastąpiło podczas spotkania powoda z przedstawicielami Spółki w dniu 30 września 1998 r. - ustalono wówczas datę roz- wiązania umowy, wykorzystanie przez powoda urlopu wypoczynkowego oraz wypłatę specjalnej premii za wkład w uruchomienie zakładu produkcyjnego Spółki w G. Sąd Rejonowy ustalił, że na spotkaniu tym nie zapadły żadne decyzje dotyczące umow- nego zakazu konkurencji. Po rozwiązaniu umowy o pracę pozwana Spółka nie wy- płaciła powodowi odszkodowania wynikającego z § 6 pkt 4 umowy o pracę, mimo że powód nie podjął działalności konkurencyjnej. Po bezskutecznym wezwaniu do speł- nienia umówionego świadczenia, powód wystąpił z pozwem do Sądu Pracy. Sąd uwzględnił roszczenie powoda przyjmując, że skoro między stronami istniała umowa o zakazie konkurencji, a powód wykonywał swoje zobowiązania z niej wynikające, to pozwana Spółka była wzajemnie zobowiązana do zapłaty odszkodowania wynikają- cego z zawartej umowy. Strony zawarły pisemną umowę o zakazie konkurencji, która nie została następnie pisemnie zmodyfikowana ani rozwiązana. Sąd pierwszej in- stancji ustalił, że strony nie dokonały żadnych ustnych zmian treści umowy w zakre- sie dotyczącym zakazu konkurencji, a nawet gdyby ich dokonały, to nie miałoby to wpływu na treść wzajemnych uprawnień i obowiązków stron, ponieważ wszelkie ewentualne zmiany i uzupełnienia tej umowy wymagały formy pisemnej pod rygorem nieważności. Sąd przyjął również, że obowiązek wypłaty odszkodowania z tytułu umowy o zakazie konkurencji nie wygasł wskutek jednostronnego oświadczenia woli złożonego przez pozwaną Spółkę. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z 29 czerwca 2000 r. oddalił apelację strony pozwanej od powyższego wyroku Sądu Pracy. W apelacji strona pozwana zarzuciła naruszenie prawa materialnego przez 3 błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 1012 § 2 k.p. oraz niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy w wyniku oddalenia wniosków dowodowych pozwanej. Apelująca podniosła, że po pierwsze - strony ustnie dokonały ustaleń o zwolnieniu powoda z zakazu konkurencji, po drugie - zakaz przestał obowiązywać z chwilą rozwiązania umowy o pracę, ponieważ nie był zawarty w odrębnej umowie, po trzecie zaś - zakaz konkurencji przestał obowiązywać, bo ustały przyczyny go uza- sadniające, a pracodawca nie wywiązywał się z obowiązku wypłaty odszkodowania. Sąd Okręgowy nie podzielił żadnego zarzutu apelacji, kierując się następują- cymi względami. Po pierwsze, okoliczność dotycząca ustnego zwolnienia powoda z zakazu konkurencji była przedmiotem postępowania dowodowego przed Sądem pierwszej instancji, który ustalił, że fakt taki nie miał miejsca, ponieważ brak dowodów na to, aby strony dokonały ustnych zmian treści umowy w zakresie dotyczącym zakazu konkurencji. Ponadto, każda zmiana treści umowy dotyczącej klauzuli konkurencyjnej wymagała pod rygorem nieważności formy pisemnej, co strony wyraźnie uzgodniły w § 10 umowy o pracę, postanawiając, że zmiany i uzupełnienia umowy wymagają formy pisemnej pod rygorem nieważności. Do dnia rozwiązania umowy o pracę, ani później, strony nie zawarły pisemnej umowy zmieniającej warunki umowy lub stwier- dzającej wygaśnięcie zakazu konkurencji. Po drugie, Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska strony pozwanej, że zakaz konkurencji przestał obowiązywać z chwilą rozwiązania umowy o pracę, ponieważ nie był zawarty w odrębnej umowie. Strona pozwana argumentowała, że w przypad- ku zakazu konkurencji obowiązującego po ustaniu stosunku pracy wynikający z art. 1011 § 1 k.p. warunek odrębności umowy o zakazie konkurencji należy traktować dosłownie, zgodnie z brzmieniem wskazanego przepisu, w przeciwieństwie do zaka- zu obowiązującego pracownika na czas trwania stosunku pracy. W ocenie Sądu Okręgowego, klauzula konkurencyjna uregulowana w art. 1012 § 1 k.p. jest elemen- tem treści stosunku pracy, mimo że dotyczy okresu po jego ustaniu. Przemawia za tym przede wszystkim bezpośrednie odwołanie się w tym ostatnim przepisie do treści art. 1011 § 1 k.p. Sprawia ono, że „odrębność” umowy należy pojmować tożsamo zarówno z perspektywy art. 1011 § 1 k.p., jak i art. 1012 § 1 k.p. Ta odrębność nie oznacza jednak, że zgodne oświadczenia woli stron dotyczące ustanowienia zakazu konkurencji powinny być zawarte w innym dokumencie niż umowa o pracę. Liczba dokumentów, w których spisana jest treść tych umów, odrębność tych dokumentów 4 nie mają znaczenia - jest to kwestia techniczna. Istotne jest natomiast, aby obydwie umowy - umowa o pracę i umowa o zakazie konkurencji - miały wyodrębnioną treść. Ten warunek spełnia umowa stron zawarta 16 września 1996 r., nazwana umową o pracę. Dokument ten obejmuje w istocie dwie odrębne, mające samodzielny byt umowy. Nie do przyjęcia jest pogląd strony pozwanej, że rozwiązanie jednej z tych umów automatycznie powoduje rozwiązanie drugiej z nich tylko dlatego, że zostały spisane w tym samym dokumencie. Po trzecie, brak jest przesłanek do uwzględnienia poglądu pozwanej Spółki, że zakaz konkurencji przestał obowiązywać (nie obowiązywał w ogóle od chwili roz- wiązania umowy o pracę), albowiem ustały przyczyny go uzasadniające, a ponadto pracodawca nie wywiązywał się z obowiązku wypłaty odszkodowania. Zgodnie z art. 1012 § 2 k.p., zakaz konkurencji przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz. Chodzi o ustanie możliwości narażenia byłego pracodawcy na szkodę wskutek ujaw- nienia przez byłego pracownika szczególnie ważnych informacji, do których miał do- stęp w czasie trwania stosunku pracy. W takim przypadku przestaje obowiązywać jedynie zakaz konkurencji, a więc obowiązek powstrzymywania się byłego pracowni- ka od podjęcia działalności konkurencyjnej, nie oznacza to natomiast rozwiązania (wygaśnięcia) samej umowy o zakazie konkurencji. Ryzyko zaistnienia tych okolicz- ności będzie ponosił były pracodawca - w tym znaczeniu, że będzie musiał w dal- szym ciągu wypłacać byłemu pracownikowi odszkodowanie, mimo iż zakaz prowa- dzenia działalności konkurencyjnej nie będzie mu już potrzebny. Wobec tego nie można przyjąć - jak czyni to strona pozwana - że wraz ze spełnieniem się przesłanek ustania zakazu konkurencji (jako świadczenia pracownika) wygasła także sama umowa o zakazie konkurencji. Ten sam skutek w postaci ustania zakazu konkurencji, ale nie rozwiązania lub wygaśnięcia umowy o zakazie konkurencji, powoduje niewy- wiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. W tych okoliczno- ściach, skoro z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że mimo ustania zakazu kon- kurencji, powód nie podjął działalności konkurencyjnej, słuszne okazało się jego żą- danie zasądzenia odszkodowania wynikającego z § 6 pkt 4 umowy o pracę (umowy o zakazie konkurencji - klauzuli konkurencyjnej). Kasację od wyroku Sądu Okręgowego wniosła strona pozwana, zaskarżając wyrok ten w całości. Jako podstawę kasacji wskazała naruszenie prawa materialne- go przez błędną wykładnię art. 1012 § 3 k.p. w wyniku przyjęcia, że obowiązek wy- 5 płaty odszkodowania trwa mimo wygaśnięcia zakazu konkurencji. Skarżąca wniosła „o oddalenie powództwa w całości i obciążenie powoda kosztami postępowania”. W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że pogląd Sądu Okręgowego, zgodnie z którym po ustaniu przyczyn uzasadniających wprowadzenie zakazu konkurencji wy- gasa jedynie zakaz, rozumiany jako obowiązek pracownika polegający na powstrzy- mywaniu się od prowadzenia działalności konkurencyjnej, nie zaś umowa dotycząca tego zakazu, a więc także obowiązek wypłaty odszkodowania, opiera się na raczej odosobnionym stanowisku niektórych przedstawicieli doktryny, nieznajdującym po- parcia wśród innych autorów ani oparcia w prawidłowo dokonanej wykładni przepi- sów prawa. Z brzmienia przepisu art. 1012 § 2 k.p. wynika jednoznacznie, że zaist- nienie choćby jednej z sytuacji w nim wymienionych (ustanie przyczyn uzasadniają- cych zakaz konkurencji lub niewywiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania) wywołuje skutek polegający na tym, że przestaje obowiązywać za- kaz konkurencji. Odszkodowanie zaś, jak stanowi art. 1012 § 3 k.p., powinno być wy- płacane „przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji”. Z tego ostatniego przepisu wynika zatem, że wygaśnięcie zakazu konkurencji oznacza ustanie obowiązku wypłaty odszkodowania, a co za tym idzie - wygaśnięcie umowy wiążącej byłego pracodawcę z byłym pracownikiem. Zdaniem skarżącej, w nauce prawa nie budzi wątpliwości okoliczność, że skutkiem ustania przyczyn, dla których ustanowiono zakaz konkurencji, jest wygaśnięcie umowy dotyczącej tego zakazu, zawartej między pracodawcą i pracownikiem, przy czym skutek ten następuje z mocy prawa. Wygaśnięcie umowy następuje ze skutkiem na przyszłość i oznacza ustanie obowiązku wypłaty odszkodowania. Skutki takie wynikają z przepisów Kodeksu cy- wilnego dotyczących zobowiązań, które należy stosować ze względu na brak odpo- wiedniej regulacji tych skutków w Kodeksie pracy (np. M.Gersdorf, K.Rączka, J.Skoczyński, Z.Salwa (red.): Kodeks pracy - komentarz, Warszawa 1999, str. 321; M.Łajeczko: Zakaz konkurencji w prawie pracy, Prawo Pracy 1998, nr 1/3 str. 11). Wobec kategorycznego sformułowania przepisów art. 1012 § 2 i 3 k.p. większość in- nych autorów także przyjmuje jako oczywiste, że sformułowanie „zakaz konkurencji (..) przestaje obowiązywać” oznacza wygaśnięcie umowy, nie zaś tylko zwolnienie pracownika z obowiązku powstrzymania się od prowadzenia działalności konkuren- cyjnej (np. M.T.Romer, W.Gujski, K.Jaśkowski, Z.Szczuka: Kodeks pracy z komenta- rzem, Warszawa 1996, str. 198, A.Stefaniak: Kodeks pracy, Warszawa 1999, str. 188, S.Ciupa: Umowa o zakazie konkurencji w Kodeksie pracy, Monitor Prawniczy 6 1998, nr 4, str. 170, S.Ciupa: Umowa o zakazie konkurencji w prawie pracy, War- szawa 1997, str. 64). Cytowani autorzy nie wyrazili wątpliwości interpretacyjnych co do brzmienia przepisu art. 1012 § 2 i 3 k.p. Również, zdaniem skarżącej, sformuło- wanie powołanych przepisów nie budzi wątpliwości. Oznacza to brak konieczności wychodzenia poza granice wykładni językowej. Także inne reguły interpretacyjne - wykładnia systemowa i funkcjonalna art. 1012 § 2 k.p. - potwierdzają pogląd skarżą- cej. Zgodnie z tymi regułami, sformułowanie „zakaz konkurencji (..) przestaje obo- wiązywać” oznacza wygaśnięcie całej umowy, czyli zobowiązań obu stron, gdyż przyjęcie, że pracodawca ma obowiązek wypłacać odszkodowanie, a pracownik zwolniony jest z obowiązku powstrzymywania się od prowadzenia działalności kon- kurencyjnej, przeczyłoby istocie zobowiązań wzajemnych i ogólnym zasadom wyko- nywania takich zobowiązań. Umowa o zakazie konkurencji należy do umów wzajem- nych w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., a świadczenie pracodawcy w postaci odszkodo- wania odwzajemnia świadczenie pracownika w postaci powstrzymywania się od pro- wadzenia działalności konkurencyjnej. Należy ponadto uwzględnić aspekt celowo- ściowy zawarcia przez pracodawcę i pracownika umowy o zakazie konkurencji. Z tego punktu widzenia, w razie wygaśnięcia przyczyn, dla których zakaz został usta- nowiony, dalsze obowiązywanie umowy należy uznać za zupełnie niecelowe. Zda- niem skarżącej, oczywistą konsekwencją ustania zakazu konkurencji jest ustanie obowiązku zapłaty odszkodowania, co wynika wprost zarówno z art. 1012 § 3 k.p., jak i z § 6 pkt 4 zdanie drugie umowy zawartej przez strony. Obydwa postanowienia mówią o wypłacie odszkodowania za „okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji”. Wobec tak kategorycznego sformułowania zarówno wskazane- go przepisu Kodeksu pracy, jak i postanowienia umowy łączącej strony, nie sposób przyjąć jakoby obowiązek wypłaty odszkodowania rozciągał się na jakikolwiek okres po wygaśnięciu zakazu konkurencji. Przyjęcie takiego poglądu oznaczałoby odebra- nie świadczeniu pracodawcy, o którym mowa w art. 1012 § 3 k.p., charakteru odszko- dowawczego i wykreowanie po stronie pracodawcy niejako obowiązku alimentacyj- nego - swoistego, niczym nieuzasadnionego dodatkowego wynagrodzenia, a także pozostawałoby w sprzeczności z ustaleniami dokonanymi przez same strony w umowie. Za przyjęciem przedstawionej przez skarżącą wykładni art. 1012 § 3 k.p. przemawia - jej zdaniem - również ratio legis wprowadzenia tego przepisu do Kodek- su pracy. Jak przyjmuje się w doktrynie, przepisy dotyczące zakazu konkurencji zo- stały wprowadzone do Kodeksu pracy w interesie pracodawcy w celu dostosowania 7 przepisów Kodeksu do wolnorynkowej gospodarki konkurencyjnej. Zawarcie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy stanowi istotne ograniczenie jednej z podstawowych zasad prawa pracy, wyrażonej w art. 10 § 1 k.p., zgodnie z którą każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Z punktu widzenia pracownika wyga- śnięcie zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy należy ocenić jako korzystne dla niego, gdyż dzięki temu odzyskuje on pełną swobo- dę wyboru miejsca pracy i pracodawcy. Trudno znaleźć argumenty, które pozwoliłyby racjonalnie bronić stanowiska, że mimo odzyskania pełnej swobody w tym zakresie, pracownik nadal zachowuje prawo do żądania wypłaty odszkodowania. W odpowiedzi na kasację powód wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W petitum kasacji skarżąca zarzuca jedynie naruszenie art. 1012 § 3 k.p. przez błędną wykładnię tego przepisu, polegającą na wadliwym przyjęciu, że obowiązek wypłaty odszkodowania trwa mimo wygaśnięcia zakazu konkurencji. Związanie Sądu Najwyższego granicami kasacji (art. 39311 k.p.c.) implikuje zakres rozważań dotyczą- cych wykładni przepisów Kodeksu pracy o zakazie konkurencji (art. 1011 - 1014 k.p.). Przepis art. 1012 § 3 k.p. stanowi, że odszkodowanie należne pracownikowi od pracodawcy, określone w umowie o zakazie konkurencji, nie może być niższe od 25% wynagrodzenia otrzymanego przez pracownika przed ustaniem stosunku pracy przez okres odpowiadający okresowi obowiązywania zakazu konkurencji, przy czym odszkodowanie może być wypłacane w miesięcznych ratach. Przytoczone brzmienie tego przepisu oznacza, że nie może on być naruszony w sposób, jaki wskazuje skar- żąca w petitum kasacji, ponieważ jego treść normatywna dotyczy jedynie wysokości odszkodowania i sposobu jej ustalenia (wyliczenia), nie dotyczy natomiast powiąza- nia wypłaty odszkodowania z okresem trwania zakazu konkurencji w takim ujęciu, jaki sugeruje się w kasacji, a mianowicie, że obowiązek wypłaty odszkodowania roz- ciąga się „jedynie” na czas trwania zakazu konkurencji i wobec tego wadliwe jest przyjęcie, że obowiązek wypłaty odszkodowania może trwać mimo wygaśnięcia za- kazu konkurencji albo po wygaśnięciu tego zakazu. Odszkodowanie, o którym mowa w art. 1012 § 1, § 2 i § 3 k.p., jest - co do zasady - świadczeniem jednorazowym. Zwykle jest wypłacane pracownikowi w całości po ustaniu zakazu konkurencji, ściślej - po upływie czasu, przez jaki obowiązywać miał byłego pracownika ustalony w 8 umowie zakaz konkurencji. Wyjątkowo strony umowy mogą przewidzieć jego wypłatę w miesięcznych ratach. Nie oznacza to jednak, że obowiązek wypłaty odszkodowa- nia w miesięcznych ratach trwa tyle miesięcy, ile miesięcy trwa zakaz konkurencji. Tego rodzaju zależność jest przypadkowa i ma miejsce wówczas, gdy strony wyko- rzystując możliwość wypłaty odszkodowania w miesięcznych ratach dostosują ich liczba do liczby miesięcy trwania zakazu konkurencji. Wykładnia przepisu art. 1012 § 3 k.p. była już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego. Zagadnienia tego dotyczą na przykład wyroki z dnia 21 marca 2001 r., I PKN 315/00 (Prokuratora i Prawo 2002 nr 3, str. 40) oraz z dnia 17 grudnia 2001 r., I PKN 742/00 (OSNAPiUS-wkładka 2002/5/4). W uzasadnieniu pierwszego z nich Sąd Najwyższy stwierdził, że okres obowiązywania zakazu konkurencji stanowi jedy- nie górną granicę długości okresu zatrudnienia, za który można obliczać wynagro- dzenie otrzymane przez pracownika, stanowiące podstawę do wyliczenia odszkodo- wania. Przepis art. 1012 § 3 k.p. należy odczytać w ten sposób, iż minimalna kwota odszkodowania nie może być niższa niż 25% wynagrodzenia otrzymanego przez okres trwania zatrudnienia, nie więcej jednak niż za okres równy (odpowiadający) okresowi trwania zakazu konkurencji. Z treści tego przepisu nie można więc wypro- wadzić wniosku, że minimalna kwota odszkodowania powinna być odniesiona do wynagrodzenia, jakie pracownik mógłby otrzymać w okresie trwania zakazu konku- rencji. Podstawowy problem prawny, który wymagał rozstrzygnięcia w rozpoznawa- nej sprawie, nie dotyczył więc wykładni art. 1012 § 3 k.p. (przepis ten bowiem regu- luje przede wszystkim sposób wyliczenia wysokości odszkodowania), lecz wykładni art. 1012 § 2 k.p. Ponieważ ten ostatni przepis został wymieniony w kasacji, a wywo- dy jej uzasadnienia nawiązują wprost do jego treści, Sąd Najwyższy uznał, że mieści się on w ramach podstawy kasacyjnej, na jakiej oparto kasację i z tego względu roz- poznał sprawę również w granicach zarzutu naruszenia tego przepisu. Przepis art. 1012 § 2 k.p. stanowi, że zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestaje obowiązywać przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa przewidziana w tym przepisie, w razie ustania przyczyn uzasadniających taki zakaz lub niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania. Wykładnia art. 1012 § 2 k.p. jest już w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalona, a treść normatywna tego przepisu nie budzi wątpliwości i rozbieżności w judykaturze. Przyjmuje się mianowicie, że ustanie obowiązywania zakazu konkuren- 9 cji dotyczy tylko zobowiązania, jakie przyjął na siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, a nie zobowiązania pracodawcy do wypłaty odszkodowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1999 r., I PKN 358/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 217). W uzasadnieniu wyroku z dnia 7 lipca 2000 r., I PKN 731/99 (OSNAPiUS 2002 nr 2, poz. 41) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że ustanie zakazu konkurencji (rozumianego jako zobowiązanie pracownika) nie prze- sądza o automatycznym ustaniu skutków prawnych klauzuli konkurencyjnej (jako umowy wzajemnej) w zakresie obowiązku zapłaty przez pracodawcę umówionego odszkodowania pracownikowi; oczywiście bezzasadne jest zatem stanowisko, we- dług którego niewywiązywanie się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania, prowadzące do ustania zakazu konkurencji przed upływem uzgodnionego terminu jego ekspiracji, powoduje wygaśnięcie całej klauzuli konkurencyjnej, w tym zwolnie- nie pracodawcy z obowiązku zapłaty umówionego odszkodowania. W żaden racjo- nalny sposób nie można bowiem przyjąć, że niewykonywanie zobowiązania przez jedną ze stron może prowadzić do jego wygaśnięcia. Skoro strony nie uzgodniły w umowie o zakazie konkurencji innych niż ustawowe przyczyn ustania zakazu konku- rencji ani tym bardziej okoliczności zwalniających pracodawcę z obowiązku wypłaty uzgodnionego odszkodowania, to nie wystąpiły przesłanki uchylenia się pracodawcy od powinności jego zapłaty. Podsumowaniem tego kierunku wykładni jest uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r., III ZP 7/01 (OSNAPiUS 2002 nr 7 poz. 155), w której Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że z dosłownego brzmienia przepisu art. art. 1012 § 2 k.p. wynika jedynie, że w razie ustania przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji albo w razie niewywiązywania się pracodawcy z obowiązku wypłaty odszkodowania pra- cownik może podjąć określoną w umowie działalność konkurencyjną (i w taki sposób należy rozumieć użyte w tym przepisie sfomułowanie, że „zakaz konkurencji (..) przestaje obowiązywać”), nie wynika natomiast, że z mocy prawa wygasa zawarta przez strony umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy (zwana klau- zulą konkurencyjną). Reguły wykładni językowej prowadzą bowiem do wniosku, że stwierdzenie „zakaz konkurencji (..) przestaje obowiązywać” dotyczy tylko zobowią- zania, jakie przyjął na siebie pracownik w umowie o zakazie konkurencji, nie dotyczy natomiast w ogóle zobowiązania pracodawcy do wypłaty odszkodowania. Wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji również doktryna, a przynajmniej pewna część autorów, aprobuje ten kierunek wykładni art. 1012 § 2 k.p., jaki wynika z 10 przytoczonych orzeczeń Sądu Najwyższego (por. K.Roszewska: Klauzula konkuren- cyjna w Kodeksie pracy po ustaniu stosunku pracy, PiZS 1999 nr 3, str. 22, D.Duda: Ustanie klauzuli konkurencyjnej - wybrane zagadnienia, PiZS 2000 nr 6, str. 21, G. Wierczyński: Koniec obowiązywania klauzuli konkurencyjnej lub zawartego w niej zakazu konkurencji - artykuł dyskusyjny, PiZS 2001 nr 9, str. 33, K.Jaśkowski, E.Maniewska: Kodeks pracy. Komentarz, Kraków 2001, str. 258). W doktrynie argumentuje się, że ani treść przepisu art. 1012 § 2 k.p., ani inte- res pracodawcy, jakiemu służy klauzula konkurencyjna, nie uzasadniają stanowiska, że stosunek prawny łączący obie strony wygasa bez prawa zaspokojenia roszczeń pracownika w razie zaistnienia okoliczności uzasadniających wygaśnięcie zakazu konkurencji. Nie można przyjąć, że niewywiązanie się pracodawcy z obowiązku wy- płaty odszkodowania mogłoby stawiać pracownika w stan niepewności, nadając umowie de facto charakter warunkowy. Ponadto przepis wyraźnie wskazuje na usta- nie zakazu konkurencji, nie zaś na wygaśnięcie umowy. Pracownik, który wywiązy- wał się ze swojego zobowiązania, zachowuje zatem roszczenie o odszkodowanie w pełnej wysokości. Zaprzestanie obowiązywania zawartego w klauzuli konkurencyjnej zakazu konkurencji przed upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, nie oznacza automatycznie końca obowiązywania samej klauzuli, chyba że strony wyraźnie tak postanowiły w samej umowie lub zawarły odrębne porozumienie o takiej treści. Nale- ży więc przyjąć, że jeśli strony nie postanowiły inaczej, zwolnienie pracownika z za- kazu konkurencji nie powoduje wygaśnięcia umowy i pracodawca nadal pozostaje zobowiązany do wypłaty określonego w niej odszkodowania. Podobnie przedstawia się sytuacja, gdy pracodawca nie wywiązuje się z obowiązku wypłaty odszkodowa- nia. Nie do przyjęcia jest teza, że umowa o zakazie konkurencji gaśnie, gdy praco- dawca zaprzestaje wypłacania odszkodowania. Nie można przez jednostronne oświadczenie woli albo przez czynność faktyczną, która w sposób dorozumiany może być potraktowana jako złożenie oświadczenia woli (art. 60 k.c.), doprowadzić do rozwiązania dwustronnie zobowiązującej umowy. Nie przewidują takiej możliwości ani przepisy Kodeksu pracy, ani przepisy Kodeksu cywilnego, a w każdym razie skarżąca w kasacji nie wskazuje przepisów, z których taka możliwość mogłaby wyni- kać. Zamierzając osiągnąć skutek w postaci zwolnienia z obowiązku wypłaty od- szkodowania, pracodawca musi zawrzeć z byłym pracownikiem stosowne porozu- 11 mienie rozwiązujące umowę o zakazie konkurencji, strony mogą też przewidzieć w umowie o zakazie konkurencji możliwość jej rozwiązania (na przykład w razie zisz- czenia się warunku rozwiązującego) lub wypowiedzenia. Okoliczność, czy w rozpo- znawanej sprawie umowa łącząca strony zawiera tego rodzaju postanowienia umowne, uchyla się spod rozważań w postępowaniu kasacyjnym ze względu na związanie Sądu Najwyższego granicami zaskarżenia określonymi przez podstawy kasacji, a ta nie zawiera ani zarzutów odnoszących się do ustaleń faktycznych doty- czących treści umowy łączącej strony, ani do wykładni oświadczeń woli stron złożo- nych przy jej zawieraniu. Wobec braku zarzutów naruszenia prawa procesowego Sąd Najwyższy związany jest stanem faktycznym sprawy stanowiącym podstawę roz- strzygnięcia Sądu drugiej instancji w odniesieniu do treści oświadczeń woli wyrażo- nych przez strony w umowie o zakazie konkurencji (w § 6 umowy o pracę). Treść tych oświadczeń mogła podlegać różnej wykładni, ale skoro w kasacji nie podnie- siono zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego w zakresie dotyczącym wy- kładni oświadczeń woli, Sąd Najwyższy nie ma podstaw do przyjęcia innej wykładni tych oświadczeń niż uczynił to Sąd drugiej instancji. Z treści art. 1012 § 2 i 3 k.p. nie wynika, że odszkodowanie, o jakim przepisy te stanowią, ma charakter rekompensujący jakąkolwiek szkodę w ujęciu prawa cywil- nego (np. w związku z utraconymi zarobkami lub dochodami) i jeżeli szkoda w takim rozumieniu nie powstała, to brak podstaw do wypłacenia pracownikowi odszkodowa- nia. Prawo pracy często posługuje się określeniem „odszkodowanie” na oznaczenie świadczenia, które ma w istocie charakter zbliżony do wynagrodzenia - nosząc w sobie elementy zarówno gwarancyjne, jak i rekompensacyjne, ale w oderwaniu od szkody, jej istnienia i przyczyny. Zakaz konkurencji po ustaniu stosunku pracy ustanawiany jest w interesie, ale też na ryzyko pracodawcy. Takie ryzyko pracodawcy jest w pewien sposób równowa- żone przez możliwość ograniczenia zakresu jego zobowiązania do wypłaty odszko- dowania przez ustalenie minimalnego poziomu odszkodowania w odniesieniu do wy- nagrodzenia pobranego przez pracownika w okresie zatrudnienia. Inaczej mówiąc, pracodawca może w umowie dążyć to ustalenia tym niższego odszkodowania, im krótszy będzie okres zatrudnienia pracownika. Istnieją też inne instrumenty przewi- dziane w prawie zobowiązań (w przepisach Kodeksu cywilnego dotyczących umów) pozwalające na ukształtowanie wzajemnych relacji stron umowy o zakazie konkuren- cji w sposób najbardziej odpowiadający interesom pracodawcy i pracownika. Wy- 12 maga to jednak wynegocjowania i odpowiedniego ukształtowania treści umowy. Tego jednak kasacja strony pozwanej nie dotyczy. Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na pod- stawie art. 39312 k.p.c. i art. 98 k.p.c. ========================================