Wyrok I CSK 555/12

Sygn. akt I CSK 555/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 23 maja 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Krzysztof Strzelczyk w sprawie z powództwa M. S.A. z siedzibą w L. przeciwko A. Z. o nakazanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 maja 2013 r., skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 kwietnia 2012 r., uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2012 r. sprostował w zaskarżonym wyroku oznaczenie przedmiotu sporu w ten sposób, że zawarte w nim określenie „o uznanie czynności za bezskuteczną" zastąpił oznaczeniem „o nakazanie" (punkt I wyroku), zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 maja 2011 r. w ten sposób, że powództwo oddalił i obciążył stronę powodową kosztami procesu za obie instancje. W sprawie tej powód M. sp. z o.o. z siedzibą w L. w pozwie z dnia 7 października 2009 r. wniósł o: - nakazanie pozwanej A. Z. znoszenie egzekucji z nieruchomości położonej w W. przy Al. […] m. 54 dla której urządzona jest księga wieczysta prowadzona przez Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych nr KW 327628/0, stanowiącej wyłączną własność pozwanej na podstawie umowy podziału majątku wspólnego zawartej pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w formie aktu notarialnego w dniu 10 października 2008 r. przed notariuszem D. W. Rep. A nr […]. w celu zaspokojenia wierzytelności wynikającej z nakazu zapłaty z dnia 22 września 2008r. wydanego przez Sąd Okręgowy sygn. …41/08, w kwocie 521 000 zł należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 25 kwietnia 2008 r. oraz 13 727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z tym zastrzeżeniem, że pozwana może zwolnić się z zobowiązania poprzez zapłatę kwoty wynikającej z powyższego wyroku; - nakazanie pozwanej A. Z. znoszenie egzekucji z udziału w rozmiarze 1/114 części nieruchomości położonej w W. przy Al. […] w postaci garażu nr 83 dla której urządzona jest księga wieczysta prowadzona przez Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg Wieczystych KW 459835/8, stanowiącej wyłączną własność pozwanej na podstawie umowy podziału majątku wspólnego zawartej pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w formie aktu notarialnego w dniu 10 października 2008 r. przed notariuszem D. W. Rep. A nr […], w celu zaspokojenia wierzytelności wynikającej z nakazu zapłaty z dnia 22 września 2008 r. wydanego przez Sąd Okręgowy sygn. …41/08, w kwocie 521 000 zł 3 należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 25 kwietnia 2008 r. oraz 13 727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, z tym zastrzeżeniem, że pozwana może zwolnić się z zobowiązania poprzez zapłatę kwoty wynikającej z powyższego wyroku. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r. uznał za bezskuteczną w stosunku do powoda M. sp. z o.o. z siedzibą w L. wspomnianą umowę z dnia 10 października 2010 r., zawartą przed notariuszem D. W. w Kancelarii Notarialnej w W.przy ul. P. […] za nr Rep. A Nr […], zastrzegając, że pozwana może zwolnić się z roszczenia powódki zapłatę kwoty objętej prawomocnym nakazem zapłaty Sądu Okręgowego w W. z dnia 22 września 2008 r. sygn. akt …41/08, oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 33 267 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Swoje rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach faktycznych: Prawomocnym nakazem zapłaty w postępowaniu nakazowym wydanym w dniu 22 września 2008 r. przez Sąd Okręgowy w sprawie o sygn. akt …41/08 A.P. Z. wraz z innymi pozwanymi solidarnie został zobowiązany do zapłaty na rzecz M. sp. z o.o. w L. kwoty 521 000 zł należności głównej wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 25 kwietnia 2008 r. do dnia zapłaty oraz kwoty 13 727 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W dniu 7 maja 2008 r. A.P. Z. i A. Z. zawarli umowę majątkową małżeńską mocą której małżonkowie ustanowili rozdzielność majątkową, zaś w dniu 10 października 2008 r. A. Z. i A.P. Z. dokonali podziału majątku wspólnego w ten sposób, że A. Z. nabyła w całości własność lokalu nr 54 położonego w W. przy Al. […] wraz z udziałem wynoszącym 1/114 w nieruchomości wspólnej bez spłat i dopłat. W dniu 12 listopada 2008 r. na wniosek powoda wszczęta została egzekucja w stosunku do A.P. Z., w wyniku której powód uzyskał zaspokojenie roszczeń co do kwoty 239,37 zł. Sąd ustalił, że A.P. Z.nie posiada majątku wystarczającego na zaspokojenie roszczeń powoda. 4 Sąd Okręgowy wskazując na treść art. 527 § 1 i 3 k.c. uznał, że w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki uznania zaskarżonej czynności za bezskuteczną. Wskazał, że pozwana nie obaliła domniemania wynikającego z art. 527 § 3 k.c. Zaznaczył, że w umowie o podziale majątku dorobkowego nie zostały przewidziane żadne świadczenia wzajemne za przeniesienie udziału w nieruchomościach na rzecz pozwanej, co oznacza, że czynność miała charakter nieodpłatny. Sąd pierwszej instancji przyjął, że w dacie zawierania przez A.P. Z. i A. Z. umowy o podziale majątku A.P. Z. miał świadomość, że działa z pokrzywdzeniem wierzyciela zwłaszcza, iż nie posiadał innego majątku, poza mieszkaniem którego własność przeniósł na rzecz żony. Sąd Okręgowy podkreślił, że ustanie wspólności majątkowej dłużnika i jego małżonka na skutek umowy oraz dokonany umownie podział majątku, który był objęty tą wspólnością, wyłącza możliwość zaspokojenia się wierzyciela z przedmiotu, który wchodził w skład majątku wspólnego, nawet w przypadku uzyskania uprzednio klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika. Apelację powódki od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w W., Sąd Apelacyjny uznał za zasadną. Za trafny uznał zarzut skarżącej, orzekania przez Sąd Okręgowy o innym przedmiocie, niż zostało to określone w treści żądania pozwu. Podkreślił, że żądanie pozwu zostało jednoznacznie określone jako „żądanie nakazania pozwanej A. Z. znoszenia egzekucji z nieruchomością" i do czasu zamknięcia rozprawy przed Sądem pierwszej instancji przedmiot sprawy był oznaczony jako „o nakazanie”. Dopiero w zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy samodzielnie (z urzędu) dokonał zmiany oznaczenia przedmiotu sprawy jako sprawy „o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną" i rozstrzygnął w przedmiocie tego zmienionego żądania, do było niedopuszczalne, gdyż w ten sposób doszło do orzekania ponad żądanie. Z kolei roszczenie określone w pozwie jako żądanie „nakazanie znoszenia egzekucji" nie zasługiwało na uwzględnienie, jako przedwczesne. W ocenie Sądu bowiem, bez uprzedniego uznania czynności prawnej za bezskuteczną, nie można 5 domagać się nakazania znoszenia egzekucji z uzyskanego na podstawie tej czynności majątku. Uznając za bezpodstawną zmianę oznaczenia przedmiotu sprawy dokonaną z urzędu, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 350 § 3 k.p.c. sprostował w zaskarżonym wyroku oznaczenie przedmiotu sporu w ten sposób, że dotychczasowe oznaczenie „o uznanie czynności za bezskuteczną" zastąpił oznaczeniem „o nakazanie". Zaznaczył jednocześnie, że wyrok został wydany co do roszczenia „o nakazanie" zgłoszonego w pozwie i w tym zakresie korzysta z powagi rzeczy prawomocnie osądzonej. Odnoszenie się do pozostałych zarzutów apelacji uznał za zbędne. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego wywiodła powódka opierając ją na obu podstawach. W ramach naruszenia prawa materialnego zarzuciła naruszenie art. 527 § 1 k.c. i art. 528 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowane polegające na pominięciu tych przepisów w ustalonym i nie kwestionowanym przez Sąd Apelacyjny stanie faktycznym sprawy. W ramach naruszenia przepisów postępowania zarzuciła naruszenie art. 321 § 1 oraz art. 187 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. poprzez orzeczenie przez Sąd Apelacyjny odnośnie żądania nie objętego podstawą faktyczną powództwa, pominięcie całości wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji, nieprzeprowadzenie własnego postępowania dowodowego i rozpoznanie sprawy bez uwzględniania stanu faktycznego będącego podstawą powództwa oraz art. 350 § 1 k.p.c. w zw. z art. 350 § 3 k.p.c. poprzez ich zastosowanie i bezpodstawne sprostowanie wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 24 maja 2011 r. w zakresie oznaczenia przedmiotu sporu, mające istotny wpływ na wynik sprawy jako skutkujące uwzględnieniem apelacji i oddaleniem powództwa. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pozwana wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania wywołanych wniesieniem skargi. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jedną z zasad naczelnych naszego procesu cywilnego jest zasada dyspozytywności, która obejmuje m. in. przewidziane w art. 321 k.p.c. związanie 6 sądu żądaniem pozwu. Zgodnie z treścią tego przepisu sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. Zakres orzekania sądu zakreślony zostaje już w pozwie, w którym powód winien dokładnie sprecyzować zgłaszane żądanie wraz z podaniem wartości przedmiotu sporu w sprawach, w których jest to konieczne, oraz przytoczyć okoliczności faktyczne, mające to żądanie uzasadniać (art. 187 § 1 k.p.c.). Tak więc to powód decyduje nie tylko o wszczęciu postępowania, ale także o zakresie rozstrzygnięcia sprawy. Związanie granicami żądania nie oznacza, że sąd związany jest w sposób bezwzględny samym sformułowaniem zgłoszonego żądania. Jeżeli treść żądania sformułowana jest niewłaściwie, niewyraźnie lub nieprecyzyjnie, Sąd może, a nawet ma obowiązek odpowiednio je zmodyfikować, jednakże zgodnie z wolą powoda i w ramach podstawy faktycznej powództwa. Oczywiście, ingerencja Sądu w tym zakresie nie może być zbyt daleko idąca. W tym przypadku chodzi wyłącznie o nadanie objawionej w treści pozwu woli powoda poprawnej jurydycznie formy (wyrok SN z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK 115/07, Lex nr 358817). W innym orzeczeniu stwierdzono, że nawet w razie niewyraźnego lub wręcz niewłaściwie sformułowanego żądania sąd może je odpowiednio zmodyfikować, jednakże tylko zgodnie z wolą powoda. Związanie sądu granicami żądania obejmuje nie tylko związanie co do samej treści (wysokości) żądania zasadniczego, ale także co do uzasadniających je elementów motywacyjnych (wyrok SN z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 17/08, Lex nr 424385). Oznacza to, że rolą sądu jest dbanie o precyzyjne określenie żądania, od tego bowiem zależy zachowanie jednolitości między przedmiotem postępowania a przedmiotem rozstrzygnięcia. Powód podstawę faktyczną i prawną swojego powództwa nazwał wprost i wyraźnie w pozwie, jako skarga pauliańska wraz z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia, wskazując także prawidłową podstawę roszczenia z art. 527 k.c. Samo żądanie sformułował jednak w ten sposób, że wniósł o nakazanie pozwanej A. Z. znoszenia egzekucji z nieruchomości położonej w W. stanowiącej wyłączną własność pozwanej na podstawie umowy podziału majątku wspólnego zawartej pomiędzy pozwaną a A. P. Z., w celu zaspokojenia wierzytelności wynikającej z 7 nakazu zapłaty z dnia 22 września 2008 r. Intencja powoda została jednak dostatecznie wyartykułowana w treści pozwu. Dlatego rację ma skarżący, że podstawą faktyczną powództwa było uznanie czynności podziału majątku dorobkowego dokonanej przez pozwaną za bezskuteczną w stosunku do powódki i takie jego żądanie znalazło odzwierciedlenie w treści uzasadnienia pozwu. W tym też kierunku podążało postępowanie prowadzone przez Sąd pierwszej instancji, który powództwo o uznanie czynności za bezskuteczną uwzględnił. Należy podkreślić, że ogólna zasada wyrokowania, w myśl której sąd jest związany żądaniem pozwu, nie powinna być stosowana formalistycznie w tym rozumieniu, że korygując brzmienie tego żądania w sentencji wyroku na formułę, która w sposób nie budzący wątpliwości odpowiada rzeczywistym intencjom powoda sąd nie narusza art. 321 k.p.c. (por. wyrok SN z dnia 14 grudnia 1976 r. IV CR 525/76 niepubl.). Sąd Apelacyjny podszedł w rozpoznawanej sprawie do tej kwestii przesadnie formalistycznie, nie próbując nawet wyjaśnić swoich wątpliwości co do rzeczywistej treści żądania powoda. Skutkiem tego było pozbawienie powoda ochrony prawnej przewidzianej w treści art. 527 k.c., udzielonej mu przez Sąd Okręgowy. Z tych przyczyn skargę kasacyjną należało uwzględnić (art. 39815 w zw. z art. 1089 § 2 k.p.c.).