Zobowiązanie

Zobowiązanie to stosunek prawny, w którym jedna osoba, określana jako wierzyciel, może żądać określonego zachowania od innej osoby, czyli dłużnika, a dłużnik powinien to zachowanie spełnić. Zachowanie to nazywa się świadczeniem. Może polegać na działaniu, na przykład zapłacie ceny, wydaniu rzeczy lub wykonaniu usługi, albo na zaniechaniu, na przykład powstrzymaniu się od określonej działalności.

W ujęciu prawa cywilnego zobowiązanie obejmuje przede wszystkim wierzytelność po stronie wierzyciela oraz odpowiadający jej dług po stronie dłużnika. Wierzyciel może domagać się wykonania świadczenia, a w razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania może powstać obowiązek naprawienia szkody albo inne skutki przewidziane w przepisach lub umowie. Zobowiązanie może być zabezpieczone, między innymi hipoteką, poręczeniem lub kaucją.

Zobowiązania powstają w szczególności z:

• umów, takich jak sprzedaż, najem, pożyczka lub umowa o dzieło,
• czynów niedozwolonych, które powodują obowiązek naprawienia szkody,
• bezpodstawnego wzbogacenia,
• przepisów ustawy lub innych zdarzeń przewidzianych przez prawo.

Ze względu na treść wyróżnia się między innymi zobowiązania pieniężne i niepieniężne, jednorazowe i o charakterze ciągłym, a także zobowiązania podzielne i niepodzielne. W niektórych przypadkach za wykonanie zobowiązania odpowiada więcej niż jeden dłużnik, na przykład na zasadach odpowiedzialności solidarnej albo subsydiarnej. Zobowiązanie może wygasnąć przez spełnienie świadczenia, potrącenie, zwolnienie z długu, odnowienie lub z innych przyczyn określonych w prawie.

Termin ten jest używany także poza prawem cywilnym, w znaczeniu obowiązku o charakterze majątkowym lub publicznoprawnym. Występuje między innymi w przepisach dotyczących finansów publicznych, działalności spółek, likwidacji podmiotów, danin publicznych, postępowania karnego i karnego skarbowego. W tych dziedzinach może oznaczać kwotę należną określonemu podmiotowi, obowiązek jej zapłaty albo obowiązek zwrotu korzyści majątkowej. Znaczenie zobowiązania zależy więc od kontekstu, jednak wspólną cechą pozostaje prawnie określony obowiązek świadczenia lub jego rozliczenia.