Sygn. akt I ACa 566/13
I A Cz 912/13
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 10 września 2013 r.
Sąd Apelacyjny w Poznaniu, I Wydział Cywilny w składzie:
Przewodniczący:
SSA Ewa Staniszewska /spr./
Sędziowie:
SSA Marek Górecki
SSA Mariola Głowacka
Protokolant:
st.sekr.sądowy Agnieszka Paulus
po rozpoznaniu w dniu 10 września 2013 r. w Poznaniu
na rozprawie
sprawy z powództwa H. W.
przeciwko J. B. (1)
o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności
na skutek apelacji powódki
od wyroku Sądu Okręgowego w Koninie
z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt I C 695/12
oraz na skutek zażalenia pozwanego
od postanowienia z punktu III. wyroku Sądu Okręgowego w Koninie
z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt I C 695/12
I. oddala apelację,
II. zasądza od powódki na rzecz pozwanego 1.800 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym,
III. oddala zażalenie,
IV. zasądza od pozwanego na rzecz powódki 600 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym.
/-/ M. Górecki /-/ E. Staniszewska /-/ M. Głowacka
UZASADNIENIE
Powódka H. W. wniosła o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego - aktu notarialnego umowy pożyczki z 31 stycznia 2002 r. zaopatrzonego w klauzulę wykonalności na mocy postanowienia Sądu Rejonowego
w K. z dnia 11 lipca 2003 r. w części dotyczącej oprocentowania ponad wysokość odsetek ustawowych. Ponadto powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz zwrotu kosztów procesu. Wskazała, że w dniu 31 stycznia 2002 r. będąc w trudnej sytuacji finansowej zawarła z pozwanym umowę pożyczki w formie aktu notarialnego. Na jej podstawie pożyczyła kwotę 15.000 zł, z odsetkami w przypadku opóźnienia w jej zwrocie w wysokości 365 procent w stosunku rocznym. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2003 roku Sąd nadał aktowi notarialnemu klauzulę wykonalności. Pozwany wystąpił do komornika o wszczęcie egzekucji i w związku z tym dokonuje on co miesiąc potrąceń
z pensji powódki w kwocie ok. 1.000 zł.
Pozwany uznał powództwo w części i wniósł o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego w części dotyczącej oprocentowania ponad wysokość odsetek obliczonych według iloczynu czterokrotności odsetek od kredytu lombardowego NBP za cały czas trwania umowy, natomiast w pozostałej części domagał się oddalenia powództwa i zasądzenia na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.
Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy pozbawił wykonalności ww. tytuł wykonawczy w części dotyczącej odsetek za opóźnienie przekraczających czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego NBP w stosunku rocznym,
a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Ponadto Sąd odstąpił od obciążania powódki kosztami procesu.
Podstawą powyższego rozstrzygnięcia były następujące rozważania faktyczne.
W dniu 31 stycznia 2002 r. powódka H. W. zawarła z pozwanym J. B. (2) umowę pożyczki, która została sporządzona w formie aktu notarialnego. Powódka pożyczyła od pozwanego 15.000 zł, które miała zwrócić do dnia 31 maja 2002 r. W § 2 umowy strony ustaliły, że w razie zwłoki w zwrocie pożyczki powódka zobowiązana jest do zapłaty odsetek w wysokości 1 % za każdy dzień. Z uwagi na fakt niespłacenia długu , pozwany w dniu 12 maja 2003 r. złożył wniosek do Sądu Rejonowego w Kole o nadanie klauzuli wykonalności, która została nadana 11 lipca 2003 r. w części obejmującej obowiązek zapłaty przez H. W. i J. P. należności określonych w § 1, 2, 4, 5 tego aktu. Następnie pozwany złożył wniosek do komornika przy Sądzie Rejonowym w Kole o wszczęcie egzekucji. Postępowanie egzekucyjne prowadzone jest od 15.09.2003 r. Obecnie potrącenia komornicze powódki wynoszą ok. 1.000 zł i są miesięcznie egzekwowane z jej wynagrodzenia za pracę. Na dzień 19 czerwca 2012 r. należność główna powódki wyniosła 15.000 zł, dodatkowo odsetki umowne od tej kwoty w wysokości 365 %
w skali roku wyniosły 503,785,94 zł.
Powódka przed wytoczeniem procesu nie zwracała się do pozwanegoo renegocjację umowy pożyczki, ani też, aby ograniczył egzekucję. Nigdy też nie uiściła żadnej kwoty na rzecz pozwanego tytułem spłaty pożyczki, poza kwotami egzekwowanymi w drodze postępowania egzekucyjnego.
Powódka H. W. z zawodu jest nauczycielką i pracuje w Szkole Podstawowej w O.. Jej miesięczne wynagrodzenie za pracę wynosi 2.100 zł, z czego 50 % wynagrodzenia jest zajmowane przez komornika. Powódka od 2010 r. choruje, a w 2011 r. stwierdzono u niej chorobę nowotworową. W związku z tym wydaje na leki około 200 zł miesięcznie. Powódka jest osobą samotną. Jej jedynym majątkiem są udziały w nieruchomości, w której mieszka. Sama ponosi koszty utrzymania domu,
a mianowicie: opał w sezonie - 3,000 zł, energia elektryczna - ok. 150 zł za 2 miesiące, gaz - 25 zł miesięcznie, woda - 25 zł miesięcznie, Internet - 30 zł miesięcznie oraz podatek od nieruchomości w kwocie 68 zł rocznie. Powódka wskazała, że nie posiada żadnych oszczędności. Spłaca kredyt, który zaciągnęła na bieżące potrzeby, a jego rata wynosi 200 zł miesięcznie.
Wobec powyższych ustaleń Sąd Okręgowy uznał powództwo oparte na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. za częściowo zasadne, wskazując, że odsetki za opóźnienie, jakie zostały ustalone w zawartej przez strony umowie pożyczki były wygórowane, nadmierne. Strony mogą co prawda swobodnie ukształtować łączący je stosunek umowny, jednakże zasada swobody umów nie jest zasadą nie doznającą żadnych ograniczeń, a jedynym z nich są zasady współżycia społecznego (art. 353 1 kc). Ustalenie odsetek na poziomie 365 % w stosunku rocznym, a więc przekraczających wielokrotnie stopę obowiązujących wówczas odsetek ustawowych w ocenie Sądu I instancji jest
w sposób oczywisty sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Postanowienia zastrzegające nadmierne odsetki zgodnie z art. 58 § 2 i 3 k.c. są nieważne, z tym że jedynie co do nadwyżki.
Sąd I instancji wskazał, że co prawda art. 359 § 2 1 kc nie obowiązywał w dniu zawarcia przez strony umowy pożyczki i nie może stanowić podstawy prawnej rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, jednakże reguły w nim zawarte mogą stanowić jedno z kryterium oceny, wskazówkę co do okoliczności istniejących w chwili zawierania umowy, jakie odsetki strony mogły uzgodnić bez popadania w sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy w części dotyczącej odsetek za opóźnienie przekraczających czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego w stosunku rocznym, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił.
Mając na uwadze charakter sprawy oraz sytuację finansową powódki i fakt, że od wielu lat pożyczka jest egzekwowana z jej jedynego źródła dochodu oraz to, że nie posiada ona żadnego majątku i na skutek zapadłego w niniejszej sprawie wyroku nadal będzie toczyło się postępowanie egzekucyjne wobec niej, Sąd na podstawie art. 102 kpc odstąpił od obciążenia powódki kosztami procesu.
Pozwany zaskarżył zażaleniem zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zarzucając naruszenie art. 101 k.p.c. i art. 102 k.p.c. Wniósł o zmianę kwestionowanego postanowienia przez zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego za pierwszą instancję w wysokości 7.200 zł i 17 zł tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, oraz o zasądzenie od powódki na jego rzecz kosztów postępowania zażaleniowego według norm przepisanych w tym kosztów zastępstwa procesowego w kwocie 300 zł.
Powódka wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w części oddalającej powództwo. Apelująca zarzuciła naruszenie:
- art. 359 § 2 1 k.c. poprzez przyjęcie, że reguły zawarte w tych przepisach stanowią podstawę prowadzącą wprost do pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego - aktu notarialnego umowy pożyczki z dnia 31 stycznia 2002 r. w części dotyczącej nadmiernych odsetek i przyjęcie, że nadmierne odsetki przekraczają tylko czterokrotność wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku Polskiego w stosunku rocznym,
- art. 101 k.p.c. poprzez jego zastosowanie, albowiem pozwany nie uznała całego żądania pozwu.
Wskazując na powyższe powódka wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego w części dotyczącej odsetek za opóźnienie przekraczających wysokość odsetek ustawowych, zasądzenie od pozwanego na jej rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, za pierwszą i drugą instancję.
Pozwany wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Powódka zaś domagała się oddalenia zażalenia pozwanego i zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego.
Sąd Apelacyjny zważył co następuje.
Okoliczności faktyczne nie były w sprawie sporne, dlatego odpowiednie ustalenia Sądu Okręgowego Sąd Apelacyjny przyjął za własne i uczynił integralną częścią swoich rozważań.Na wstępie wskazać należy, że w świetle przytoczonych w pozwie okoliczności faktycznych ( zgodnych z ustalonymi w wyniku postępowania sądowego), roszczenie powódki znajdowało uzasadnienie, tak jak podała, w treści art. 840§1 pkt. 1 k.p.c., a nie jak przyjął Sąd I instancji w art.840§1 pkt.2 k.p.c. Powódka kwestionowała bowiem istnienie obowiązku zapłaty odsetek umownych w wysokości 1% dziennie stwierdzonego tytułem egzekucyjnym niebędącym orzeczeniem sądu, wymienionym
w art.777§1 pkt.4 k.p.c. Sytuacja taka przewidziana jest w art.840§1 pkt. 1 k.p.c. Odwołanie się przez Sąd Okręgowy do przesłanek z pkt.2 art.840§1 k.p.c. nie poddaje się przy tym kontroli odwoławczej, ponieważ poza przedstawieniem treści przepisu i jego ogólnikowym omówieniem, nie zostało przytoczone konkretne zdarzenie po powstaniu tytułu egzekucyjnego, które w ocenie tego Sądu miałoby powodować wygaśnięcie zobowiązania albo niemożność jego egzekwowania.Odnosząc się zatem do zarzutów apelującej, to w pierwszej kolejności wskazać należy, że w okolicznościach sprawy chybiony jest zarzut naruszenia art.359 §2 ze zn.1 i 2 ze zn.2 k.c., ponieważ prawidłowo Sąd Okręgowy powołując się na treść art. 5 ustawy z dnia 7 lipca 2005r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw ( Dz. Nr 157, poz.1316), nie uczynił tego przepisu podstawą prawną swojego rozstrzygnięcia. Skoro zaś przepis z art. 359 §2 ze zn.1 i ze zn.2 k.c. nie znajduje zastosowania w sprawie, bezprzedmiotowe było rozważanie akcentowanego w apelacji zagadnienia dopuszczalności stosowania tego przepisu do odsetek z tytułu opóźnienia, o których mowa w art.481 k.c., a które co do zasady wynikają z ustawy. Odrębną natomiast kwestią od zastosowania jako podstawy rozstrzygnięcia przepisu
z art.359§2 ze zn.1 i ze z.2 k.c. , jest sięgnięcie pomocnicze do kryteriów w nim wskazanych przy ocenie wysokości odsetek umownych, zgodnej z zasadami współżycia społecznego.W ocenie Sądu Apelacyjnego w niniejszym składzie, nie ma bowiem racji skarżąca, gdy zarzucając naruszenie art. 58§2 i 3 k.c. oraz art. 481 §1 k.c. podważa możliwość ustalenia nieważności postanowienia o odsetkach umownych tylko w części tj.
w zakresie obejmującym ich wysokość sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Rzeczywiście, tak w doktrynie jak i orzecznictwie prezentowane jest również stanowisko, zgodnie z którym zastrzeżenie przez strony uprawnienia do nadmiernych odsetek za opóźnienie czyni to uprawnienie nieważnym w całości na podstawie art.58§2 k.c., wskutek czego zastosowanie znajdują po myśli art.481§2 k.c. odsetki w wysokości ustawowej.Zdaniem Sądu Apelacyjnego stanowisko to nie uwzględnia należycie intencji ustawodawcy wyrażonej w § 3 art.58 k.c. respektowania zgodnego zamiaru stron wyrażonego w czynności prawnej i ograniczania skutku nieważności tylko do tych ich postanowień, które są sprzeczne z przepisami ustawy lub mają na celu ich obejście bądź są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Tymczasem przyjęcie nieważności całego postanowienia w przedmiocie umownych odsetek za opóźnienie, prowadziłoby do utraty mocy prawnej postanowienia umownego także w zakresie całkowicie zgodnym z przepisami prawa i zasadami współżycia społecznego, a przy tym odzwierciedlającym istotę ich ustaleń o odsetkach. Strony umówiły się przecież na odsetki umowne wyższe od stopy ustawowej co było zgodne z prawem ( art.481§2 k.c. ). W przypadku postanowienia o wysokości odsetek umownych, w wykładni art. 58§3 k.c. nie sposób też pominąć, że kryterium oceny w postaci zasad współżycia społecznego jest wysoce niejednoznaczne. Z przyczyn zrozumiałych może podlegać ono subiektywnemu wartościowaniu według np. środowiskowych warunków życia, sytuacji majątkowej wierzyciela lub dłużnika, zestawienia korzyści majątkowej dłużnika wynikających
z realizacji pozostałych postanowień umownych. W tym kontekście przyjęcie skutku
w postaci nieważności całego postanowienia w przedmiocie odsetek umownych, prowadziłoby do nieuzasadnionego przerzucania całego ryzyka błędnej oceny na wierzyciela. Nie sposób również pomijać wskazówki ustawodawcy co do potrzeby rozważenia wagi danego postanowienia dla czynności prawnej. W typowych zaś sytuacjach pożyczkodawca nie jest zainteresowany w udzielaniu pożyczek, których zwrot nie jest dodatkowo zabezpieczony. Skoro więc postanowienie o odsetkach umownych dotknięte jest nieważnością tylko w pewnej części ich wysokości, bez której pozostała, zgodna z prawem część uzgodnień jest nadal możliwa do wykonania
w sposób bardziej odpowiadający ustaleniom stron i odzwierciedlającym jego znaczenie dla czynności prawnej niż przyjęcie odsetek ustawowych, to nie ma racjonalnego powodu do pomijania woli stron umowy i przyjmowania skutku nieważności do postanowień także w części nieważnością niedotkniętych. Przechodząc zatem do oceny określonej przez Sąd I instancji wysokości odsetek umownych odpowiadającej prawu wskazać należy, że Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się przekonywujących podstaw w okolicznościach sprawy do jej korekty. W dacie zawarcia umowy wysokość odsetek ustawowych wynosiła 20% w stosunku rocznym. Przyjęcie przez Sąd czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego N.B.P. w stosunku rocznym powoduje, oprocentowanie pożyczki w wysokości przekraczającej o parę procent dwukrotność odsetek ustawowych. Przy uwzględnieniu, że pożyczka odpowiadająca siedmiokrotności ówczesnego przeciętnego wynagrodzenia przez umówiony okres czterech miesięcy nie była w ogóle oprocentowana, określoną przez Sąd Okręgowy wysokość oprocentowania nie można uznać za nadmierną w zestawieniu z zasadami współżycia społecznego.Kierując się przedstawionymi rozważaniami, Sąd Apelacyjny na podstawie art.385 k.p.c. oddalił apelację powódka jako bezzasadną. O kosztach postępowania odwoławczego Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z § 6 pkt.5 i § 13 ust.1 pkt.2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zważywszy na fakt, że zaskarżone orzeczenie uwzględniało już zasługujące na ochronę prawną roszczenie powódki, Sąd II instancji nie znalazł podstaw z art. 102 k.p.c. do dalszego uwzględniania jej trudnej sytuacji życiowej w orzeczeniu o kosztach.Odnośnie do zażalenia pozwanego.Sąd Apelacyjny uznał zażalenia pozwanego za nieuzasadnione w okolicznościach rozpatrywanej sprawy.Oprocentowanie przez pożyczkodawcę – pozwanego pożyczki na poziomie 365%
w stosunku rocznym było jednoznacznie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, stanowiło lichwiarskie oprocentowanie. Pomimo oczywistej nieważności postanowienia w przeważającej części odsetek, pozwany dążył do ich wyegzekwowania w całości,
w żaden sposób nie ograniczając swojego wniosku o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności czy wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Systematyczne egzekwowanie przez lata należności głównej z oprocentowaniem
w pełnej jego wysokości doprowadziło do sytuacji, w której dług powódki pomimo jej comiesięcznej wpłaty około 1000 zł. zamiast maleć, rósł w sposób lawinowy. Ścisły związek między zasługującym na ujemne oceny postępowaniem pozwanego a sytuacją majątkową powódki, w powiązaniu z przedmiotem sporu związanym przecież
z posiadaniem przez pozwanego tytułu wykonawczego przeciwko powódce, uprawniał Sąd I instancji do oceny, że obciążenie jej kosztami procesu kłóciłoby się z zasadą słuszności. W każdym razie Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się przekroczenia przez Sąd
I instancji granic przysługującej mu swobody oceny.Z tych względów Sąd Apelacyjny na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art.397§2 zd.1 k.p.c. oddalił zażalenie i na podstawie art.98§1 i 3 k.p.c. w zw. z §6 pkt.4 i § 13 ust.2 pkt.2 cytowanego wyżej rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości orzekł o kosztach postępowania zażaleniowego.
/-/ M. Górecki /-/ E. Staniszewska /-/ M. Głowacka