Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie to orzeczenie sądu, które ogranicza albo wyłącza zdolność osoby fizycznej do samodzielnego dokonywania czynności prawnych. Stosuje się je wobec osoby, która z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności uzależnienia od alkoholu lub narkotyków, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw.

W polskim prawie wyróżnia się:

• ubezwłasnowolnienie całkowite, gdy osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Ustanawia się dla niej opiekuna, a sama osoba co do zasady nie ma zdolności do czynności prawnych;
• ubezwłasnowolnienie częściowe, gdy stan osoby uzasadnia potrzebę pomocy w prowadzeniu jej spraw, ale nie wyklucza samodzielnego działania. Dla takiej osoby ustanawia się kuratora, a jej zdolność do czynności prawnych jest ograniczona.

O ubezwłasnowolnieniu rozstrzyga sąd w postępowaniu cywilnym, po przeprowadzeniu rozprawy i ocenie stanu zdrowia psychicznego oraz faktycznej zdolności osoby do kierowania swoim postępowaniem. Osoba, której dotyczy wniosek, korzysta z określonych gwarancji procesowych, a w razie potrzeby sąd może ustanowić dla niej adwokata lub radcę prawnego z urzędu. Ubezwłasnowolnienie może zostać zmienione albo uchylone, jeżeli ustaną przyczyny, które je uzasadniały.

Instytucja ta ma znaczenie przede wszystkim w prawie cywilnym i rodzinnym. Wpływa na zawieranie umów, rozporządzanie majątkiem, udział opiekuna lub kuratora w czynnościach prawnych oraz reprezentację przed sądem. Może także oddziaływać na wykonywanie niektórych praw publicznych, w tym udział w wyborach i referendum. Ubezwłasnowolnienie nie jest karą i nie oznacza automatycznego pozbawienia osoby wszystkich praw osobistych. W sprawach z elementem zagranicznym stosuje się również przepisy prawa prywatnego międzynarodowego dotyczące właściwego prawa dla ubezwłasnowolnienia.