Substancje szkodliwe

„Substancje szkodliwe” to określenie używane w polskim prawie na oznaczenie substancji, które ze względu na swoje właściwości, ilość, stężenie albo sposób uwolnienia mogą powodować zagrożenie dla zdrowia ludzi, bezpieczeństwa publicznego lub środowiska. Nie jest to jedna, uniwersalna kategoria prawna z jednakowym zakresem we wszystkich ustawach. Znaczenie tego terminu zależy od regulacji, w której został użyty, oraz od celu danego przepisu.

W przepisach dotyczących ochrony wód substancje szkodliwe są ujmowane przede wszystkim jako składniki ścieków i zanieczyszczenia. Znaczenie mają ich rodzaj i stężenie, a także ilość ścieków, temperatura, odczyn oraz poziom substancji promieniotwórczych. Wyniki pomiarów służą do oceny, czy zostały przekroczone warunki określone w pozwoleniu wodnoprawnym, a także do ustalenia opłat podwyższonych. Regulacje dotyczące gospodarowania wodami przewidują również kontrolę substancji niebezpiecznych, ograniczanie ich wprowadzania do wód oraz działania zapobiegające zanieczyszczeniom.

W prawie ochrony środowiska termin ten wiąże się z obowiązkiem zapobiegania lub ograniczania wprowadzania do środowiska substancji i energii. Może dotyczyć zarówno zwykłej emisji lub zrzutu, jak i nagłego uwolnienia substancji podczas poważnej awarii, w tym ze statku morskiego. W zależności od właściwości substancji ocenie podlega między innymi jej toksyczność, możliwość wywołania skażenia, oddziaływanie na organizmy żywe oraz ryzyko dla ludzi.

W prawie karnym szkodliwe substancje mogą być elementem czynu polegającego na sprowadzeniu zagrożenia dla życia lub zdrowia wielu osób albo dla mienia w znacznych rozmiarach. Ich użycie lub uwolnienie może wtedy stanowić jeden ze sposobów naruszenia bezpieczeństwa publicznego. Określenie „szkodliwe” nie zawsze jest równoznaczne z określeniem „niebezpieczne”. Zakres obu pojęć może się częściowo pokrywać, lecz ustala się go na podstawie konkretnego przepisu, właściwości substancji i okoliczności jej oddziaływania.