Postanowienie I KZP 13/10

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 SIERPNIA 2010 R. I KZP 13/10 Dokonanie oceny, czy podmiot będący autorem zażalenia ma interes prawny w zaskarżeniu orzeczenia, wymaga uwzględnienia kryteriów obiek- tywnych, a nie subiektywnych. Kwestia gravamen może być badana jedy- nie w takim zakresie, w jakim autor zażalenia jest uprawniony do zaskarże- nia orzeczenia. Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański (sprawozdawca). Sędziowie SN: K. Cesarz, Dorota Rysińska. Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Marka U., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 26 sierpnia 2010 r., przekazanych na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 12 maja 2010 r., zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy: „Czy podejrzanemu przysługuje prawo do zaskarżenia decyzji prowadzą- cego postępowanie przygotowawcze o umorzeniu tego postępowania, lub też o jego częściowym umorzeniu, oraz w wypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej czy uprawnienie to obejmuje prawo do żądania uchylenia za- skarżonej decyzji i dalszego prowadzenia postępowania przygotowawcze- go, czy też ogranicza się do prawa żądania zmiany jego podstawy prawnej bądź uzasadnienia, - czy podejrzanemu przysługuje nieograniczone żadną normą prawo prze- glądania akt postępowania przygotowawczego po wydaniu nieprawomoc- nego postanowienia o jego umorzeniu, oraz czy wpływ na zakres tego 2 uprawnienia może mieć fakt umorzenia postępowania co do niektórych tyl- ko zarzutów, a przede wszystkim, który spośród przepisów Kodeksu Po- stępowania Karnego art. 306 § 1 zdanie drugie, czy też art. 156 § 4 (w tym kontekście § 5) jest regulacją szczególną, który zaś ogólniejszej natury?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. U Z A S A D N I E N I E Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne ujawniły się na tle następującego układu procesowego. Postanowieniem z dnia 18 stycznia 2010 r., umorzono częściowo po- stępowanie przygotowawcze, w ramach którego postawiono zarzut Marko- wi U. Umorzenie śledztwa dotyczyło zarówno tego czynu, jak i czynu, co do którego zarzutu nie przedstawiono. Podstawą umorzenia był art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. Obrońca podejrzanego Marka U. wniósł zażalenie na postanowie- nie z dnia 18 stycznia 2010 r., domagając się jego uchylenia i dalszego prowadzenia postępowania dowodowego. Z treści zażalenia wynika, że do- tyczy ono także umorzenia postępowania w tej części, w której Marek U. nie uzyskał procesowego statusu podejrzanego. Po wpłynięciu akt śledz- twa do Sądu, obrońca podejrzanego złożył wniosek o umożliwienie podej- rzanemu przejrzenia w całości akt postępowania, także w zakresie trwają- cego jeszcze śledztwa (w części, w jakiej go nie umorzono), w tym także tych materiałów, które opatrzono klauzulą „tajne”. Przystępując do rozpoznania zażalenia Sąd Rejonowy w K. powziął cały szereg wątpliwości, które na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, uznając, że wyłoniły się zagad- nienia prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy. Uzasadniając 3 swoje stanowisko Sąd Rejonowy wskazał, że dokonana przezeń językowa wykładnia przepisów doprowadziła go do absurdalnych rezultatów, mając zaś na względzie potrzebę przyspieszenia i ujednolicenia sposobu proce- dowania w analogicznych sytuacjach procesowych, zdecydował o skorzy- staniu z uprawnienia przewidzianego w art. 441 § 1 k.p.k. Sąd Rejonowy wskazał ponadto, że – co do zasady – podejrzany, ja- ko strona postępowania, może żalić się na postanowienie o umorzeniu po- stępowania, nie jest jednak oczywiste, czy orzeczenie takie narusza jego prawa lub szkodzi jego interesom (art. 425 § 3 zd. 1 k.p.k.). Za wątpliwe uznał też Sąd Rejonowy, czy podejrzany może kwestionować w drodze za- żalenia postanowienie o umorzeniu śledztwa w tej części, w jakiej toczyło się ono w fazie in rem. Z dalszych wywodów Sądu wynika, że dopuszcza on także taką interpretację, w świetle której podejrzanemu w ogóle nie przysługuje prawo do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowa- nia, co miałoby wynikać ze sposobu, w jaki ustawodawca zdefiniował cele postępowania przygotowawczego. Rozterki Sądu związane są też z celo- wością skarżenia postanowienia o umorzeniu w sytuacji, gdy następuje ono z powodu przedawnienia karalności. Za wątpliwe uznaje bowiem Sąd, czy jest sensowne domaganie się dalszego prowadzenia postępowania, skoro nie może ono doprowadzić – właśnie z uwagi na przedawnienie – do wniesienia skargi. Wątpliwości Sądu budzi także zakres, w jakim zastoso- wanie znajduje w postępowaniu zażaleniowym uprawnienie do zapozna- wania się z materiałami postępowania (art. 306 § 1 k.p.k.) w sytuacji, gdy umorzono je jedynie w części. Rozważa przy tym Sąd Rejonowy, czy aby nie byłoby zasadne potraktowanie wniosku o zapoznanie się z materiałami postępowania jako złożonego w trybie art. 156 § 1 k.p.k., niemniej § 4 tego przepisu pozostaje – w ocenie Sądu Rejonowego – w oczywistej sprzecz- ności z przepisem art. 306 § 1 k.p.k., albowiem ogranicza dostęp strony do akt postępowania w takim zakresie, w jakim objęte są klauzulą tajności. 4 Formułując pisemne stanowisko w sprawie prokurator Prokuratury Generalnej wniósł o odmowę podjęcia uchwały uznając, że: - druga z przedstawionych Sądowi Najwyższemu kwestii nie ma związku z rozpoznawaniem wniesionego w sprawie środka odwoławczego, - w zakresie pytania pierwszego nie wskazano przepisu prawnego (lub ze- społu przepisów), które wymagałyby wykładni ustawy i to o charakterze za- sadniczym, zaś pytanie to zmierza jedynie do uzyskania wskazówki co do sposobu postąpienia w konkretnej sprawie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W sprawie nie występują przesłanki do dokonania zasadniczej wy- kładni ustawy na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. Trafnie wywodzi prokurator Prokuratury Generalnej, że przesłanki odmowy udzielenia odpowiedzi na sformułowane pytania są zróżnicowane. Pierwsze ze sformułowanych zagadnień nie jest jasne. Sygnalizowa- na wątpliwość Sądu Rejonowego zdaje się dotyczyć w pierwszej kolejności kwestii dopuszczalności zażalenia podejrzanego. Wątpliwość ta może być – co do zasady – przedmiotem pytania prawnego, albowiem od rozstrzy- gnięcia kwestii dopuszczalności zażalenia, jako wstępnej, zależy sposób rozstrzygnięcia sprawy (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2006 r., I KZP 27/06, OSNKW 2006, z. 12, poz. 110). Jedno- cześnie jednak wywody zawarte w uzasadnieniu nie dają podstaw do przy- jęcia, iżby Sąd Rejonowy nie był w stanie samodzielnie dokonać wykładni przepisu art. 306 § 1 w zw. z art. 299 § 1 k.p.k., z których jednoznacznie wynika, że postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego może być zaskarżone przez strony, zaś podejrzany jest stroną tego postę- powania. Nie może też budzić najmniejszych wątpliwości to, że status po- dejrzanego przysługuje tylko w takim zakresie, w jakim w toku postępowa- nia przygotowawczego przedstawiono zarzuty, względnie przesłuchano osobę w charakterze podejrzanego bez wydania stosownego postanowie- 5 nia (art. 71 § 1 k.p.k.). Nie jest zatem rzeczą wątpliwą zakres, w jakim po- dejrzanemu wolno skarżyć postanowienie o umorzeniu postępowania, sko- ro ustawa pozwala zarówno na skarżenie orzeczeń w całości, jak i w części (art. 425 § 1 zd. 1 k.p.k.). Zakres ten jest wszak w każdym wypadku wy- znaczony treścią zarzutów, które podejrzanemu przedstawiono, albowiem owa treść określa status podejrzanego w sprawie. Słusznie zauważa przy tym Sąd Rejonowy, iż w świetle art. 425 § 3 zdanie 1 k.p.k. elementem decydującym o dopuszczalności zażalenia jest gravamen. Jest rzeczą oczywistą, że dokonanie oceny, czy podmiot będą- cy autorem zażalenia ma interes prawny w zaskarżeniu danego orzecze- nia, wymaga uwzględnienia kryteriów obiektywnych, a nie subiektywnych. Rozważając tę kwestię musi Sąd Rejonowy mieć na uwadze to, że zażale- niem zakwestionowano umorzenie postępowania przygotowawczego z powodu przedawnienia karalności i zadać sobie pytanie, czy podejrzany ma interes prawny w kwestionowaniu tego rozstrzygnięcia. Jest przy tym rzeczą pozostająca poza sporem, że kwestia gravamen może być badana jedynie w takim zakresie, w jakim autor zażalenia jest uprawniony do za- skarżenia orzeczenia. W przypadku podejrzanego granice dopuszczalności zażalenia wyznaczone są zakresem, w jakim uzyskał on taki status w to- czącym się postępowaniu przygotowawczym. Druga część pierwszego pytania, wbrew intencji Sądu Rejonowego, nie wiąże się z kwestią dopuszczalności zażalenia. W takim bowiem zakre- sie, w jakim zażalenie jest dopuszczalne, podmiot wnoszący to zażalenie może formułować dowolne wnioski. Rzeczą sądu jest zaś dokonanie oce- ny, czy i w jakim zakresie, przy uwzględnieniu realiów faktycznych sprawy oraz uwarunkowań prawnych, wnioski te zasługują na uwzględnienie. Na daleko idącym nieporozumieniu opierają się przy tym rozważania zawarte w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 maja 2010 r., gdzie Sąd Rejono- wy myli kwestię dopuszczalności zażalenia z kwestią jego merytorycznej 6 zasadności i zapominając, że pierwsza z tych kwestii zawsze wyprzedza drugą, zdaje się dążyć do uzależnienia rozstrzygnięcia w kwestii dopusz- czalności zażalenia od tego, czy uwzględnienie wniosków skarżącego mia- łoby w realiach rozpoznawanej sprawy jakikolwiek sens. Całkowicie nieu- prawniony jest zatem wywód, w którym Sąd rozważa zagadnienie potrzeby uwzględnienia żądania skarżącego w przedmiocie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do dalszego prowadzenia, skoro – z uwagi na przedawnienie – wniesienie skargi w ogóle nie wchodzi w grę. Przy tym chyba Sąd zapomina, że właśnie przedawnienie karalności było podstawą kwestionowanego umorzenia, w związku z czym nie może ule- gać wątpliwości, iż kontroli odwoławczej podlega to, w przedmiocie czego zaskarżonym postanowieniem orzeczono i co zostało w środku odwoław- czym zakwestionowane. Co do pytania drugiego, w pełni zgodzić się trzeba z wnioskiem pro- kuratora Prokuratury Generalnej. Kwestia uprawnienia skarżącego do przeglądania akt jest kwestią, która musi być rozstrzygnięta in concreto w każdej sprawie i wiąże się z procedowaniem w przedmiocie wniesionego środka odwoławczego. Nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiocie tego środka. Sąd, rozpoznając zażalenie na postanowienie o umorzeniu śledztwa, musi zatem samodzielnie podjąć decyzję co do za- kresu, w jakim podejrzanemu i jego obrońcy mogą być udostępnione akta śledztwa, biorąc pod uwagę w szczególności zakres, w jakim zażalenie jest w sprawie dopuszczalne. Sąd Najwyższy, który uprawniony jest jedynie do dokonania zasadniczej wykładni ustawy, nie może udzielać Sądowi Rejo- nowemu wskazówek co do zakresu, w jakim powinien on udostępnić akta sprawy autorowi zażalenia. Oznaczałoby to bowiem konieczność udziele- nia sądowi odwoławczemu swoistej instrukcji co do sposobu procedowania w sprawie. 7 Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w postano- wieniu.